


انقلابی که جغرافیای صربستان را تغییر نداد
نویسنده: آدریان کورچینسکی ــ
سایت گروه ۱۰ مهر : پیروزی «فهرست دانشجویی» در انتخابات صربستان به دوران الکساندر ووچیچ پایان میدهد. با این همه، برنامۀ تازۀ سیاست خارجی این کشور، که بر حفظ بیطرفی نظامی و تداوم روابط با روسیه استوار است، میان بلگراد و اتحادیۀ اروپا تنش میآفریند و دولت تازه را با آزمونی دشوار روبهرو میکند: چگونه میان منافع گوناگون ژئوپلیتیکی و اقتصادی توازن برقرار کند؟
اول نوامبر، دو سال از فروریختن سایبان ایستگاه راهآهن نووی ساد گذشت؛ فاجعهای که جان ۱۶ نفر را گرفت و به جنبشی اعتراضی دامن زد که سرانجام به سلطۀ سیاسی الکساندر ووچیچ پایان داد. در سالگرد حادثه، رأیگیری در ۵۳ شعبه تکرار میشد، هرچند برندۀ انتخابات از پیش روشن بود.
تا ۲۹ اکتبر، نتایج اولیۀ ۸٬۳۳۸ شعبه از مجموع ۸٬۳۹۲ شعبۀ رأیگیری صربستان نشان میداد که مخالفانِ مورد حمایت دانشجویان ۵۳٫۰۴ درصد آرا را بهدست آوردهاند، در برابر ۳۸٫۹۷ درصد برای ائتلاف ووچیچ. رأیگیری در شعب باقیمانده میتوانست ارقام نهایی و توزیع کرسیهای پارلمان را اندکی تغییر دهد، اما نمیتوانست پیروزی فهرست دانشجویی را از میان ببرد. دولت تازه هنوز تشکیل نشده است.
نتیجۀ انتخابات به یک دورۀ سیاسی پایان میدهد. ووچیچ، که در سپتامبر از ریاستجمهوری کناره گرفته بود تا با هدف رسیدن به مقام نخستوزیری در انتخابات پارلمانی شرکت کند، شکست را پذیرفته است. با این حال، برنامۀ سیاست خارجی رقیبان پیروز او برای کسانی که انتظار داشتند صربستان سیاست دیرینۀ خود در حفظ توازن میان قدرتها را کنار بگذارد، غافلگیرکننده است.
فهرست دانشجویی وعده میدهد بیطرفی نظامی را حفظ کند، روسیه را تحریم نکند، به همکاری راهبردی با چین ادامه دهد، و استقلال کوزوو را بهرسمیت نشناسد. نامزدهای این فهرست خواهان نهادهایی سالمتر و همکاری اقتصادی نزدیکتر با اروپا هستند؛ اما پیروزیشان در انتخابات بهمعنای گرفتن مجوز از رأیدهندگان برای پیوستن به یک بلوک ژئوپلیتیکی نیست.
رهبری صربستان در حال تغییر است؛ جغرافیا، پیوندهای تاریخی و وابستگیهای اقتصادی آن پابرجا میمانند.
سیاست خارجیای که با رفتن ووچیچ پابرجا ماند
برنامۀ سیاست خارجی فهرست دانشجویی بر حفظ بیطرفی نظامی تأکید دارد؛ سیاستی که در سال ۲۰۰۷، چند سال پیش از بهقدرت رسیدن حزب ووچیچ، اعلام شد. این برنامه عضویت در ناتو را رد میکند و بر این موضع پای میفشارد که کوزوو، بر پایۀ قانون اساسی صربستان و قطعنامۀ ۱۲۴۴ شورای امنیت سازمان ملل، همچنان بخشی از صربستان است.
این موضع به مسکو اهمیت دیپلماتیک چشمگیری میبخشد. نقش روسیه در شورای امنیت همچنان به بلگراد در دفاع از موضعش دربارۀ کوزوو کمک میکند، و برنامۀ فهرست دانشجویی نیز صربستان را به حفظ همکاری دیرینه با فدراسیون روسیه متعهد میداند.
