خلیل وداد

 

پیدایش پاکستان و معضل پشتونستان

یادداشت مترجم برای بخش پایانی کتاب

خواننده ورجاوند!

اینک بخش نهایی برگردان کتاب «ایجاد پاکستان و معضل پشتونستان» با ذکر منابع، رویکردها  و عکسهای مربوطه به شما پیشکش میگردد. من همچون مترجم این کتاب و شاگرد مدرسه بزرگ و پهناور تاریخ با برگردان این رساله علمی و بویژه بخش پایانی آن یکبار دیگر معتقد شدم که سیاست کانگرس ملی هند، شخص خان عبدالغفار خان و هوادرانش شامل سرخ پوشان (سرخ جامگان) و «زلمی پشتون» از یکسو و سیاست ضعیف و نادرست حکومات افغانستان (در آنزمان سردارهای برادر هاشم خان و شاه محمود خان مقام صدارت افغانستان را دست داشتند) همراه با تیزبینی و دوربینی استراتیژیک بریتانیا در تبانی با مسلم لیگ (زیر رهبری محمد علی جناح) به ساخت و ایجاد مصنوعی پاکستان از بدنه دولت هندوستان انجامیدند. 

باوجود اینهم به پندار من سیاست غیر استراتیژیک نخبه گان پشتون در نیمقاره هند و بویژه در استان مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) در گام نخست و سپس مشی ضعیف کانگرس ملی هند که به هندویزم بیشتر تکیه داشت تا به منافع پشتونهای سرحد و سستی حکومات افغانستان زمینه پیدایش پاکستان را مساعد ساختند. 

با خواندن این بخش کتاب یکبار دیگر دیده میشود که حکومات افغانستان و شخص خان عبدالغفار خان و برادرش داکتر خان صاحب (وزیر اعظم صوبه سرحد در حکومت استعماری) که پسانها به حاکمیت پایتخت پاکستان لاهور رسید، پاکستان را برسمیت شناختند که در واقع برسمیت شناختن این دولت در مرزهای بین المللی (هند برتانوی) بود.

بزرگترین اشتباه عبدالغفار خان جلوگیری از استفاده درست نیروهای مجهز و مسلح عشایر در مبارزه اش (مانند دسته های ملیشه فقیر ایپی وغیره) بود، در حالیکه مسلم لیگ با پشتیبانی انگلیسها از خشونت، ترور، نیروهای مسلح و حتی دسته های اوباش در مبارزه اش در راستای ایجاد پاکستان بویژه سرکوب و فرار دادن اقلیتهای هندو و سیکه استفاده میکرد.

دومین تقصیر رهبران پشتون و کانگرس ملی هند نادیده گرفتن نقش رهبران مذهبی و اعتقادات اسلامی مردم در نوار قبایلی و صوبه سرحد بود. در نهایت بخشی از پشتونها بنام اسلام ایجاد پاکستان را پذیرفته و در واقع دین را بر سنتها و پشتونوالی ترجیح دادند.

سومین اشتباه نخبه گان پشتون ندانستن تقش انگلیسها و استخبارات شان که در تبانی با روحانیون دیوبندی و با خرید و فروش شخصیتهای قومی و مذهبی صورت میگرفت، بود که در نهایت به شکست طرحهایی مانند «أزاد پشتونستان» و حتی خودمختاری نواحی مرزی انجامید.

بنابراین بدلیل سیاست نادرست دولتهای افغانستان مردم کشورما بنام «خط دیورند» و «پشتونستان» رنج بیشماری را کشیده و قربانیهای بسیاری دادند که شوربختانه تاکنون ادامه داشته و محافل معینِ مغرض، متعصب و کوته بین افغانی و سیاستگذاران و نظامیگران استراتیژیست پاکستانی تاکنون از آن سود میبرند.

برای کوتاه نمودن سخن و جلوگیری از پیشداوریها پراگرافهای گونه گون کتاب حاضر را بگونه شاهد در اینجا میآورم:

 

«پس از آن سفر (محمد علی جناح)  نوار قبایلی بکلی خودرا جز پاکستان پنداشت، گرچه ادارهء آن سرزمین همچنان بدست سران عشایر بود.

در فبروری سال ۱۹۴۸ عبدالغفار خان اعلام کرد که در نخستین اجلاس مجلس موسسان پاکستان شرکت کرده و سوگند وفاداری اش به دولت نو را انجام داده است. همزمان او با محمد علی جناح دیدار نموده و از وی خواست تا از صوبه سرحد بازدید کند.

خان صاحب در رژیم عبدالقیوم خان در صوبه سرحد زندانی شد. مگر او موقف کمتر رادیکال را نسبت به برادرش عبدالغفار خان پیش برده و بسرعت در سیستم سیاسی پاکستان داخل شد. او در ماه می ۱۹۴۸ در شهر لاهور قربانی یک کشتار سیاسی شد.

بروز ۲۲ نوامبر سال ۱۹۵۴ صدارعظم پاکستان محمد علی خان طی بیانیه رادیویی تصمیم اش را مبنی بر تحقق برنامه اتحاد همه ولایات غربی کشور در یک استان واحد اعلام کرد. وزیر اعظم صوبه سرحد سردار عبدالرشید از این فیصله پشتیبانی کرد. ۲۷ مارچ ۱۹۵۴ با فرمانی از سوی گورنر جنرال غلام محمد استان (ولایت) پاکستان غربی (رسما، مترجم) تشکیل شد. پس از این همه ولایات قبلی منحل شدند و بجای آنها ایالات (دیویژنس)[1] بوجود آمدند. لاهور مرکز این استان سراسری انتخاب شد و ریاست حکومت آنجا را برادر عبدالغفار خان خان صاحب عهده دار شد. این «تحفهء» ویژه یی برای پشتونها بود.

همانگونه که س. ال. ریترنبرگ یکی از آخرین پژوهشگران این معضل خاطر نشان ساخته، مساله اصلی در سیاست صوبه سرحد مذهبی نه بلکه تعلق قومی پشتونها و ناسیونالیزم پشتون بود، چونکه قوم اساسی در ولایت پشتونها بودند. این ناسیونالیزم بخشی از جنبش سراسری ضد استعمار بریتانیا  بود که شمولیت سازمان ملی گرای «پختون جرگه» و دسته های «خدایی خدمتگاران» در کانگرس ملی هند گواه آنست.

اسلام از پشتونها جدایی ناپذیر بود، که درآنزمان عنصر سرنوشت سازی بود. بازهم تاکید میکنیم که تا آغاز پروسه تقسیم هند یعنی تا میانه سالهای ۱۹۴۰سیاست در صوبه سرحد بر بنیاد ایدیولوژیکی و اتنیکی استوار بود و نه دینی. اعضای «خدایی خدمتگاران» مجبور بودند پوشاک ملی پشتونها را پوشیده و به پشتو صحبت کنند. قوانین شریعت از سوی آنها برسمیت شناخته شده مگر پشتونوالی بمثابه قانون عامیانه حقوقی نقش تعیین کننده داشت. پشتونها به تاریخ، ادبیات و هنر خویش میبالیدند. به عبارهء اصطلاحی آنها در گام نخست به کعبه نه بلکه به کوههای خودی در دره هایشان میدیدند. بگونه نمونه یک پشتون اول افریدی بود سپس پشتون  و بعد از آن مسلمان. 

دراینمورد از عوامل بین المللی پیوستن صوبه سرحد به پاکستان و پیوند این مساله به رهبری افغانستان نیز باید گفت. از نگاه رسمی رهبری افغانستان حقی نداشت تا خواستار موقف ویژه صوبه سرحد شده و به شمولیت آن به ترکیب پاکستان معترض شود. رهبران افغانستان میتوانستند «خط دیورند» را برسمیت بشناسند یا نشناسند، مگر این مرز بگونه عملی و حقوقی وجود داشت. اما آنها تلاش و علاقمندی داشتند تا موقعیت خویش را در مرزهای جنوبی افغانستان بسوی جزیره عرب داشته  و نمیتواستند از بحران حاکمیت در صوبه سرحد برای سود و اهداف خویش استفاده نکنند.

تلاش ایجاد «پشتونستان آزاد» در شرایط بمیان آمدهء آنزمان محکوم به شکست بود.

پاکستان هیچگاهی اجازه پیوستن این ولایت به هند و یا ایجاد پشتونستان مستقل را نمیداد. پاکستان شمار زیادی از هوادارانش را در صوبه سرحد داشت و البته که آنها آماده استفاده از سلاح چنانکه رویدادهای بعدی در کشمیر نشان دادند، بودند، چون ملیشه های قبایلی از صوبه سرحد در پاسخ به سرکوبهای مسلمانان بکمک مستقیم همان سیاستمدارانی که خواستار ایجاد پاکستان و الحاق این صوبه (به پاکستان) بودند، به آنجا شتافتند. در چنین لحظات تاریخی هوداران ناسیونالیزم اسلامی در صوبه سرحد از موقف گسترده یی برخوردار بودند. عوامل عینی و همچنان عامل ذهنی نامبرده به سود الحاق این ولایت به پاکستان انجامید.

 و به اینگونه پیوستن صوبه سرحد به پاکستان نتیجهء قانونمند مبارزه سیاسی در اینولایت در پروسهء تقسیم هند به دو دولت- هند و پاکستان بود.»

 

خلیل وداد

جنوری 2017 شهر لاهه (دنهاگ) هالند


 

۳. «برنامه ۳ جون » و ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد).

پیروزی هواداران پیوستن به پاکستان

 

در پایان سال ۱۹۴۶ سیاست حکومت انگلیس در هند با گذشت هر روز باعث انتقادهای بیشتر و بیشتر در پارلمان کشور میشد. بتاریخ ۱۳ دسامبر رهبر حزب توری و. چرچیل آشکارا موضع ایتلی را مورد نکوهش قرار داد.۱۰۸ نخست وزیر مجبور بود که این مساله را در نظر گیرد. همچنان انتقاد از فعالیت نایب السلطنه لارد اویویل نیز آغاز شد. او مقصر اصلی همهء اشتباهات بریتانیا در اینکشور پنداشته میشد.۱۰۹ ک. ایتلی نیز اویویل را نکوهش میکرد، مگر مساله در بدبینی شخصی وی نسبت به نایب السلطنه نبود. بلکه زمان اویویل گذشته بود. جای وی را باید یک دیپلمات ماهر، آگاه از اوضاع هند ولی شکست ناپذیر و بدون تقابل با اپوزیسیون میگرفت. و چنین شخصی پیدا شد. در پایان دسامبر ۱۹۴۶ ادمیرال ل. ماونتبیتن به پذیرش مقام بلند نایب السطنه هند موافقت کرد.

۲۰ فبروری ۱۹۴۷ ک. ایتلی هنگام بیانیه در مجلس نمایندگان اعلام کرد که باید به گامهای لازم در راستای تسریع انتقال حکومت به دستهای مطمئن پیشتر از جون ۱۹۴۷ متوسل شد.۱۱۰

اپوزیسیون مخالف حکومت این اعلامیهء ایتلی را بسختی نکوهش کرد. مگر سه وزیر «هیات کابینه» شامل الکساندر، کریپس و پیتیک لارنس از اعلامیه نخست وزیر پشتیبانی نموده و خاطر نشان ساختند که اگر بیرون نشویم با انفجار انقلابی مواجه خواهیم شد و البته ممکن است که هند را با نیروهای بریتانیایی اشغال کرد، ولی این کار فقط به تسریع  بحران کمک میکند و نه به حل آن.

در همانروز ک. ایتلی بیان داشت که وظیفهء لارد اویویل بحیث نایب السلطنه در زمان جنگ پایان یافته و لارد ماونتبیتن جایش را میگیرد.۱۱۱ ک. ایتلی اعلام کرد که شاه به اویویل لقب گراف ویکونت را داده است. او اضافه کرد که انتصاب لارد لویس ماونتبیتن پاسخی است به درخواستهای احزاب سیاسی هند.۱۱۲  

۲۲ مارچ ۱۹۴۷ لارد ماونتبیتن به دهلی رسیده و به اینگونه صفحهء دراماتیک تاریخ نو هند  یعنی برگ انتقال حکومت و تقسیم کشور هندوستان به دو دولت هند وپاکستان آغاز شد. برای استان صوبه سرحد زمان حل مسالهء تعلق آن فرا رسید. در آن زمان هیچکس نمیدانست، عواقب حل مساله هند چگونه خواهد باشد. تشنج در صوبه سرحد اوج میگرفت و این امر بزودی برای نایب السلطنه نو لارد ماونتبیتن آشکار شد.