جنبش دانشجویی در ۳۰ سپتامبر، با یادآوری رنجی که مردم صربستان در دهۀ ۱۹۹۰ بر اثر تحریمهای بینالمللی متحمل شدند، اعلام کرد که صربستان علیه روسیه تحریم وضع نخواهد کرد. همزمان، تمامیت ارضی اوکراین را به رسمیت شناخت و خواهان حلوفصل منازعه از راه مذاکره شد.
این مواضع بیش از آنکه نشانۀ ائتلاف انحصاری با مسکو باشند، از تداوم سیاست پیشین حکایت دارند. این جنبش همچنین میخواهد روابط با واشنگتن را تقویت کند، همکاری با کشورهای عضو اتحادیۀ اروپا را گسترش دهد، و پیوندهای دیپلماتیک با کشورهای آفریقایی و آمریکای لاتین و نیز با هند را احیا کند.
رجوع جنبش به میراث یوگسلاوی در جنبش عدم تعهد، بهویژه گویا است. سنت صربستان در حفظ آزادی عمل میان مراکز رقیب قدرت دههها پیش از ووچیچ شکل گرفته بود. یوگسلاوی، در دوران یوسیپ بروز تیتو، از مرزهای ایدئولوژیک فراتر رفت و با طرفهای گوناگون رابطه برقرار کرد تا آزادی عمل دیپلماتیک خود را بدون تابعیت از هیچیک از دو ابرقدرت حفظ کند.
فهرست دانشجویی در پی بازآفرینی یوگسلاویِ تیتو نیست؛ از میراثی سیاسی بهره میگیرد که در آن، حفظ چندین شراکت بینالمللی وسیلهای برای پاسداری از حاکمیت ملی است.
با این همه، این برنامه لزوماً حرف آخر نیست. ایلیا سردانوویچ، نامزد اصلی جنبش، در ۲۷ اکتبر بر تعهد خود به همگرایی با اروپا تأکید کرد و امکان بازنگری در روابط با مسکو را از راه گفتوگوی عمومی باز گذاشت. بهگفتۀ او، سیاست خارجی باید بازتاب خواست شهروندان باشد، نه حاصل تصمیم یک فرد.
این سخنان، تداوم ظاهری سیاست پیشین را با قدری ابهام روبهرو میکند. جنبش دانشجویی کسانی را گرد هم آورد که دربارۀ اروپا و هویت ملی اختلافنظر داشتند. هدف مشترکشان برچیدن نظام سیاسی ووچیچ بود. اکنون، در مقام ادارهکنندۀ کشور، باید با وجود این اختلافها، دربارۀ تحریمها، سرمایهگذاری، و تعهدات بینالمللی تصمیم بگیرند.
هرکس دولت آیندۀ صربستان را تشکیل دهد، با وضعیتی روبهرو خواهد شد که در آن، داراییهای روسیه، اهداف تجاری مجارستان و تحریمهای آمریکا به هم گره خوردهاند.
بروکسل با صربستانی متفاوت روبهرو میشود
اتحادیۀ اروپا از گذار سیاسی صربستان استقبال کرده است، اما نخستین اختلاف از هماکنون آشکار است.
مارتا کوس، کمیسر گسترش اتحادیۀ اروپا، در ۲۸ اکتبر از پیروزی فهرست دانشجویی استقبال کرد، اما هشدار داد که بدون همسویی بیشتر با سیاست خارجی و امنیتی اروپا، بهویژه در قبال روسیه، پیشرفت چشمگیر در مسیر عضویت در اتحادیه دشوار خواهد بود.
فهرست دانشجویی درست همان چیزی را وعده داده است که بروکسل همچنان با آن مخالفت میکند: حفظ روابط با مسکو، بدون پیوستن به تحریمهای اتحادیۀ اروپا.
روابط اقتصادی بلگراد با اتحادیه به کمیسیون اروپا نفوذی قابلتوجه میدهد. بازارهای اروپا برای صادرکنندگان صرب حیاتیاند، و منابع مالی اروپا به توسعۀ کشور و طرحهای زیرساختی آن کمک میکنند. فهرست دانشجویی در پی گسترش این روابط و تقویت همکاری با نهادهای مالی اروپا است.