گزینش ماونتبیتن و آمدن او به هند جلو کمپاین «اقدامات مستقیم» و «مقاومت مدنی» مسلم لیگ در صوبه سرحد را نگرفتند. برعکس این اقدامات ادامه یافته و همزمان خشونتهای تروریستی در برابر هندوها و سیکها نیز ادامه داشتند. چنین برخوردی با اقلیتهای مذهبی بی اثر نبودند. منابع مربوط به شاخه ولایتی کانگرس بروز ۲ اپریل خبر دادند که از ۲۰ مارچ به اینسو نزدیک به ۷ هزار نفر هند و سیک یعنی یک ربع نفوس اقلیتهای پیشاور شهر را ترک گفته و به پنجاب و غیره مناطق هند رفته اند.۱۱۳ در همانروز برخی فعالان مسلم لیگ به داخل مقر حکومت در پیشاور ریختند. برای بیرون راندن آنها نیروی پولیس کمک گرفته شد.۱۱۴ 

در همه بخشهای ولایت تظاهرات و بازداشتها ادامه یافت. شمار کلی توقیف شدگان در سراسر صوبه سرحد که ناشی از تبلیغات مسلم لیگ بود به ۳۷۰۰ تن میرسید. ۱۱۵ چنین مینمود که رویدادهای کنونی در ولایت بذر امید را در حکومت کانگرسی خواهد کاشت تا از نمونهء روش حکومت یونیونی پنجاب پیروی کند. مگر خان صاحب بتاریخ ۱۰ اپریل اعلام کرد که حکومت وی با قاطعیت در برابر تلاشهای مسلم لیگ در این راستا عمل خواهد کرد. همهء امیدواریها برای استعفای حکومت کانگرسی صوبه سرحد هنوز خیالی بیش نبوده و از حقیقت به دور بودند.۱۱۶ 

خشونت آشوبگران شدت گرفته و دربرابر نیروهای امنیتی نیز بکار گرفته میشد. چنانکه زمانیکه آمر پولیس شهرستان هزاره به روستای دهامتاور با نیروی پولیس و ارتش برای بازداشت شرکت کنندگان ناآرامیها آمد، موترش سنگ باران شد.  در نتیجه واحدهای اردو دوازده بار آتش گشودند. البته تلفاتی نبود مگر چندین نفر زندانی شدند.۱۱۷  

۱۰ اپریل ۱۹۴۷ ورزا مهرچند خانا و قاضی عطاالله با عبدالغفار خان باهم ملاقات نمودند. در این نشست اوضاع جاری و اقدامات ممکن حکومت بررسی شد. پس از این ملاقات رهبر خدایی خدمتگاران طی اعلامیه یی اعمال تروریستی نسبت به سیکها و هندوان که تا آنزمان فقط در بیهار رخ داده بودند، را نکوهش کرد. او این موج ترور را با تروریکه هندوان اکستریمیست (بنیاد گرا) در برابر مسلمانها در اینولایت عمل میکردند، یکسان دانست. ۱۴ اپریل در دیره اسماعیل خان بازهم ناآرمیهای توام با سرکوب و آتش رخ داد که بیدرنگ مورد بهرهء اوباشان قرار گرفت. شب همانروز به روستای پاروا در نزدیکی دیره اسماعیل خان کسان ناشناس حمله ور شده و باعث آتش زدن و غارت آنجا شدند. در نتیجه سه تن کشته شده و ۴۴ خانه و دکان حریق شدند.۱۱۸    

۱۶ اپریل هیات سیکها و هندوهای دیره اسماعیلخان با او. کروی در مقر نایب السلطنه در دهلی ملاقات کرده و از رخدادهای بوقوع پیوسته خبر دادند. والی (گورنر) به اعضای هیات وعده داد هر کار ممکن را برای احیای قانونیت و نظم انجام دهد.۱۱۹ در همانروز این هیات با ج. ل. نهرو و بالدیو سینگ دیدار نموده به آنها از وضعیت موجود خبر داد. اوضاع واقعا وخیم بود. برشالودهء اخبار واصله از پیشاور ۱۶ اپریل نصف شهر به آتش کشیده شده بود. شمار کلی قربانیان ۱۰ کشته و ۲۲ زخمی بودند.۱۲۰

از اوضاع صوبه سرحد نایب السطنهء نو ماونتبیتن نیز اگاهی یافت، مگر او کارهای بیشتری در سطح سراسری هند داشت. نایب السلطنه باید با نیروهای سیاسی برشالودهء «پلان کابینه» بتوافق میرسید، مگر گزینهء تقسیم هند بر مبنای جماعتی- دینی نیز ممکن شمرده میشد. در آغاز جون ۱۹۴۷ او باید حکومت را به هندیها انتقال میداد. به این منظور ملاقات نایب السلطنه با رهبران نیروهای سیاسی هند برگزار شد که پس از آن وی دریافت، شانس توافق بر شالودهء «پلان کابینه» بسیار ضعیف است. او پنهانی به طرح گزینهء دیگری آغاز کرد. در آغاز ماه می این پلان آماده شد. برشالودهء این پلان همهء ولایتها باید میان پیوستن به هند متحد، پاکستان و یا دولت مستقل یکی را انتخاب میکردند. مجالس قانونگذاری ولایات باید خود درینمورد تصمیم میگرفتند.

به پندار گورنر او. کروی در صوبه سرحد باید انتخابات جدید راه اندازی گردیده، جلو خشونت گرفته شده و به تصمیم و ارادهء واقعی مردم احترام میشد. این پیشنهاد شامل برنامه نایب السلطنه گردید. برشالودهء این طرح انتخابات نو باید پیش از تصمیم مجلس قانونگذاری صوبه سرحد برگزار میشد.۱۲۱ قبایل مطابق این پیشنهاد با حفظ آزادی، اگر میخواستند، میتوانستند، در پروسه انتخابات سهیم شوند.

۱۴ و ۱۶ اپریل ماونتبیتن در دهلی با والیها دیدار کرد. گورنران بنگال و پنجاب مخالف تقسیم ولایات شان بودند. همچنان او. کروی «پلان کابینه» را تایید کرد تا به اینوسیله از تقسیم کشور بصورت کل جلوگیری کند.۱۲۲ او اعلام کرد که این پلان نسبت به آیندهء صوبه سرحد و نوار قبایلی بی اعتنا نیست. بگفتهء او نه قبایل و نه ولایت در شرایط پاکستان نمیتوانند وجود داشته باشند. بگفته او قبایل از حکومت مرکزی سالانه تقریبا ۲۴ ملیون روپیه و حکومت ولایتی ۱۰ ملیون روپیه سوبسایدی میگیرند. این پولها باید بهمان اندازه از جانب حکومت پاکستان پرداخته شود. او. کروی باور نداشت که پاکستان چنین مبلغی را بتواند پرداخت کند. بنابراین او امیدوار رسیدن به توافق برشالودهء «پلان کابینه» بود.۱۲۳   

گورنر صوبه سرحد میپنداشت که انتخابات تازه باید راه اندازی شوند، مگر اگر حکومت کانگرسی منحل شود، انفجار حتمی بوقوع میپیوندد. بنابراین او تصور این اینکار را نکرده  نمیخواست کار حکومتداری را انجام دهد. وی تصمیم گرفت مجلس قانونگذاری را منحل نموده ولی از وزرا خواهد بخواهد که در جریان رای دهی سر کارشان باقی بمانند. 

ازسویی در دهلی ملاقات نایب السلطنه مشترکا با خان صاحب و او. کروی صورت گرفت. نتیجهء این نشست تصمیمی در راستای آزادی زندانیان سیاسی از سوی حکومت صوبه سرحد، عدم استفاده از خشونت و آزادی گردهمآییها (میتنگها) بود. رهبران اپوزیسیون مگر از آشتی خودداری کرده و خواستار استعفای حکومت ولایتی و تدویر انتخاب نو شدند.

نتیجهء دیگر این ملاقات تصمیم نایب السلطنه مبنی بر بازدید از ولایت صوبه سرحد بروزهای ۲۸-۲۹ اپریل بود. بتاریخ ۲۷ اپریل م. ع. جناح به او هوشدار داد که وی در آنجا با تظاهرات هزاران نفری سردچار خواهد شد و به او پیشنهاد کرد که مظاهره چیان به اقامتگاه والی رفته و در آنجا قطعنامهء شانرا تسلیم نایب السلطنه دهند. ماونتبیتن با این پندار سخت مخالفت کرده ولی موافقت کرد که هیات کوچک نمایندگان را بپذیرد. م. ع. جناح تعهد کرد که به هوادارانش سپارشات لازمه را دهد. مگر زمانیکه نایب السلطنه در مشایعت همراهانش به پیشاور آمد، او. کروی به او اطلاع داد که هواداران مسلم لیگ که شمار شان تقریبا به ۷۰ هزار میرسد، بسوی مقر ولایت در حرکت بوده و اکنون در حود یک میلی آن قرار دارند.

پس از مشوره با والی (گورنر) و  صدراعظم ماونتبیتن خواست از مظاهر کنندگان پیشی جسته  و به پیشواز شان برود.۱۲۴اوضاع داشت به خرابی میکشید و توقف مظاهره چیان ناممکن بود. نایب السلطنه و همسرش به خاکریز راه آهن بالا شده و دستهایشان را بسوی مظاهره کنندگان شور دادند. این عملی کاری افتاده و مظاهره کنندگان به شعارهای «پاکستان زنده باد!» شعار «ماونتبیتن زنده باد!» را اضافه نمودند. پس از لحظاتی مظاهره ازهم پاشید.

هنگام ملاقات نایب السلطنه با کارمندان دولتی همهء آنها به انتخابات نو و گزینش ادارهء جدید ولایتی تاکید کردند، تا حکومت بالای انتخابات تاثیر نیافگند. مگر زمانیکه ملاقات مشترک نایب السلطنه با گورنر و خان صاحب صورت گرفت، اخیر الذکر گفت در صوبه سرحد مسلم لیگ از سوی جناح نه بلکه بوسیلهء او. کروی و کارمندانش اداره میشود.

ماونتبیتن این اعلامیه را بنیاد گرایانه خواند. خان صاحب هنوز از « برنامهء ماونتبیتن» که آمادهء اجرا بوده و والی مخالف آن بود، آگهی نداشت، بنابر این چنین اعلامیهء صدر اعظم صوبه سرحد از طرف نایب السلطنه با برداشت منفی ارزیابی شد. در این ملاقات وزیران ولایتی اعلام کردند، که آنها مخالف انتخابات اند، مگر ماونتبیتن به آنها هوشدار داد، اگر آنها خواست مردم را در نظر نگیرند، پس خودش ادارهء ولایت را بعهده میگیرد.

در روز بعدی نایب السلطنه با مظاهره چیان ملاقات کرده و به وفاداری شان به جناح تاکید کردند. او همچنان با زندانیانی چون عبدالقیوم خان، سلیم خان و پیر پانکی شریف دیدار نمود. در این دیدارها نایب السلطنه از آنها خواست جلو خشونت را بگیرند، چون تا آرامش نباشد، او برایشان هیچ چیزی کرده نمیتواند. مگر خشونت اگر متوقف شود، وی میتواند راههای حلی را دریابد.۱۲۵

نایب السلطنه ازآنها درخواست کرد تا از عفو عمومی استفاده نمایند مگر آنها گفتند زمانی به این موافق خواهند شد اگر ادارهء ولایت نو شده و انتخابات تازه راه اندازی شوند. سپس آنها زیر نظر پاسداران به دهلی گسیل شدند تا با م. ع. جناح مشوره کنند. ماونتبیتن هنگام بازدید از کوتل خیبر در جرگه افریدیها و قبایل دیگر اشتراک کرد. اشتراک کنندگان تقاضای انتقال حاکمیت گذرگاه مذکور را پس از رفتن انگلیسها کرده و اعلام کردند که به هیچ بخش هند تعلق نداشته ولی در پهلوی برادران مسلمان شان ایستاده اند. ۱۲۶ هنگام بازگشت به پیشاور نایب السلطنه در جرگه وزیرستان شمالی و جنوبی اشتراک کرد. آنها خواستار ایجاد پاکستان و کناره گیری حکومت خان صاحب شده و در صورت مخالفت خاطرنشان کردند که از زور کار خواهند گرفت. پاسخ ماونتبیتن بسیار محتاطانه بود. او گفت که بهر کاری دست خواهد یازید تا این خواسته ها را عملی نماید. نتیجهء این بازدید آن بود که نقش شاخهء ولایتی مسلم لیگ در نظر ماونتبیتن ارتقا یافته و موقف کانگرس سقوط کرد.۱۲۷

در این میان طرح «برنامهء ماونتبیتن» در راستای تقسیم هند به پایانش میرسید. نایب السلطنه همچنان نهرو را اغفال کرد. بروز ۲ می ماونتبیتن رییس دفترش لارد ایسمی را به لندن فرستاد تا پشتیبانی کابینه از برنامه اش را بدست آورد. ۱۲۸

در آغاز می  عبدالغفار خان همراه با وزیر قاضی عطالله خان جهت اشتراک در نشست (کمیته کاری کانگرس) به دهلی رفت تا روی اوضاع صوبه سرحد مشاوره کند. در راه لاهور بروز ۸ می او از ایجاد سازمان نو پشتونها تذکر داد. سازمان جدید مسلح دفاعی موسوم به «زلمی پشتون»، بقول عبدالغفار خان عکس العملی به خشونتهای مسلم لیگ بود.۱۲۹ او همچنان یادآوری کرد که این سازمان با خدایی خدمتگاران پیوند نداشته و سازمانی مستقل میباشد. عبدالغفار خان گفت که سازمانی برای دفاع در برابر هوداران خشونت، صلح همگانی و دفاع از  کشور باید وجود داشته باشد. بگفتهء وی لوای «زلمی پشتون» یونیفورم ویژه داشته و با سلاحهای آتشدارمجهز خواهد بود.

بروز ۹ می ۱۹۴۷ در اتمانزایی نشست نخست این سازمان دایر شد. اعضای مسلح سازمان که پوشاک سرخ به تن داشتند، از سوی عبدالغنی خان فرزند عبدالغفار خان معرفی شدند.۱۳۰ در پرچم سرخ این سازمان دو شمشیر با دو کلمهء الله اکبر درج شده بود. سوگند شرافت این سازمان پشتونوالی اعلام شده و خاطر نشان گردید که ارزش سلاح برای پسران پشتون همانند زیور نزد دوشیزگان است.۱۳۱ غنی خان در بیانیه اش اعلام کرد که هر کسی که آماده مبارزه برای آزادی به گونهء زور و یا مسالمت آمیز است، میتواند عضو «زلمی پشتون» شود.۱۳۲ غنی خان همچنان گفت که این سازمان به پولیس ملی تبدیل خواهد شد. همچنان وابستگی به کانگرس همانند ایدیولوژی هندویزم از سوی او رد شد.

شاخه مسلم لیگ در صوبه سرحد از شاخهء کانگرس پس نمانده و سازمان همانندی را بنام «غازی پشتون» ایجاد کرد.

بتاریخ ۱۶ می ۱۹۴۷ اعلام شد که نایب السلطنه ماونتبیتن برای بازدید کوتاه به انگلستان میرود تا برنامهء انتقال قدرت را بدستان هندیها با حکومت بریتانیا بررسی کند. نایب السلطنه پیش از آغاز کنفرانس رهبران احزاب هند که بتاریخ ۲ جون برگزار میشد، برگشت.۱۳۳

نایب السلطنه در آستانهء رفتن با م. ع. جناح، لیاقت علی خان، و. پاتیل و سپس با ج. ل. نهرو دیدار کرد. باوجود پنهانکاری همه میدانستند که نایب السلطنه در کدام جهت کار میکند. در حلقه محدود خویش او از تعلق صوبه سرحد به پاکستان میگفت. مگر ج. ل. نهرو همهء انتقاد را متوجه او. کروی ساخته و خواستار استعفایش بود. ماونتبیتن با درنظرداشت موضع معاون صدراعظم به اقدام قاطع دست یازید. این سند معاون صدراعظم را تکان داده و باعث عکس العمل جدی اش شد.۱۳۳ حکومت بریتانیا در نهایت تصمیم به عقب نشینی کوچکی در برابر کانگرسیها پیرامون صوبه سرحد گرفت. فیصله شد که او. کروی از پست گورنری ولایت سبکدوش گردد. ۱۳۴

بروز ۱۳ می ۱۹۴۷ یک رویداد دیگر که سرآغاز برگ نوی در مبارزه شاخه ولایتی صوبه سرحد بود، رخ داد. در جریان کنفرانس مطبوعاتی وزیر قاضی عطالله خان اعلام کرد: ما تصمیم گرفتیم که نخست از همه دولت مستقل و آزاد پشتون را داشته باشیم.۱۳۵ در ادامه او گفت که این دولت مستقل میتواند یا به هند و یا به پاکستان بپیوندد. ۱۶می در پیشاور در جریان یک کنفرانس مطبوعاتی خان صاحب اعلام کرد که صوبه سرحد میتواند حتی درصورت نپیوستن به اتحادیه هند خودگردان (خود کفا) باشد. در صورت استقلال کامل، پشتونها همچون خلق زحمتکش منابع خودرا سازماندهی کرده و ادارهء فوق العاده پندیده را درور خواهند کرد.۱۳۶ او اضافه کرد که پشتونها مختار اند که به یکی از دولتها  پیوسته و یا دولت مستقل خود را داشته باشند. مگر از آنجاییکه هیچ دولت کوچک نمیتواند امور دفاعی اش را بدون اتحاد با دولت بزرگ پیش ببرد، راه دیگری بجز از پیوستن به هند یا پاکستان وجود ندارد. 

اوضاع در صوبه سرحد بدلیل کمپاین مقاومت مدنی مسلم لیگ و اقدامات بنیادگرایان مسلمان همچنان متشنج بود. کوچاندن مردم غیر مسلمان در ولایت ادامه داشت. در شهرستان دیره اسماعیل خان از چند روستا همهء مردم (غیر مسلمان) تخلیه شد. بصورت کل ۱۶ هزار نفر کوچانده شدند. بیجاشدگان را واحدهای پیاده و یا موتوریزه ارتش و پولیس مشایعت میکردند.۱۳۷

بروز ۱۹ می مهر چند خانا وزیر مالیه صوبه سرحد در جریان کنفرانش مطبوعاتی طرح ایجاد دولت مستقل پشتونها را پیشکش کرد.  او  همچنان مخالفتش طرح به پیوستن با پنجاب بدلیل تعلق حاکمیت آنجا به فیودالها و اینکه سالهای زیادی لازم خواهد بود تا پنجابیها به سطح دانش سیاسی صوبه سرحد برسند، را بیان داشت. وی خاطر نشان کرد که پشتونها در دولت شان خود گردان خواهند بود، چون ملهم از درک شعوری داشتن دولت مستقل میباشند.

مگر چگونه میشد دولت مستقل پشتونها بمیان آید، در حالیکه شیرازه جامعه بشدت از هم گسیخته بود؟

یگانه چیزی که شبیه وحدت ملی بود، روز یادبود بود که برای گرامیداشت خاطرهء شهدا در رویدادهای ۱۹۳۰برگزار میشد که آنرا هم اعضای کانگرس  ومسلم لیگ جداگانه برگزار میکردند.

 در چنین اوضاعی صوبه سرحد منتظر تایید برنامه انتقال حاکمیت به هند بود.

بروز ۳ جون ۱۹۴۷ فیصلهء حکومت انگلستان پیرامون انتقال قدرت به هند نشر شد. مهمترین نکات برنامه جدید انگلیس اینها بودند:

- هند به دو بخش: دولت هند و دولت اسلامی پاکستان تقسیم میشود؛

- تا تعیین نهایی مرزهای دولتهای تازه بمیان آمده حدود استانهای پنجاب و بنگال مشخص شده، همه پرسی رای دهندگان در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد)، در شهرستان سیکها در آسام راه اندازی گردیده و مجلس قانونگذاری ولایت سند پیرامون تعلق واحد های اداری آن به یکی از دولتها رای گیری خواهد کرد؛

- مساله تقسیم بنگال وپنجاب به اینگونه حل و فصل میشود: مجلس قانونگذاری هر یک از این ولایات به دو گروه تقسیم میشود:

الف) گروه نمایندگان شهرستانهایی که بیشترین نمایندههای شان هندوان اند؛

ب) گروه نمایندگان شهرستانهایی که بیشترین نمایندههای شان مسلمانان اند؛

هریک از این گروهها بگونه جداگانه نظر میدهد که آیا مخالف و یا موافق تقسیم ولایت است. درصورتیکه یک گروه موافق تقسیم و دیگری مخالف آن باشد، نیز ولایت تقسیم میگردد، گرچه گروه دیگر مخالف هم باشد.

پس از اجرای این اقدامات مجلس قانونگذاری به دو بخش تقسیم میشود: مجلس قانونگذاری هند و مجلس قانونگذاری پاکستان.

اینگونه دولتهای تازه ایجاد شده حق دومینیون را حاصل میکنند. به مجالس قانونگذاری آنها صلاحیت داده میشود تا آنها مساله ماندن بحیث دومینیون در ترکیب امپراتوری بریتانیا یا خروج از آنرا حل نمایند؛۱۳۸

- به شهزاده نشینها حق داده میشود تا مساله شمولیت به دومینیونها را خود حل کنند. اگر یکی از شهزده نشینها نخواست به یکی از دومینیونها بپیوندد، پس بگونه جداگانه حق دومینیون را حاصل نخواهد کرد.۱۳۹

در همانروز نایب السلطنه لارد ماونتبیتن، معاون صدراعظم حکومت موقت و رییس کانگرس ج.ل. نهرو  و م. ع. جناح رییس لیگ سراسری مسلمانان هند از ورای امواج رادیوی هند بیانیه دادند. آنها هرکدام در بیانیه هایشان درباره برنامه انتقال قدرت پندارهای خویش را پیرامون تقسیم هند بیان نمودند. ج.ل. نهرو تقسیم هند را همچون اقدامی ناگذیر خوانده از تراژیدی آن یاددهانی کرده و اظهاری امیدواری کرد که مساله هند در آینده بگونهء خوبی حل خواهد شد. او گفت، نمیتوانیم، بگوییم و بپنداریم که ازاین امر خرسندیم و یا با برخی مواد این پلان موافقیم. مگر ما اکنون باید تصمیم بگیریم، آیا برنامهء مطروحهء اعلیحظرت ایشان برایما همانند توافق و یا حل و فصل مساله قابل پذیرش است یانه.۱۴۰ م. ع. جناح در بارهء کمپاین مقاومت مدنی مسلم لیگ در صوبه سرحد گفت: من از شعبه ولایتی خواستم تا کمپاین مقاومت مدنی را قطع کند. ۱۴۱

برای بحث روی «برنامه ماونتبیتن» جلسه کمیته کاری کانگرس دعوت شد. عبدالغفار خان جهت اشتراک به این نشست به دهلی آمد. در این اجلاس باید مساله تقسیم کشور به  بحث گرفته میشد. او درینباره پسانها نوشته است: گاندی جی و من مخالف تقسیم بودیم. من نمیتوانم بگویم که اعضای دیگر کمیته چگونه نظری داشتند، چون هنوز با دیگران صحبت نکرده بودم، مگر سردار پاتیل و راجا گوپال چاری با پندار تقسیم کشور موافق بوده و به دیگران نیز فشار میآوردند.۱۴۲

مولانا عبدالکلام آزاد همچنان مخالف تقسیم بود. سردار پاتیل برعکس موافق بوده و نهرو را موافق ساخت تا این پلان را بپذیرد. نهرو نخست متردد بوده و پسان با آن موافقت کرد. در نهایت گاندی اعلام کرد: واقعبینی سیاسی میطلبد تا «برنامه ماونتبیتن» پذیرفته شود.۱۴۳ در اجلاس کمیته کاری کانگرس گاندی اعلام کرد: اگر کمیته اجراییه فیصله یی مبنی بر تصویب  «برنامه ماونتبیتن» را نپذیرد، درآنصورت کانگرسیها باید رهبران دیگری برایشان پیدا کنند.۱۴۴ این کمیته در نهایت با ۱۴۷ رای موافق، ۲۹ رای مخالف و ۳۲ رای ممتنع پلان تقسیم هند را تصویب کرد.

شورای مسلم لیگ نیز این برنامه را به بحث گرفت. دربرابر این پلان فقط یکی از رهبران منطقوی بنام هاشم مخالفت کرده، «برنامه ماونتبیتن» را امپریالیستی خوانده و خواستار اتحاد نیروهای مترقی مسلمانان و هندوان شد. مگر با فشار م. ع. جناح و لیاقت علی خان این پلان مورد پذیرش قرار گرفت. خلاف این برنامه فقط ۱۰ رای بود. لیگ (در اول) خواستار تقسیم بنگال و پنجاب، تعلق کلی این ولایات به پاکستان و همچنان ایجاد یک دهلیز ۸۰۰ میلی که پاکستان غربی و شرقی را وصل میساخت، نبود، مگر  بزودی از این درخواستش خودداری کرد.

پشتیبانی ج.ل. نهرو و رهبران دیگر کانگرس ملی هند از «پلان ۳ جون» باعث شوکه شدن عبدالغفار خان شد.او و خدایی خدمتگاران اش همواره شخصا (از کانگرس) پشتیبانی میکردند و اکنون با موافقت با «برنامه ماونتبیتن» در راستای تقسیم هند، و همزمان با برگزاری همه پرسی پیرامون تعلق ولایت صوبه سرحد کانگرس از هوادرانش فاصله  میگرفت. رهبر «سرخ پوشان» میپنداشت که مساله هند و یا پاکستان برای ولایت صوبه سرحد پیش ازاین در انتخابات ۱۹۴۶ در اوج پیروزی کانگرس حل و فصل شده است. در آنزمان اوضاع دگرگون شده بود و عبدالغفار خان بیهوده هراس نداشت که انتخابات را ببازند. وی و م. ک. گاندی برخلاف همه پرسی بودند، ولی سردار پاتیل و راجا گوپالاچاری به کمیته کاری کانگرس فشار میآوردند. در نهایت کمیته کاری با آنها موافق کرده، هم با تقسیم کشور و هم راه اندازی همه پرسی موافقت کرد.۱۴۵پس از این عبدالفغار خان به کمیته کاری و م. ک. گاندی اعلام کرد که پشتونها با آنها در مبارزه برای آزادی هند همگام بوده و قربانیهای گسترده یی را متحمل شده اند. وی به صراحت رهبران کانگرس ملی را نکوهش کرده میگفت: «مگر شما مارا پرت کرده و به گرگها دادید. ما رای پرسی پیرامون مساله هند و پاکستان را راه اندازی نموده و با بیشترینه رای برنده شدیم. آیا شکی در بارهء خواست پشتونها وجود دارد؟  این امر برای همهء دنیا آشکارا ست. این یک دلیل آن است، که چرا ما همه پرسی را نمیخواهیم. دلیل دیگرش عبارت از این است که هند ما را در بدبختی رها میکند» .۱۴۶   

از این بیانیهء عبدالغفار خان برمی آید که او از پیش احساس میکرد مسلم لیگ در همه پرسی پیروز میشود، چونکه لیگ در میان باشندگان صوبه سرحد، کار گستردهء تبلیغاتی را پیش میبرد. عبدالغفار خان چندین بار تکرار میکرد که کانگرسیها «سرخ پوشان» را به دهن گرگها انداخته و ولایت مرزی صوبه سرحد این امر را همچون خیانت تلقی میکند.۱۴۷ پس از اینهمه او به کمیته کاری اعلام کرد که همه پرسی روی دو گزینه «پشتونستان و یا پاکستان» باید برگزار شود. عبدالفغار خان در زندگینامهء قلمی اش تاکید میکند که در میان کانگرسیهای صوبه سرحد هیچکسی نبود که کانگرس را ترک بگوید، ولی این کانگرس بود که کانگرسیهای صوبه سرحد را تنها گذاشت.۱۴۸ البته حق با عبدالغفار خان نبود. بسیاری از کانگرسیها آنحزب را ترک گفته و به مسلم لیگ میپیوستند، از جمله از شمار رهبرانش مانند عبدالقیوم خان میتوان نام برد، مگر آنچه مربوط به سازمان ولایتی کانگرس میشد، میتوان گفت که بصورت کل با جدیت در موضع اش ایستاده بود، تا آنکه کانگرس آنها را رها کرد.