اما وابستگی متقابل تجاری با همسویی سیاسی یکی نیست. صربستان میتواند خواهان دسترسی بهتر به بازارهای اروپا باشد، بیآنکه بهطور خودکار همۀ تصمیمهای مشترک بروکسل در سیاست خارجی را بپذیرد.
مسألۀ کوزوو این دوراهی را دشوارتر میکند. جنبش میخواهد توافقهایی را که پیشتر در مذاکره با پریشتینا بهدست آمدهاند، بررسی کند، و نهادها و جوامع صرب را در این سرزمین مورد مناقشه حفظ کند. در برنامۀ آن، حدود تعیینشده در قانون اساسی برای هر توافق آینده الزامآور است.
برخی نامزدها مواضعی بهویژه قاطع اتخاذ کردهاند. برای نمونه، پروفسور رادومیر سایچیچ معتقد است روسیه برای دفاع از موضع ارضی صربستان در قبال کوزوو بیش از دولت ووچیچ تلاش کرده است. او رهبری پیشین را به دادن امتیازهای بیش از اندازه متهم کرد.
دولت تازه شاید در دیپلماسی لحنی کمتر تقابلی در پیش بگیرد و در عین حال مواضعی را حفظ کند که بروکسل مانع همگرایی میداند.
همین تنش به بوسنی و هرزگوین نیز کشیده میشود. فهرست دانشجویی پیشنهاد میکند از اختیارات تثبیتشدۀ «جمهوری صربسکا»، واحد سیاسیِ دارای اکثریت صرب در بوسنی، دفاع شود؛ از جمله از حق مشارکت و وتوی آن در نهادهای مشترک، مطابق ترتیبات توافق دیتون.
این فهرست همچنین شیوۀ استفاده از اختیارات گسترده از سوی نمایندۀ عالی بینالمللی در بوسنی را زیر سؤال میبرد و بر اهمیت رعایت رویههای مشروع بینالمللی در انتصاب او تأکید دارد.
بنابراین، تغییر رهبری در بلگراد تضمین نمیکند که صربستان از حمایت خودمختاری سیاسی صربها در دیگر بخشهای بالکان دست بردارد. روابط منطقهای از دغدغههای دیرپای ملی سرچشمه میگیرند و صرفاً تابع ترجیحات یک رئیسجمهور نیستند.
توازن در بالکان پس از زلزلۀ سیاسی
چین آزمونی از جنس دیگر برای سنجش رویکرد رهبری تازه است.
فاجعۀ نوویساد در جریان برنامۀ نوسازی راهآهن رخ داد؛ برنامهای که پیمانکاران چینی در آن مشارکت داشتند و توافقهای مربوط به آن در دورۀ دولت پیشین منعقد شده بود. این حادثه پرسشهایی جدی دربارۀ شفافیت واگذاری قراردادها و نظارت بر ساختوساز برانگیخت. تعیین مسؤولیت فروریختن سایبان همچنان در صلاحیت دستگاه قضایی است و مشارکت شرکتهای چینی، بهخودیخود، تقصیر آنها را ثابت نمیکند.
با این همه، جنبشی که از دل اعتراضها به همین فاجعه برخاست اکنون وعده میدهد مشارکت جامع راهبردی صربستان با پکن را حفظ کند.
این تناقض ظاهری با تفکیک سرمایهگذاری از شیوۀ ادارۀ آن روشنتر میشود. فهرست دانشجویی میخواهد طرحهای چینی با مقررات زیستمحیطی صربستان، ضوابط حمایت از کارگران، و معیارهای واگذاری قراردادها، سازگار باشند. کنار گذاشتن سرمایۀ چینی یا قطع همکاری در طرحهای زیرساختی در برنامۀ آن نیست.
در سال ۲۰۲۴، چین حدود ۳۲ درصد از جریان ورودی سرمایهگذاری مستقیم خارجی به صربستان را به خود اختصاص داد. سهم چین در سال ۲۰۲۵ بهشدت کاهش یافت و سرمایهگذاری اروپایی دست بالا را پیدا کرد. این ارقام هم ابعاد حضور اقتصادی چین در سالهای اخیر را نشان میدهند و هم از تغییر توازن منابع مالی خارجی حکایت دارند.
دولت تازه ممکن است بهدنبال توافقهایی شفافتر باشد، و در عین حال، روابط صنعتی موجود را حفظ کند. توانایی آن در انجام این کار، بدون دلسردکردن سرمایهگذاران آینده، از نخستین آزمونهای توان ادارۀ کشور خواهد بود.
مجارستان مسأله را پیچیدهتر میکند. پس از تحولات سیاسی در هر دو کشور، شراکت نزدیک شخصی میان ووچیچ و ویکتور اوربان پایان یافته است. از زمان پیروزی پِتِر ماگیار در انتخابات آوریل، بوداپست و بلگراد باید روابط خود را بدون حضور دو رهبری بازسازی کنند که پیشتر نقش تعیینکنندهای در آن داشتند.
با این حال، منافع اقتصادی دو کشور همچنان عمیقاً به هم پیوسته است.
شرکت نفت صربستان، «انآیاس»، نمونۀ روشنی از این دشواری است. سهامداران روس، با در اختیار داشتن اکثریت سهام، همچنان کنترل شرکت را در دست دارند، و شرکت مجاری «مول» نیز، زیر فشار تحریمهای آمریکا، دربارۀ خرید احتمالی آن مذاکره کرده است. انآیاس پالایشگاه پانچوو را اداره میکند، که نقشی حیاتی در تأمین سوخت صربستان دارد.
واشنگتن در ۳۰ اکتبر مجوز فعالیت انآیاس را تا ۱۱ دسامبر تمدید کرد تا پالایش نفت، واردات نفت خام، و دیگر فعالیتهای ضروری آن ادامه یابد. مسألۀ مالکیت شرکت همچنان حلنشده است.
هرکس دولت آیندۀ صربستان را تشکیل دهد، با وضعیتی روبهرو خواهد شد که در آن، داراییهای روسیه، اهداف تجاری مجارستان، و تحریمهای آمریکا به هم گره خوردهاند. صرف اعلام یک جهتگیری سیاسی تازه، تأمین مطمئن سوخت را تضمین نمیکند.
این محدودیتها دشواری عملی حفظ چند شراکت راهبردی را آشکار میکنند. بلگراد به بازارهای اروپا، سرمایهگذاری چین، روابطی کارآمد با روسیه، و دسترسی به منابع مالی بینالمللی نیاز دارد. روابط منطقهای آن نیز به مسائل هویتی و حاکمیت ارضی گره خورده است؛ مسائلی که هیچ انتخاباتی نمیتواند بهسادگی از میان بردارد.
ووچیچ بخش بزرگی از این توازن را با دیپلماسی شخصی و تمرکز قدرت سیاسی حفظ میکرد. فهرست دانشجویی شیوۀ دیگری را وعده میدهد: نهادهای پاسخگو، قراردادهای شفاف، و سیاست خارجیای که کمتر به یک فرد وابسته باشد.
آزمون این جنبش آن است که آزادی عمل صربستان را حفظ کند و در عین حال شیوۀ بهکارگیری آن را تغییر دهد.
انتخابات به کار رهبریای پایان داد که سیاست توازن سالهای اخیر صربستان با نام آن گره خورده بود. اما منافعی که آن سیاست را برای صربستان سودمند میکردند همچنان پابرجایند.
از دل پیروزی جنبش دانشجویی شاید صربستانی بهراستی متفاوت سر برآورد. اینکه آن تفاوت استقلال کشور را استوارتر کند یا بهتدریج دامنۀ آزادی عملش را تنگتر سازد، به تصمیمهایی بستگی دارد که هنوز باید در بلگراد گرفته شوند، نه به انتظارهایی که در بروکسل، مسکو، یا واشنگتن شکل گرفتهاند.
ــــــــــــــــــــــــ
*
آدریان کورچینسکی، تحلیلگر و ناظر مستقل مسائل اروپای مرکزی و پژوهشگر سیاست جهانی.
منبع: نیو ایسترن آوتلوک،
۸
نوامبر
۲۰۲۶
https://journal-neo.su/2026/11/08/the-revolution-that-didn%e2%80%99t-change-serbia%e2%80%99s-geography/