عبدالغفار خان دلیل اصلی این رویداد را نرمش رهبران کانگرس ملی هند میدانست. او میپنداشت که اگر آنها مانند جناح قاطع میبودند، انگلیسها به خواست شان گوش میدادند. چنانچه زمانیکه کمیته کاری کانگرس به این امر موافقت کرد، عبدالکلام آزاد که در پهلویش نشسته بود، به وی گفت که به مسلم لیگ بپیوندد، که بیشتر باعث تاثر رهبر خدایی خدمتگاران شد. مگر به پندار ما این مشورهء یک واقعبین بود. پذیرش «برنامه ماونتبیتن» به معنی این بود که کانگرس ملی هند بطور بیدرنگ وهمیشه برادرش را در ولایت مرزی صوبه سرحد رها کرد.۱۴۹

هنگام برگشت از دهلی به پیشاور، خان صاحب تایید کرد که کانگرسیهای صوبه سرحد با تصمیم مبنی بر همه پرسی موافق نیستند. سپس نشست مشترک کمیته کانگرس صوبه سرحد، شاخه پارلمانی و فرماندهان خدایی خدمتگاران دایر شد. در قطعنامه مصوب اجلاس آمده بود که با در نظرداشت اوضاع بمیان آمده خان عبدالغفار خان امیدوار است حکومت تصامیمی را که وی لازم میداند، خواهد بپذیرد.۱۵۰  

این قطعنامه در حلقات سیاسی پیشاور همانند مصالحه سازمانهای کانگرس و مسلم لیگ ارزیابی شد. همچنان امکان ملاقات عبدالغفار خان و م.ع. جناح هنگام سفر آیندهء رهبر خدایی خدمتگاران به دهلی در جلسه کمیته سراسری کاری کانگرس بررسی شد. پس از این نشست عبدالغفار خان به نمایندگان مطبوعات گفت هنگام سفر دهلی میشود با نمایندگان احزاب دیگر تماس گرفت، اگر چنین فرصتی بمیان آید. هنگامیکه از وی پرسیدند، آیا مسلم لیگ شامل این احزابیکه قرار است با آنها تماس گرفته شود، است، عبدالغفار خان پاسخ داد، که وی تا کنون دوبار تلاش نموده تا با رهبر مسلم لیگ ملاقات نماید.۱۵۱

عبدالغفار خان در جریان یک گردهمآیی در مردان بتاریخ ۱۴جون هنگام تماس پیرامون ارتباط با مسلم لیگ گفت که دروازهها برای سازش صادقانه همیشه باز است. او همچنان تاکید کرد که دوبار تلاش نموده تا با مسلم لیگ نزدیک شود، که یکی آن بکمک شیخ محمد تیمور رییس کالج اسلامی پیشاور صورت گرفته و وی به او گفته که رهبران مسلم لیگ آمادهء سازش با آنها به سه شرط زیر اند:

- باید کاری برای ختم تسلط هندوان صورت گیرد؛

- باید دولت مستقل پشتونها بوجود آید؛

- لیگ باید در حکومت کنونی شامل شود (حکومت اییتلافی). ۱۵۲

گرچه در مذاکرات عبدالغفار خان با شیخ محمد تیمور وی به سه شرطش موافقه کرده بود، مگر در راه دهلی در هواپیما با رهبران دیگر لیگ صحبتی ممکن نشد. هنگامیکه او به دهلی رسید داکتر ذاکر از جمیعهّ ملیهّ به وی گفت که یکی از کارمندان مهم لیگ میخواهد با وی ملاقات کند. زمانیکه آنها دیدار کردند، عبدالغفار خان به وی گفت: ما حاضریم با شرایط صادقانه در ترکیب پاکستان شامل شویم. شرط دیگر استقلال پاکستان از بریتانیا بود، اگر تسلط انگلستان حفظ شود، در آنصورت صوبه سرحد از ترکیب پاکستان خارج شده و دولت خود را میسازد. با تاکید روی دگرگونیها بمیان آمده عبدالغفار خان از پشتونها میخواست تا همگام با زمانه حرکت کنند تا از کاروان زندگی عقب نمانند.۱۵۳

چنانچه میبینیم زمانیکه همکاران کانگرسی اش رهبر «سرخپوشان» را تنها گذاشتند، پندارهای وی نیز تغییر یافتند. عبدالفغار خان و پیراوانش با آغاز مبارزه برای « پشتونستان آزاد» چه میخواستند، مرامهای این جنبش چه بود؟ ای. یانسون در اینباره مینویسد: ناسیونالیزم پشتون که خدایی خدمتگاران دوباره برای آن میخواستند بزرمند... و خواستن پشتونستان بصورت کل برای تجارت بود، نه برای استقلال واقعی. رهبران شاخه کانگرس در صوبه سرحد حاضر بودند پاکستان را بپذیرند و تلاش داشتند فقط جایی برای خود، برای جریان و ولایت خویش دردولت نو دست و پا کنند. چون این معامله دو امتیاز مهم را داشت. یکم: حفظ وفاداری به ناسیونالیزم کهن پشتون. دوم: این امر شهرت طلبی سران دست اول پشتون بود که با مرام زیر فشار گذاشتن رهبران مسلم لیگ صورت میگرفت.۱۵۴ واضحتر از این نمیشود، برداشت کرد. کانگرسیهای صوبه سرحد که از سوی یارانشان رها شده بودند، خواستند تا راههای بیرون رفت از اوضاع بمیان آمده را خود جستجو کرده و شرایط پیشتر یاد شده را برای شمول در پاکستان طرح کنند. این پیشنهادات از سوی مسلم لیگ پذیرفته نشدند.۱۵۵ در چنین شرایطی فقط یک راه حل باقی بود- درخواست دستیابی به شمولیت ماده یی مبنی بر «پشتونستان آزاد» در برگه همه پرسی (ریفراندوم).

عبدالغفار خان با کمیته کاری کانگرس مشی خویش در برخورد با این همه پرسی را بحث کرد. کمیته کاری کانگرس در آغاز از نایب السلطنه تقاضا کرد که در همه پرسی نه دو سوال برای تعلق صوبه سرحد بلکه سه پرسش طرح شود: آیا نمیشود از این استان و نوار قبایلی دولت مستقل پشتونستان را ایجاد کرد.۱۵۶

بتاریخ ۱۰ جون اعلام شد که برگد بوت رییس کمیسیون تدویر همه پرسی در ولایت مرزی صوبه سرحد تعیین شده است.۱۵۷ در واقع مسوول تدویر این ریفراندوم باید او. کروی میبود. مگر به او رهبران شاخه ولایتی کانگرس و کمیته سراسری کانگرس هند هردو باور نه داشتند. مهاتما ک. گاندی در طی یک گفتگو باصراحت به عبدالغفار خان گفت: ما میخواهیم که او برود.۱۵۸ در اینباره گاندی به ماونتبیتین نیز گفته بود. ج.ل. نهرو نیز به نایب السلطنه از رویدادهای سال ۱۹۳۰ زمانیکه وی معاون کمیشنر پیشاور بوده، در آنجا تیراندازی شده و کشتار شمار بسیاری از تظاهرکنندگان صورت گرفته و اینهمه هنوز در یاد مردم است، یاد نموده و خواستار سبکدوشی او. کروی شد.۱۵۹   

پیش از این او. کروی با درک این نکته که کسی به وی اعتماد ندارد، از نایب السلطنه تقاضا کرده بود که در صوبه سرحد قرار گاه تدویر انتخابات ایجاد شود. ماونتبیتین پس از مشوره به این درخواست او. کروی موافقت کرده و پیشنهاد کرد که یک افسر عالیرتبه ارتش بریتانیا با رتبهء تقریبا دگر جنرال برای سازماندهی این قرارگاه گماشته شود.

موقف حکومت انگلیس آهسته آهسته دربارهء اضافه نمودن بند مربوط به «پشتونستان آزاد» آشکارتر میشد. ماونتبیتین پیرامون گفتگوهایش با خان صاحب اظهار داشت که وی به او گفته که موجودیت پنجاب غربی میان هند و صوبه سرحد باعث آن میشود تا آن ناحیه به تشکیل هند شامل نشود. همینگونه وضعیت بخشهای پاکستان شرقی و غربی آینده مشکل داشتند. بتاریخ ۴ جولای ۱۹۴۷ او. کروی در نامه اش به ماونتبیتین گذارش داد: «منشی اصلی من و کارمندان دیگر میپندارند که همه پرسی مسالمت آمیز آینده را بهتر است با سه ماده آتی برای رای دهندگان راه اندازی کرد: هند، پاکستان و یا پشتونستان».۱۶۰ او همچنان نوشت، میداند که نایب السلطنه اختیار دارد تا مساله پشتونستان را حل کند، مگر لیگ هیچگاهی با شمولیت این مساله در برگه رای پرسی موافقت نکرده و صوبه سرحد هیچگاهی مستقل نخواهد شد. یک روز پیش از این بتاریخ ۴ جولای ۱۹۴۷ در جریان یک کنفرانس مطبوعاتی ماونتبیتین در پاسخ به پرسش یکی از ژورنالیستها  دربارهء اینکه آیا مردم صوبه سرحد آزاد اند تا مساله ایرا که در همه پرسی به آن رای میدهند، انتخاب کنند، گفت: اگر آنها موافقت رهبران هردو حزب را در این امر بدست بیآورند، و اگر بخواهند برای استقلال رای دهند، من نیز موافقم. ولی اگر فقط یک حزب اینرا بخواهد، ما طرفدار طرح اولیه خواهیم بود.۱۶۱

به اینگونه فیصله نایب السلطنه لارد ماونتبیتین دربارهء مساله «پشتونستان آزاد» در برگه رای پرسی عملا با «برنامه ۳ جون» مشخص شده بود. برعلاوه مسلم لیگ به هیچ ریسکی پیرامون صوبه سرحد تن نمیداد. ای. یانسن با پژوهشش تاکید میکند که این همه پرسی با قانون ۱۹۳۴برای اداره هند مطابقت نداشته و قانون اساسی سال ۱۹۳۴ تدویر همه پرسی را پیشبینی نکرده بود و بنابرآن این رای پرسی خلاف قانون مدنی (کشوری) بود.۱۶۲ مگر این همه پرسی با قانون نو- یعنی قانون دادن استقلال به هند مطابقت داشت. این قانون نیز ازسوی پارلمان بریتانیا در سال ۱۹۴۷ تصویب شد. بنابراین طرح مساله قانونی و یا غیرقانونی بودن این همه پرسی بخودی خود بیهوده است.

عدم شمولیت سوال سوم پیرامون «پشتونستان آزاد» در پرسشنامه (بولتن) رای پرسی برشالوده قطعنامه کمیته کاری کانگرس سراسری هند مبنی بر ندادن حق استقلال بهرگونه شهزاده نشین صورت گرفت. به این دلیل استقلال هر ولایتی (از جانب کانگرس، مترجم) رد میشد.

رهبران مسلم لیگ نیز به پیروزی همه پرسی باور نداشتند. آنها میپنداشتند که والی پیشین خود میتوانست تدویر همه پرسی صادقانه را تضمین کند، درحالیکه  (گورنر) کنونی فاقد چنین توانمندی است. لیاقت علی خان در نامه اش به نایب السلطنه تاکید کرد: والی نو، که تازه در این مقام قرار گرفته، نمیتواند خرابکاری وزیران خویش را کشف و یا حتی کنترول کند، بنابراین آنها میتوانند بگونهء آزادانه با نتایج رای پرسی دستکاری کنند. ۱۶۳

کمپاین مقاومت مدنی مسلم لیگ در صوبه سرحد پایان یافته ولی کمپاین شرکت در همه پرسی آغاز شد. فعالان آزاد شدهء شاخهء ولایتی مسلم لیگ در کار همه پرسی فعالترین سهم را میگرفتند. بتاریخ ۱۴ جون ۱۹۴۷ پیر مانکی شریف طی میتنگی در پیشاور اعلام کرد که همه پرسی آخرین امکان برای پشتونها است تا انتخاب کنند که آیا میخواهند به آرزوی دیرینهء مسلمانان هند دست یابند، یا طعمهء هندوان میشوند. او همچنان از پشتونها خواست تا شب و روز فعالیت نموده و به جهانیان نشان دهند که آنها خواستار پاکستان اند. در همان گردهمایی عبدالقیوم خان نیز بیانیه داده و اظهار اطمینان کرد که روزهای بهره برداری از مسلملنلن بوسیلهء «وطنفروشان[1] مسلمان» گذشته و مسلمانان مترقی به پاکستان رای میدهند.۱۶۴ مقایسه کانگرسیهای صوبه سرحد با واژه کویسلینگ که به معنی فاشیستهای خاین نارویژی بود، نشاندهندء سنگینی تضاد شاخه های کانگرس و لیگ در ولایت بود.    

شاخه کانگرس در صوبه سرحد نیز مشغول تبلیغات بود. پس از بنیانگذاری جنبش «آزاد پشتونستان»  در پیشاور در اقامتگاه خان صاحب جرگه مشترک افریدیها و مومندها دایر شد که در آن ۶۰ نماینده اشتراک داشتند. رییس این جرگه عضو سازمان ولایتی کانگرس میرویس خان بود. او خطاب به شرکت کنندگان کنگره گفت: این سرزمین پشتونها ست و ما هیچگاهی به پنجابیها و یا کسان دیگر حق نمیدهیم که بگونه یی بالای ما حاکمیت کنند. ما در پشت پندار پشتونستان ایستاده ایم و تا مرگ ما علیه پاکستان خواهیم بود. خان صاحب که پسانتر صحبت میکرد، گفت: ایدیال ما پشتونستان است، که در آنجا همه مساوی خواهند بود.

در همانروز عبدالفغار خان در برابر دانشجویان مکتب دینی بیانیه داد. آنها خطاب به وی گفتند که آنان برای داشتن دولت مستقل پشتونها تلاش میکنند. پس از آن چندین هزار بیجا شده به خانه هایشان در پیشاور برگشتند، تا در همه پرسی همگانی اشتراک ورزند.۱۶۵

در شرایطی که آشکارا شد مساله « پشتونستان آزاد » در برگه همه پرسی گنجانیده نمیشود، نزد عبدالغفار خان اندیشهء تحریم (بایکوت) این نظرخواهی قوت گرفت. چنانچه در نامه مورخ ۱۷ جون ۱۹۴۷ آ. کاریپالانی مینویسد: بادشاه خان (یعنی عبدالغفار خان. مولف یو. پ) اعلام کرد که اگر این مساله بگونهء گزینه دیگری سوا از پشتونستان یا پاکستان مطرح نشود، وی به هوادارانش مشوره میدهد تا از شرکت در همه پرسی خودداری ورزند.۱۶۶   

در همانروز دیدار عبدالغفار خان و م.ع. جناح صورت گرفت. این مذاکرات و گفتگوهای پس از آن دستاوردی برای عبدالغفار خان نداشتند. م. ع. جناح به طرح سوال «پشتونستان آزاد» به برگهء همه پرسی موافقت نکرد. عبدالکلام آزاد مینویسد: «میتوان تصور کرد که اگر مادهء «پشتونستان آزاد» در همه پرسی گنجانیده میشد، بخش بیشمار مردم ولایت مرزی به آن رای میداد.۱۶۷ ولی درست همین موضوع را رهبران مسلم لیگ نمیخواستند.

مگر تبلیغات برای «پشتونستان آزاد» اوج گرفت. خان صاحب بروز ۲۰جون در پیشاور در جریان مصاحبه با مطبوعات گفت که گزینه پشتونها میان پاکستان و پشتونستان خواهد بود.۱۶۸ در همانروز نشست مشترک کمیته کاری کانگرس در صوبه سرحد، شاخه پارلمانی کانگرس و خدایی خدمتگاران در پیشاور دایر شد. این مجلس خواستار ایجاد «پشتونستان آزاد» بگونهء دولتی با قانون اساسی که برشالودهء قانون دموکراسی اسلامی و عدالت استوار باشد، شد. در نشست بنو که به اشتراک نمایندگان زلمی پشتون دایر شد این درخواست تکرار گردید.۱۶۹

همانروز یعنی ۲۰ جون سال ۱۹۴۷ در پیشاور نزدیک بود کار به برخورد دسته های زلمی پشتون و غازی پشتون کشانده بود. مگر با آمدن پولیس مخالفان ازهم جدا شدند. فردای آنروز اعضای گروه زلمی پشتون در پوشاک سرخ، مجهز با تفنگچه ها، دشنه ها، تفنگها و چماقها به راهپیمایی از میان شهر پرداخته و به نشانه نیرومندی بگونه دوامدار فیر میکردند. در روز دیگر سازمان مسلح مسلم لیگ غازی پشتون همچنان به راهپیمایی از میان شهر پرداختند که سازماندهندگانش آنرا «حملهء متقابل به زلمی پشتون» نامیدند. با اینهم برخورد عملی میان دو طرف صورت نگرفت.۱۷۰

آمادگی برای همه پرسی با شدت کامل جریان داشت. بروز ۱۸ جون ۱۹۴۷ در دهلی جدید اعلام شد که از سوی سکرتر دولتی امور هند به گورنر صوبه سرحد سر اولاف کروی اجازه داده شده تا از وظیفه اش برای دو ماه کنار رفته و بجایش جنرال سر روب لوکارت گورنر استان مرزی شمالغرب تعیین شده است، تا در فرصت دوماه همه پرسی راه اندازی شود.۱۷۱  

بتاریخ ۲۱ جون اشکار شد که ماونتبیتین تصمیم گرفته تا همه پرسی از روز ۸ تا ۲۰ جولای دایر شود. کانگرسیهای صوبه سرحد پاسخ دادند که با اعلامیه مربوط به ۳ جون موافق نبوده، خواستار دولت مستقل پشتونستان- جمهوری آزادی که با دکترین سوسیالیستی و حق انتخاب آزاد پیوستن به هند و یا پاکستان را دارا باشد، میباشند.۱۷۲

مگر جناح مخالف از پندار «پشتونستان آزاد» انتقاد میکرد. م. ع. جناح اعلام کرد که طرح خواست پشتونستان فقط یک بهانه است تا مردم صوبه سرحد را پراگنده سازد. ۱۷۳ او تاکید میکرد که صوبه سرحد در پاکستان یک واحد خودمختار خواهد بود. م.ع. جناح آزادی قبایل را ضمانت میکرد. ۱۷۴ حلقات مسلم لیگ به پیروزی شان امیدوار بودند، زیرا در آنزمان مردم صوبه سرحد دارای احساسات شدید دینی (اسلامی، مترجم) بودند که این امر باعث نگرانی اقلیتهای مذهبی بود. آنها از گورنر خواستند تا مداخله نموده و امنیت مطمئن آنها را تضمین کند ۱۷۵ مگر کانگرس به کمپاین اش در راستای پشتونستان و برضد همه پرسی و پاکستان ادامه داد.۱۷۶ عبدالغفار خان اعلام کرد که هر رای به پاکستان به معنی ادامهء تسلط انگلیس است، و بریتانیاییها میخواهند صوبه سرحد را به پاکستان مدغم نمایند تا در آنجا پایگاههای نظامی شان را برضد روسیه مستقر سازند. اگر آنها موفق شوند، در آنصورت امکان زیادی وجود دارد که این ولایت دوباره به جنگ جدیدی کشانده شود.۱۷۷

عرصه دیگر اعتراض به موضوع امت اسلامی مربوط میشد. اگر همهء مسلمانان باید در پاکستان متحد شوند، چرا کشورهای ترکیه، ایران و افغانستان مستقل اند و چرا پشتونستان نمیتواند در این جمع جای داشته باشد؟ چرا پشتونها همچون مسلمانان به پاکستان باید بپیوندند؟۱۷۸

بتاریخ ۲۰ جون وزیر مسلم لیگ در کابینه موقت هند غظنفر علی خان برای پشتیبانی هواداران پاکستان از دهلی به پیشاور رفت. از سویی توران جنرال روب لوکارت هنگام آمادگی به آغاز کارش با ج.ل. نهرو و بروز ۲۳ جون با م.ع.جناح ملاقات کرد. 

بروز ۲۲ جون عبدالغفار خان در میتنگی در بنو رهبران شاخه مسلم لیگ را دعوت کرد تا با وی برای طرح قانون اساسی «پشتونستان آزاد» بنشینند. وی همچنان از پشتونهای صوبه سرحد درخواست کرد تا در همه پرسی پشتونستان و یا پاکستان و نه هند یا پاکستان شرکت ورزند. وی برعلاوه اعلام کرد که انگلیسها که دشمنان پشتونها بوده و طرفدار شمولیت ولایت صوبه سرحد به پاکستان برای ایجاد پایگاههای نظامی و میدانهای هوایی برضد روسیه میباشند.۱۷۹ همینگونه بتاریخ ۲۲ جون ۱۹۴۷ در جرگه یی در بنو ملی گرایان پشتون شعار ایجاد دولت مستقل پشتونها- پشتونستان (یا پتانستان) را مطرح کرده و خواستار طرح پرسش ایجاد پشتونستان در هنگام همه پرسی شدند.۱۸۰ جنبش «برای پشتونستان آزاد» گسترده تر میشد.

رهبران کانگرس ملی که عملا از همرزمان شان در صوبه سرحد روگشتانده بودند، تلاش میکردند، برداشت ناشی از این خودداری را ملایمتر بسازند. بتاریخ ۲۱ جون ج.ل. نهرو هنگام دیدار با بیجاشدگان صوبه سرحد پندارهایش را پیرامون استان آیندهء مرزی در نکات زیر خلاصه کرد:

- کانگرس در صوبه سرحد به گمان بسیار همه پرسی آینده را تحریم خواهد کرد؛

- بهرگونه یی که سرنوشت آینده ولایت تعیین شود، پشتونها به مبارزه شان برای دولت مستقل پشتون ادامه خواهند داد؛

- اقلیتهای صوبه سرحد باید آماده باشند تا به خانه هایشان برگشته و همه چیزی را که در توان دارند برای تامین امنیت شان در آینده بکار ببندند.۱۸۱

برخورد حقیقی رهبران کانگرس ملی به مساله «پشتونستان آزاد» را میتوان در گذارش نایب السلطنه مورخ ۲۷ جون ۱۹۴۷ میتوان دید. وی با یادآوری از ملاقات م.ع. جناح و عبدالغفار خان در دهلی نو مینویسد: جناح پسانتر بمن گفت که این دیدار موفقانه بود و اینکه عبدالغفار خان تصمیم گرفته عملا همه پرسی را بایکوت کند، چونکه آنها میخواستند به پشتونستان مستقل رای دهند. خوشبختانه رهبران بلند پایه کانگرس به این موافقت نکرده و همه پرسی پیروزی آسان لیگ بوده و میشود از خونریزی جلوگیری کرد. ۱۸۱

ازاین گذارش برمی آید که حکومت بریتانیا طرفدار پیوستن صوبه سرحد به پاکستان بود و رهبری کانگرس ملی هند از این کار جلوگیری نمیکرد. از موضع کانگرسیها در صوبه سرحد جمیعت العلمای سراسری هند پشتیبانی میکرد، زیرا خواستار گزینهء فقط میان پاکستان و هند نبود.۱۸۳

بتاریخ ۲۱ جون در پیشاور آشکارا شد که همه پرسی در این ولایت مرزی بروز ۶ جولای آغاز شده و تا ۱۷ جولای ادامه مییابد.۱۸۳ ماونتبیتین اشاره کرده بود که او بدون موافقت م.ع. جناح مساله «پشتونستان آزاد» را در پرسشنامه همه پرسی نمیگنجاند. دربارهء خودمختاری صوبه سرحد باید گفت که جناح به آن موافق بود.۱۸۴ این موضوع در باصطلاح «قطعنامه پاکستان» در سال ۱۹۴۰ مشخص شده بود.۱۸۵ دلیل اصلی این که جناح از درخواست  عبدالغفار خان خودداری کرد، آن بود، که وی به آن ضرورت نداشت. هویدا بود که برشالودهء برنامه ماونتبیتین صوبه سرحد به پاکستان ادغام میشود. اگر او تن به عقب نشینی میداد، این ولایت از دست رفته میبود. مهمتر از همه این بود که عبدالغفار خان در صورت عدم موافقت با فیصله های مجلس قانونگذاری پاکستان حق جدایی را مطرح میکرد. چنین حقی بیسابقه بوده و خطر به  تشکل و همسویی دولت آینده را دربر داشت. بنابراین (برای جناح، مترجم) بهتر بود که این همه پرسی عملی شود چون بکلی به نفع پاکستان بود.۱۸۶

نایب السلطنه از درج پرسش «پشتونستان آزاد» در برگه رای پرسی خودداری کرد. بتاریخ ۲۴جون ۱۹۴۷ هنگام برگشت از دهلی عبدالغفار خان از مردم صوبه سرحد خواست تا همه پرسی را تحریم کنند. همزمان او اشاره کرد که مبارزه برای «پشتونستان آزاد» ادامه خواد یافت. این اعلامیه واکنش بیدرنگ خان عبدالقیوم خان را درپی داشت. او گفت که فریاد پشتونستان خبر پلشت سیاسی است تا پشتونها را از سیاه راه  به سلطنت هندوان شامل سازند. آنچه مربوط به فقیر ایپی است، باید گفت که او با اعضای کانگرس ولایت صوبه سرحد در راستای تحریم همه پرسی همنوایی داشته و از مردم خواست تا از دادن رای خودداری کنند.۱۸۷  

نظر به درخواست مسلم لیگ برای تامین همه پرسی اداره انگلیس تصمیم گرفت که لشکر را استفاده کند، نه ادارات کشوری (ملکی) را. برای اینکار ۴۱ تن گماشته شدند. کمیشنر همه پرسی برگد  (سرتیپ/جنرال) بوتو بود که ۸ ناظر متشکل از ۶ دگروال (سرهنگ)  و دو دگرمن (سروان) زیر نظرش فعال بودند. در هر حوزه رای دهی یک ناظر و بگونه استثنایی در پیشاور و مردان دو دو دستیار ناظر تعیین شده بود. بهر کدام آنها دو دستیار با رتبهء تورن  و یا دگرمن گماشته شده بود، که شمار شان در استان هزاره و مردان پنج تن، در پیشاور ده تن و در حوزههای کوهات، بنو و دیره اسماعیل خان سه سه تن بودند. برعلاوه نایب السلطنه، شمار زیادی از ماموران با صلاحیت ملکی (کشوری) افسران عالیرتبهء انگلیسی و کارمندان محلی نیز به اینها اضافه میشدند. این بخاطری صورت میگرفت که در هند آنزمان شمار کافی افسر اردو برای ارایه خدمات ۴۶۰ حوزه انتخاباتی با پهنای ۶۰۰ میل وجود نداشت. بنابراین قرار گاه ولایتی تدویر همه پرسی برای پیشبرد امور عادی حوزههای انتخاباتی بکار گرفته میشد.

گورنر جنرال قطعنامه یی را صادر کرد که به نیروههای مسلح صلاحیتهای گسترده یی را در راستای تحکیم قانونیت و نظم در ولایت میداد.۱۸۸

بروز ۲۶ جون لوکارت حلف وفادرای نمود. در همانروز هندوان و سیکهای بیجا شده از ولایت مرزی صوبه سرحد در دهلی نو با رهبر هندو مهاسبها جنت رایم  دیدار نموده و قطعنامه یی را تصویب کردند که برشالودهء آن تقاضا میشد، کار لازم در راستای ثبت و شمار رایهای هندوها و سیکهای صوبه سرحد که اکنون خارج از ولایت قرار دارند، صورت بگیرد. آنها تاکید داشتند که اگر چنین نشود، آنان از شرکت در همه پرسی خودداری میورزند. این گردهمایی از «جنبش پشتونستان آزاد» پشتیبانی خویش را اعلام کرد.۱۸۹

بروز ۳۰ جون گورنر صوبه سرحد و رهبران احزاب طی خطابیه یی از مردم خواستند که فضای امن را هنگام تدویر همه پرسی در ولایت تامین نمایند. بتاریخ ۶ جولای ۱۹۴۷همه پرسی در دو حوزه صوبه سرحد راه اندازی شد. نتایج این همه پرسی باید در روز پایانی رای دهی اعلام میشد.۱۹۰

مبارزه سیاسی پیرامون تعلق صوبه سرحد نمیتوانست به افغانستان پیوند نداشته باشد. نه همه زمامداران افغانستان خط دیورند را برسمیت میشناختند. و آنچه مربوط به باشندگان آنجا بویژه کوچیها میشد، باید گفت که آنان در موسمهای گونه گون از طریق ساحهء آنجا مواشی شان را به اینسو و آنسو میبردند. مطبوعات و رادیوی کابل کمپاین برگشتاندن ولایت صوبه سرحد را به ترکیب افغانستان آغاز نمودند. عبدالغفار خان خواستار استقلال صوبه سرحد بوده ولی نمیخواست که آنجا شامل افغانستان شود.۱۹۱  

سفیر انگلیس در کابل که صلاحیت وزیر مختار را داشت، به سکرتر دولتی (امور خارجی، مترجم) از کمپاین مطبوعات افغانستان برای استقلال صوبه سرحد گذارش داد. او همچنان خبر داده بود که وزیر امور خارجه افغانستان علی محمد خان تلویحا گفت که حکومتش بدون درنظرداشت اراده مردم آنجا خلاف پیوستن صوبه سرحد به هند و یا پاکستان است. بروز ۱۶ جون ۱۹۴۷ علی محمد خان اعلام کرد که اگر در پرسشنامه رای دهی پیوستن صوبه سرحد به هند و یا پاکستان مطرح باشد، پس حکومت افغانستان میپندارد که مردم آنجا باید همچنان امکان اینرا که دوباره به افغانستان میپیوندند ویا دولت آزاد دارای استقلال کامل خویش را میسازند نیز بدست آورند؟ ازآنجایی که هند استقلالش را بدست میآورد، ضرورت به عقد چنین معاهده یی وجود دارد.۱۹۲

بروز ۲۱ جون و ۶ جولای ۱۹۴۷ چهار سردار افغانی هریک حفیظ الله خان، عنایت الله خان، حبیب الله خان و محمد یعقوب خان از حکومت بریتانیا درخواستند که به مردم صوبه سرحد امکان داده شود تا دولت خویش را بسازند. بقول برخی جراید پیرامون اینکه روسیه گویا افغانستان را برای این درخواست در رابطهء صوبه سرحد تحریک میکند، این سردارها اعلام کردند که انداختن گناه بگردن دیگران سیاست پلشت انگلیس است. آنها ابراز امیدواری میکردند که امریکا و روسیه به دولت مستقل پشتونها کمک کنند.

در گذارش دیپلومات انگلیس در کابل به حکومت بریتانیا آمده است که منافع افغانستان در صوبه سرحد منافع سچه ایدیولوژیکی اند، تا در آینده با مردم ولایت مرزی مناسبات خوب داشته باشند، بنابر این به رادیو و مطبوعات اجازه داده شده تا پیرامون آن بحثهای آزاد را سازماندهی کنند. این مساله با سفیر روسیه بررسی نشد، مگر با سفارت امریکا روی آن مشوره صورت گرفت. وی همچنان خبر میداد که حکومت افغانستان آرزومند گسیل هیاتی برای گفتگو با رهبران سیاسی هند میباشد. ۱۹۳

او. کروی در نامه یی به ماونتبیتن بتاریخ ۲۳ جون نوشته بود که مداخله افغانستان خطرناک خواهد بود. او همچنان اظهار امیدواری میکرد که این اقدامات از سوی رهبران کانگرس در صوبه سرحد و عناصر افغان هنگام بازدید عبدالغفار خان از کابل تحریک شده اند.۱۹۴ مامور برجسته دولت انگلیس در کابل در تلگرام مورخ ۲۱ جون خویش به حکومت هند تاکید میکند که اقدامات حکومت افغانستان به ادعاهای آشکارای ارضی و اتحاد کشور میانجامد.۱۹۵

در نامه وزیر امور خارجه افغانستان مورخ ۱۰ جون ۱۹۴۷ که برای نماینده بریتانیا در کابل ارایه شد، این درخواست و پیشنهاد تکرار گردید. در پاسخ به این نامه فرستاده انگلیس اعلام کرد که این اقدامات باعث نارضایتی حکومت بریتانیا شده اند. او تلاش میکرد وزیر خارجه افغانستان را معتقد سازد تا به گذشته نه بلکه به پیش بنگرد. ۱۹۶

وزیر (امور خارجه) افغانستان پیشنهاد میکرد که یا هیاتی را گسیل نموده و یا شخصا برای گفتگو پیرامون صوبه سرحد برود، مگر حکومت انگلیس بگونهء واضح تفهیم میکرد که آنها ادعاهای حکومت کابل را برای اشتراک در سرنوشت صوبه سرحد نمیپذیرند. حکومت  انگلیس پس از آنکه آشکارا شد، نتایج همه پرسی به نفع پاکستان است، به افغانستان توصیه کرد تا با حکومتهای آیندهء هند و پاکستان مناسباتش را برقرار سازد. 

همه پرسی در صوبه سرحد آغاز شد. پیش از این بخش اعظم جماعت هند و سیک ولایت را ترک کرده بود. مهرچند خانا در جریان یک کنفرانس مطبوعاتی گفت که وی میاندیشد که هندوها و سیکها هیچکدام در رای پرسی اشتراک نخواهند کرد. در همانروز خان صاحب گفت اعلام کرد: اگر پشتونها برای پاکستان رای دهند، من از حکومت کنار میروم. در یک مصاحبه دیگری وی تکرار کرد که سازمان ولایتی کانگرس در صوبه سرحد تصمیم اش را خواهد گرفت.۱۹۷ پیش از همه پرسی سازمان ولایتی کانگرس از ترکیب کانگرس ملی هند بیرون شد.

رای دهی در دو حوزه هزاره و دیره اسماعیل خان برشالودهء گذارشات رسمی و غیر رسمی نشان داد که هندوان و سیکها بکلی رای پرسی را تحریم کرده بودند. در نهایت نتایج همه پرسی به نفع پاکستان بود. مسلم لیگ اعلام کرد که در شهرستان هزاره این حزب ۹۸٪ رای را  بدست آورده و نتایج شهرستان دیره اسماعیل خان نیز برایشان قناعتبخش است. موارد خشونت در همه پرسی دیده نشدند. جنرال روب لوکارت گورنر جدید صوبه سرحد به خبرنگار آ. پ. ای گفت که همه پرسی صلح آمیز و مطابق جدول زمانی صورت گرفت.۱۹۸ بروز ۸ جولای ۱۹۴۷ ظاهرا زیر تاثیرنتایج رای دهی در دو حوزه عبدالغفار خان موقفش را تغییر داد. او به م. ع. جناح و مسلم لیگ شرایطش  برای پیوستن به مجلس موسسان پاکستان را چنین اعلام کرد:

۱.صوبه سرحد باید ولایت بکلی خودمختار باشد؛

۲. دستیابی به اتحاد پشتونهای هند برتانوی در مرزهای یک ولایت؛

۳. صوبه سرحد باید حق امنیت از جانب پاکستان را داشته باشد، اگر پشتونها احساس کنند که قانون اساسی مصوب مجلس قانونگذاری پاکستان برای آنها مناسب نیست و یا اینکه اگر آنها دریابند که پاکستان پس از جون ۱۹۴۷بحیث دومینیون (کامنویلت) بریتانیا باقی بماند، (آنها از آن خارج خواهند شد، مترجم). ۱۹۹

عبدالغفار خان تکرار کرد که درصورت پذیرفتن این شرایط او مخالف پیوستن به مجلس قانونگذاری (موسسان) پاکستان نیست و او خوش است که م. ع. جناح شرایط اولیه آنرا پذیرفته است، مگر دو شرط دیگر نیز باید پذیرفته شوند.

در شرایط نو این پیشنهادات عبدالغفار خان به معنی موافقت به شمولیت در پاکستان بوده و حصول موافقت با م. ع. جناح در راستای تعیین جایگاه جنبش اش در آینده پاکستان بود. مگر اینها برای مسلم لیگ که مست از بادهء پیروزی در همه پرسی بود، اهمیتی نداشتند.

در همان روز رای پرسی در چهار حوزه باقیماندهء دیگر شامل پیشاور، مردان، کوهات و بنو نیز آغاز شد.۲۰۰ مسلم لیگ به کسب ۹۴٪ رای در پیشاور امیدوار بود. شمار زیادی از سرخ جامه گان (سرخپوشان) در حوزههای انتخاباتی آماده بودند، تا جلو خرابکاری را بگیرند. ۲۰۱

مگر امکان جلوگیری کامل از دستکاری نتایج ناممکن بود. چون شاخه ولایتی کانگرس و هوادارانش از شرکت در رای پرسی خودداری کرده بودند، کارمندان حکومتی هزاران مورد جعلکاری رایها را ثبت کردند. عبدالغفار خان مینویسد، بشیر کسیکه باوی در محبس هریپور زندانی بود، به وی گفت که هنگام همه پرسی وی به حوزه رای دهی سه بار دسته نظامی (تولی) زیر اداره اش را برد.۲۰۲

روز دوم همه پرسی بدون خشونت نبود. سه تن هندو بشمول دو زن توسط جانیان در روستای نارابو و ساماند مربوط حوزهء پولیس ناوران در شهر بنو ربوده شدند. شهر میرانشاه مورد شلیک توپخانهء فقیر ایپی قرار گرفت. مگر بصورت عموم در صوبه سرحد ثبات برقرار  بود.۲۰۳

۱۷ جون روز پایانی همه پرسی بود. کمتر کسی به نتایج رای پرسی به نفع پاکستان تردید داشت. پس از چندروز نتایج همه پرسی انتشار یافت. در گذارش نایب السلطنه لارد ماونتبیتن مورخ ۲۰ جولای ۱۹۴۷ چنین آمده بود:

الف. رایهای درست برای پاکستان                                                              ۲۸۹۲۴۴

ب. رایهای درست برای هند                                                                         ۲۸۷۴

پ. اضافه رای                                                                                     ۲۸۶۳۷۰

ت. درصدی رایهای درست تمام همه پرسی (دارندگان حق رای)            ۴۰ اعشاریه ۹۹ ٪

ث. رایهای درست در انتخابات سراسری گذشته                                           ۳۷۴۹۸۹

شمار کلی رای دهندگان در این همه پرسی ۴۷۲۷۹۸ بود که بنابرآن تعداد رایهای داه شده به پاکستان ۴۰ اعشاریه ۹۹ درصد بود.

اینگونه همه پرسی، چنانکه انتظار میرفت، به سود پیوستن صوبه سرحد به پاکستان تمام شد. این ریفراندم با درصدی بسیار ناچیز هواداران پاکستان یعنی ۴۰ اعشاریه ۹۹ فیصد همراه بود. شمار رای مخالف ناچیز بود. تقریبا نیم دارندگان حق رای دهی به همه پرسی حاضر نشدند که آنهم نتیجه دعوت مردم برای تحریم رای پرسی بود.

بروز ۱۴ جولای ۱۹۴۷ استقلال پاکستان اعلام شد. در هفته نخست دولت نو محمد علی جناح که گورنر جنرال آن بود، فرمانی را مبنی بر انحلال حکومت صوبه سرحد امضا کرده و بتاریخ ۲۲ اگست حکومت خان صاحب و همکارانش منحل شد. درجای آنها حکومت مسلم لیگ در راس عبدالقیوم خان قرار گرفت.۲۰۴

مگر تعلق صوبه  سرحد ( به پاکستان، مترجم) فقط بمراکز اداری مربوط میشد و نه به نوار قبایلی بصورت کل. ازسویی این همه پرسی تنها در مراکز اداری اجرا شد، چون اداره دولتی همیشه فقط توسط آنان پیش برده شده ودر نوار قبایلی حاکیت رهبران محلی- خانها و ملکها محفوظ بود.  باشندگان نوار قبایلی در همه پرسی شرکت نکرده و درنتیجه به پیوست خویش به پاکستان رای ندادند. زمامداران تازه رس کار دشواری را در پیش رو داشتند تا نوار قبایل را جز ساختار خویش بسازند. همزمان آنها باید درک میکردند که قبایل در آینده نیز خواستار امتیازات شان میباشند.

برشالودهء توافقات با شهزاده نشینها (خان نشینها) ی نسبتا جوان پشتون در دیر، چترال، سوات و امب این سرزمینها به ترکیب پاکستان شامل شده و بخشی از کمربند کوهستانی قبایلی آنرا تشکیل دادند.۲۰۵ 

یکی از فیصله های م. ع. جناح خروج واحدهای ارتش از نوار قبایلی بود. این کار با شور و هیجان مردم محل استقبال شد.۲۰۶   

اوضاع در صوبه سرحد پس از شمولیت آنجا به پاکستان بکلی آرام نبود. در خزان سال ۱۹۴۷ پس از سرکوبها و تضییقات در برابر باشندگان مسلمان کشمیر، داوطلبان قبایلی افریدی با پشتیبانی مستقیم صدارعظم نو خان عبدالقیوم خان به ساحهء این شهزاده نشین حمله نمودند.۲۰۷

یک عامل دیگر نیز در راستای بیثباتی صوبه سرحد وجود داشت. مولف امریکایی کتاب پژوهشی «جناح ایجادگر پاکستان» س. اوولپرت مینویسد: «پشتونها همچنان از دولت خودی پشتونستان گفته و همان گونه بلوچها نیز شروع به گفتن «بلوچستان بزرگ» کردند.۲۰۸  بنابرآن م. ع. جناح در اپریل سال ۱۹۴۸ با هواپیما به پیشاور رفت. او در آنجا دربرابر دانشجویان کالج اسلامی، دانش آموزان آموزشگاه تابستانی ریزالپور، و کارمندان دفتر مرکزی دولتی و در پایان در یک گردهمآیی سراسری در پیشاور بیانیه داد.۲۰۹ باوجود خسته گی و بیماری  او به نواری قبایلی رفته، از کوتل خیبر بازدید نموده، حتی از سرحد گذشت تا دست مرزبان افغانی در آنسوی خط مرزی دیورند را بفشارد.۲۱۰ 

پس از آن سفر نوار قبایلی بکلی خودرا جز پاکستان پنداشت، گرچه ادارهء آن سرزمین همچنان بدست سران عشایر بود.

در این میان اوضاع در مراکز اداری بسرعت تغییر مییافت. م.ع. جناح به مثابه گورنر جنرال دومینیون جدید به او. کروی پیشنهاد کرد تا به کارش بحیث گورنر ولایت دوباره باز گردد. او این را پذیرفت مگر در مجلس قانونگذاری صوبه سرحد کانگرسیها اکثریت بودند. عبدالقیوم خان به م. ع. جناح و والی پیشنهاد کرد تا مجلس مقننه را منحل نموده و ادارهء ولایت را فقط از سوی حکومتی که از سوی گورنر جدید تعیین شده است، ممکن سازند. مگر در بهار ۱۹۴۸هفت کانگرسی به مسلم لیگ پیوستند که دیگر به این کار لزومی نبود. مرام اصلی که عبدالقیوم خان به آن دست یازید، تضعیف سازمان خدایی خدمتگار و در نهایت ممنوعیت آن بود. با اینهم عبدالقیوم خان هراس داشت که حکومت پاکستان با عبدالغفار خان توافق نموده و وی از حاکمیت به حاشیه رانده خواهد شد.۲۱۱

کانگرسیها در صوبه سرحد وفاداری شان را به پاکستان اعلام کرده ولی خاطرنشان ساختند که انحلال  حکومت خان صاحب غیر قانونی است. در فبروری سال ۱۹۴۸ عبدالغفار خان اعلام کرد که در نخستین اجلاس مجلس موسسان پاکستان شرکت کرده و سوگند وفاداری اش به دولت نو را انجام داده است. همزمان او با محمد علی جناح دیدار نموده و از وی خواست تا از صوبه سرحد بازدید کند. مگر کانگرسیها از ادغام سازمان خویش با مسلم لیگ پرهیز کردند.

پس از بازگشت عبدالفغار خان تبلیغاتش برای پشتونستان در ترکیب پاکستان را ادامه داد. مگر در جون سال ۱۹۴۸ او بجرم ارتباط غیر قانونی با فقیر ایپی زندانی شد.

باید گفت که رهبر کاریزماتیک و نامور پشتونهای کوهنشین فقیر ایپی پس از ایجاد پاکستان همچنان مبارزه مسلحانه اش را ادامه داده و به پندار ایجاد پشتونستان وفادار و با ایمان باقی ماند. در روز آخرین بازداشت عبدالفغار خان او که چاره دیگری برای عملی نمودن پندار پشتونستان نمیدید، حمله مسلحانهء رزمندگانش را بالای چندین پوسته نظامی در وزیرستان شمالی سازماندهی کرد. پس از این هوادیماهای انگلیس نه بلکه پاکستانی دسته های رزمنده فقیر را بمباردمان کردند. و در آینده نیز فقیر تا پایان عمر (وی در سال ۱۹۶۰ درگذشت) به مبارزه اش برای پشتونستان ادامه داد. در جنوری سال ۱۹۴۰ او رییس جمهور پشتونستان انتخاب شده بود. تا اخیر زندگی فقیر ایپی اداره پاکستان نتوانست ساحهء مربوطه اش را زیر کنترول قرار دهد.۲۱۲

البته در چنین شرایطی تماس با فقیر ایپی فعالیت ضد دولتی پنداشته شده و حکومت صوبه سرحد با استفاده از چنین امکانی اورا متهم نموده و به سه سال حبس شاقه محکوم کرد.

در اینجا بصورت فشرده سرنوشت بعدی فعالان سیاسی را ترسیم مینماییم. عبدالغفار خان که در سال ۱۹۵۱ از زندان رها شد دوباره به فعالیت جدی سیاسی اش ادامه داد. او را چندین بار دوباره به زندان افگندند- در زمان محمد ایوبخان (۱۹۴۸-۱۹۶۹) و ذوالفقار علی بوتو (۱۹۷۱-۱۹۷۷) . در سالهای پایانی دهه ۱۹۷۰ عبدالفغار خان بصورت عموم در تبعید داوطلبانه در افغانستان بسر برده و تماسهایش با هوادارانش زیر رهبری پسرش عبدالولی خان را از آنجا برقرار میکرد. عبدالغفار خان بتاریخ ۲۰ جنوری سال ۱۹۸۸ در پیشاور وفات نموده و در شهر جلال آباد (افغانستان) دفن شد. 

خان صاحب در رژیم عبدالقیوم خان در صوبه سرحد زندانی شد. مگر او موقف کمتر رادیکال را نسبت به برادرش عبدالغفار خان پیش برده و بسرعت در سیستم سیاسی پاکستان داخل شد. او در ماه می ۱۹۴۸ در شهر لاهور قربانی یک کشتار سیاسی شد.

عبدالقیوم خان همه تلاشش را بکار برد تا بساط خدایی خدمتگاران را بچیند. زمانیکه او قادر به این کار شد، شاخه ولایتی مسلم لیگ را توفانی فراگرفته وآنجا انارشی مسلط شده بود. مخالفان پیشین عبدالغفار خان مانند زمین جان خان، عبدالغفور خان و حتی پیر پانکی شریف مسلم لیگ را ترک کردند. در دوران حکومت عبدالقیوم خان (۱۹۴۷-۱۹۵۳) در صوبه سرحد پیشرفتهای معین اقتصادی صورت گرفت. چنانچه دانشگاه پیشاور گشایش یافت. مگر رژیم سیاسی وی که بر اختناق و سرکوب استوار بود، به زوال سیستم سیاسی انجامید. پس از آنکه ارباب عبدالغفور و زمین جان خان به عبدالغفار خان پیوستند، عبدالقیوم خان مجبور شد، صوبه سرحد را ترک کند. مگر او از عرصه سیاسی کنار نرفت. در سالهای ۱۹۵۳- ۱۹۵۴ عبدالقیوم خان وزیر صنایع در حکومت مرکزی پاکستان بوده و در ۱۹۵۷ رییس مسلم لیگ شد. او پس از پایان دوره تسلط مستقیم و غیر مستقیم نظامیان در راس ایوب خان دوباره به فعالیتهای سیاسی رو آورد. عبدالقیوم خان در ماه مارچ ۱۹۶۹ رهبر مسلم لیگ (و از  جنوری۱۹۷۰ سازماندهنده حزب سراسری مسلم لیگ) شد. او در  ۱۹۷۲-۱۹۷۷ وزیر امور داخله پاکستان بود. کمی پیش از سقوط رژیم ذوالفقار علی بوتو خان عبدالقیوم خان بازنشسته بود.۲۱۳

آرزوهای قاید اعظم و بانی پاکستان م.ع. جناح که در جای مستعمره پیشین هند برتانوی دولت دموکراتیک اسلامی بوجود آمده و تضادها جایشان را به صلح و آرامش بدهند، بیپایه از آب درآمدند. جای اختلافات مسلمانها و هندوها را تضادهای شدیدتر میان نخبه گان ولایتی و حکومت مرکزی گرفت. بگونه نمونه اعلام زبان اردو همانند زبان سراسری دولتی نیز این جریان را تسریع کرد. از نفوذ مسلم لیگ ‍بتدریج کاسته شده و احزاب اپوزیسیون عرض اندام کردند. چنانچه در سال ۱۹۴۹ شخصیت برجسته پاکستان شرقی مولانا بخشانی از مسلم لیگ بیرون شده و حزب اپوزیسیونی مسلم لیگ را بنام «عوامی مسلم لیگ» ایجاد کرد. شاخهء این حزب در صوبه سرحد را پیر صاحب مانکی شریف رهبری میکرد. در سال ۱۹۵۰ در لاهور «آزاد پاکستان پارتی» بنیان گذاشته شد. در پاسخ به فشارها وسرکوبهای نیروی های چپ مترقی در «سازمان سراسری دفاع از آزادیهای مدنی پاکستان» متحد شدند که رییس آن نماینده صوبه سرحد پیر صاحب مانکی شریف بود. از سویی حزب «عوامی پارتی» وارث کانگرسیها شد. در سال ۱۹۵۶عبدالغفار خان حزب «نیشنل عوامی پارتی» را بنیان هشت.  

دولت نو با دشواریهای فراوان سردچار بود. که این یکی و همچنان مشکل غذایی و دشواریهای بیشمار دیگر از جمله مناسبات با هند بخاطر کشمیر، و چالشهای روابط با افغانستان از سبب پشتونستان از آنجمله بودند. تسلط انحصارات انگلیس در اقتصاد کشور باعث نا‌رضایتی بورژوازی بزرگ شده و به پیدایش اپوزیسیون در میان محافل حاکم شد. این امر در باصطلاح «توطیه راولپندی» بازتاب یافت که توسط جنرال اکبر خان سازماندهی شده بود. افسران هوادار ایالات متحده امریکا (شرکت کننده در این اقدام) که خواستار دگرگونی در سیاست طرفدارانهء انگلیس بودند، به حبسهای گونه گون محکوم شدند، مگر این به معنی پایان کار مخالفان حکومت نبود. بتاریخ ۱۶ اکتوبر سال ۱۹۵۱ صدراعظم پاکستان لیاقت علی خان از سوی هواداران «جماعت اسلامی» زیر رهبری افغانی بنام اکبر خان کشته شد.۲۱۴ هنگام پذیرش قانون اساسی نو میان کسانیکه هوادار خصلت مدنی قانون بودند، حلقات دین سالار و مذهبی که خواستار حق مداخله در کار ارگانهای مقننه از نام دین بوده و همچنان خواستار نقش اساسی شریعت بودند، مبارزهء حادی درگرفت.

در سال ۱۹۵۳ رویاروییهای مذهبی چالش اصلی کشور شدند. چنانچه جریانات باصطلاح ضد احمدیه اوج گرفت.۲۱۵ در نتیجه حکومت جانشین لیاقت علی خان حاجی ناظم الدین مجبور به استعفا شد. همزمان در پاکستان شرقی بحرانی سراسری بوجود آمد که علت اش اوضاع (حقوق)  نابرابر آنولایت در  سطح آنکشور بود.

پیروزی «جبهه متحد» که شامل «عوامی لیگ»، کریشوک شارمیک (حزب کارگری- دهقانی) پاکستان و احزاب دیگر اپوزیسیونی همه کشور را به شور آورد. در ولایت مرزی شمالغرب نیز کنفرانس سراسری احزاب اپوزیسیون در ماه اپریل ۱۹۵۴ فیصله کرد تا «جبهه متحد» را تشکیل دهد. وظیفه اصلی این جبهه مبارزه برای انحلال اسامبله قانونگذار ولایت و استعفای حکومت محلی مسلم لیگ بود.

بروز ۳۰ می سال ۱۹۵۵ حکومت مرکزی حکومت «جبهه متحد» در پاکستان شرقی را منحل کرد. بد دنبال آن سرکوبها  و تضییقات ادامه یافت. در صوبه سرحد محاکمه معاون رییس سازمان ولایتی «عوامی لیگ» ارباب سکندر خان آغاز شد.۲۱۶ مگر اختناق و سرکوب نتایج مطلوب را ببار نیآوردند. چنانچه در انتخابات اضافی برای اسامبله مقننه صوبه سرحد باوجود حمایت مستقیم ماموران حکومت از کاندیداهای مسلم لیگ شکست خوردند. دراین انتخابات نمایندگان «عوامی لیگ» به پیروزی رسیدند که این امر بگفتهء مسوول ولایتی این حزب پیر صاحب مانکی شریف بازتاب نارضایتی از حکومت محلی (حکومت مسلم لیگ) و حکومت سراسری پاکستان بود. کاندیداهای مسلم لیگ در انتخابات اضافی نیز در برخی حوزههای پنجاب شکست خوردند. همچنان جنبشهای ملی گرای پشتونها، سندیها و بلوچها نیرومند شدند. در بهار سال ۱۹۵۴ عبدالغفار خان طرحی را برای ایجاد ولایت پشتونستان که تمام ساحه غربی کشور که باشندگان آن پشتونها اند، را دربر میگرفت، پیشکش نمود.۲۱۷

با درنظر داشت بحران حاد درون کشور و با حمایت بادران بیرونی خویش (مانند ایالات متحده امریکا)  گورنر جنرال پاکستان غلام محمد بروز ۲۴ اکتوبر ۱۹۵۴ مجلس قانونگذار کشور را منحل اعلام نموده و حکومتش را بازسازی کرد. در کابینه نو که بازهم از سوی محمد علی رهبری میشد، فرمانده کل اردوی پاکستان دگر جنرال محمد ایوب خان (وزیر دفاع) و اسکندر میرزا (وزیر داخله) شامل بودند.

در اوضاع و احوالیکه اتحاد عمل ولایات مشاهده میشد، محافل حاکمه تصمیم گرفتند که واحدهای اداری قسمت غربی کشور را در یک استان بنام پاکستان غربی (وان یونت)[2] ادغام کنند. سرکوب و اختناق برضد حکومتهای ولایتی آغاز شده و جای آنها را افراد اپوزیسیونی که به مرکز وفادار بودند، گرفتند. انحلال نخستین مجلس موسسان که جای شهزاده نشین بهاولپور را در سند گرفته بود وتعیین سران اداری حکومتهای پنجاب و بلوچستان راه را برای ایجاد چنین ولایتی پاک کردند. البته حکومت ولایتی صوبه سرحد در راس سردار عبالرشید خان از این برنامه پشتیبانی میکرد. 

بروز ۲۲ نوامبر سال ۱۹۵۴ صدارعظم پاکستان محمد علی خان طی بیانیه رادیویی تصمیم اش را مبنی بر تحقق برنامه اتحاد همه ولایات غربی کشور در یک استان واحد اعلام کرد. وزیر اعظم صوبه سرحد سردار عبدالرشید از این فیصله پشتیبانی کرد. ۲۷ مارچ ۱۹۵۴ با فرمانی از سوی گورنر جنرال غلام محمد استان (ولایت) پاکستان غربی (رسما، مترجم) تشکیل شد. پس از این همه ولایات قبلی منحل شدند و بجای آنها ایالات (دیویژنس)[3] بوجود آمدند. لاهور مرکز این استان سراسری انتخاب شد و ریاست حکومت آنجا را برادر عبدالغفار خان خان صاحب عهده دار شد. این «تحفهء» ویژه یی برای پشتونها بود.

چنین است کوتاه نگاهی به رویدادهای صوبه سرحد پس از ایجاد پاکستان تا انحلال آن استان در سال ۱۹۵۴. البته بررسی مبارزه سیاسی رهبران و مردم آنجا برضد انحلال آن استان و بازسازی ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) به پژوهشی سوا ضرورت دارد.

*****

یاددهانی

 

با ارزیابی اوضاع صوبه سرحد در دورهء مورد پژوهش ما میتوان گفت که در نتیجه بازدیدهای ج. ل. نهرو از آنجا فعالیتهای مسلم لیگ در این استان تا کمپاین مقاومت مدنی گسترش یافتند. گروههای اوباش (باندیت) در نوار قبایلی که زیر پوشش مبارزه با پاکستان فعالیت میکردند، بالای باشندگان نواحی مراکز اداری حمله نموده و سیکها و هندوان را ترور میکردند. پولیس ناتوان و در برخی موارد علاقمند برقراری نظم و امنیت نبود، بنابراین باشندگان غیر مسلمان مجبور بودند، محل زندگی دایمی شان را ترک کرده و به آوارگی رو آورند.

مهمترین پدیده رشد فعالانه شاخه ولایتی مسلم لیگ بود. با درنظرداشت وخامت اوضاع پس از سفر ج.ل. نهرو نایب السلطنه لارد اویویل مجبور شد که به استان صوبه سرحد رفته و شخصا به جذبه ایده (پندار) پاکستان معتقد شود. مگر بازدید وی به ختم مقاومت مدنی  وپایان ترور علیه هندوها و سیکها نیانجامید. برعلاوه خشونت در آنولایت گسترش یافته و صوبه سرحد در مرز جنگ داخلی قرار گرفت. مظاهره چیان مسلم لیگ حتی در پهلوی اقامتگاه رهبر حکومت خان صاحب به بینظمی پرداخته و بالای شخص وی حمله نمودند. باگذشت هر روز شمار زیادی از هوادران کانگرس در صوبه سرحد به مسلم لیگ میپیوستند.

لازم به یادآوری است که تعیین لارد ماونتبیتین بحیث نایب السلطنه هند که از سوی رهبران بریتانیا برای انتقال بلاواسطه قدرت در هند صورت گرفت، سرنوشت صوبه سرحد را نیز مشخص کرد. سفر نایب السلطنه نو به آنجا وی را معتقد ساخت که در آنجا جنبش نیرومند برای پیوستن به پاکستان وجود دارد. بدون گمان در برنامه آماده شوندهء انتقال قدرت ماونتبیتین اوضاع صوبه سرحد مبنی بر پیوستن به پاکستان را مدنظر گرفت.

در نتیجهء تصویب برنامه انتقال قدرت در هند توسط حکومت بریتانیا سرنوشت صوبه سرحد باید با همه پرسی مربوط به تعلق این ولایت معین میشد. رهبران کانگرس ملی که به تقسیم کشور موافق بودند، نمیتوانستند با همه پرسی (ریفراندم) در صوبه سرحد مخالفت کنند. در چنین اوضاعی شاخه ولایتی کانگرس به تبلیغ «جنبش آزادی پشتونستان» پرداخت. در اینولایت دسته های «زلمی پشتون» ساخته شدند که آماده بودند با اسلحه به این مرام دست یازند. کانگرسیهای صوبه سرحد همچنان تصمیم گرفتند، توافق نایب السلطنه لارد ماونتبیتین را به شمولیت مادهء «پشتونستان آزاد» در پرسشنامه ر ای دهی بدست آورند. سازمان کانگرس در صوبه سرحد از عضویت کانگرس ملی هند بیرون شد. حکومت افغانستان که در این میان اهداف خودش را تعقیب میکرد، ازاین تلاش کانگرسیهای صوبه سرحد پشتیبانی کرد.

نایب السلطنه اعلام کرد که او در صورتی مادهء «پشتونستان آزاد» را به پرسشنامه شامل میکند که رهبران کانگرس ملی هند و مسلم لیگ به این رای دهند. رهبری کانگرس ملی هند با این پیشنهاد موافقت کرد. م.ع. جناح با پذیرش خودمختاری گستردهء صوبه سرحد در ترکیب پاکستان با طرح این ماده در پرسشنامه همه پرسی مخالفت کرد. بر همین بنیاد نایب السلطنه شمولیت ماده یی پیرامون «پشتونستان آزاد» را در پرسشنامه همه پرسی رد کرد. که در نتیجه همه پرسی این استان به ترکیب پاکستان شامل شد. 

مگر نتایج همه پرسی فقط مربوط مراکز اداری شهرستانها بودهه و نوار قبایلی را دربر نمیگرفتند، بنابراین شخص م.ع. جناح که گورنر جنرال پاکستان شده بود، مداخله کرد تا نواحی قبایلی نیز جز خاک آنکشور شوند. در مورد فعالان سیاسی صوبه سرحد و خود ولایت میتوان گفت که پس از این سرنوشت آنها با سرنوشت این دولت گره خورد.         

 

*******

 

سخن پایانی

با نتیجه گیری نهایی این پژوهش میکوشیم، ویژه گیهای مبارزه سیاسی در صوبه سرحد هند مستعمره را برشمریم. با ارزیابی عوامل پیدایش و نضج جنبش ملی پشتونها در نیمه یکم سده بیستم و گذار آن از مرحلهء «شورش» به دوران سیاسی میتوان نتیجه گیری کرد که دلیل اصلی آن پیدایش مناسبات جدید اجتماعی در هند و تاثیر مستقیم آن بالای اوضاع صوبه سرحد بود. سمتگیری اصلی این جنبش مبارزه برضد تسلط امپراتوری بریتانیا و غصب سرزمینهای پشتونهای شرقی (نواحی پیشاور و کویته و ساحهء قبایلی پیرامون آن) در نیمه دوم سده نزدهم بود. خصلت صریح ضد انگلیسی و اقدامات همه جانبه ملی گرایان پشتون از قیامهای مسلحانه تا جنبش نسبتا نیرومند ملی زیر رهبری عبدالفغار خان گواه این امر است.

آغاز رشد جنبش آزادیبخش ملی در هند پس از درهم شکستن قیام بزرگ هندوستان به پیدایش نخستین سازمان سیاسی کشور- کانگرس ملی هند انجامید. این امر به معنی مرحله نو (در جنبش سیاسی هند) بود که با گذار رهبران ناسیونالیست هند به دوره جدید تفکر لیبرال که با آغاز دورهء اجتماعی- اقتصادی بورژوازی کشور همخوانی داشت، بود. همزمان خودآگاهی سیاسی نخبه گان جماعت مسلمان گسترده شده و در سال ۱۹۰۶ به بنیانگذاری جماعت اسلامی سراسری هندوستان انجامید. پسانها (از سال ۱۹۳۰) این سازمان شعار ایجاد دولت پاکستان را پیش کشید. شالوده سیاسی این جنبش تیوری (یا طرح) موجودیت دو ملت - مسلمانها و هندوها در هند بود.

هویدا ست که جنبش ملی گرایان پشتون از آغاز با جنبش سراسری هند پیوند داشت. گواه این ادعا آنست که این جنبش از درون جنبش خلافت «هجری» سر بلند کرد. و کمی پسانتر در سال ۱۹۳۱ نخستین جریان مستقل پشتونها بنام «انجمن اصلاح افاغنه» بوجود آمد.  

درک لزوم جنبش سراسری هند برای مبارزه برضد استعمار بریتانیا در سالهای ۱۹۲۶- ۱۹۲۷ به ایجاد سازمان سیاسی نو «پختون جرگه» در صوبه سرحد انجامید که بعدا به سازمان ولایتی کانگرس ملی هند که در سال ۱۹۲۸ درآنجا ایجاد شده بود، ادغام شد. ادغام «پختون جرگه» با این سازمان بخودی خود گواه آنست که ملی گرایان پشتون علاقمند سهمگیری فعال در مبارزهء ضد استعماری بودند، چونکه در آنزمان کانگرس ملی هند فعالترین سازمان ملی هند برتانوی بود، درحالیکه سازمان سراسری مسلم لیگ هند مرحلهء نابسامانی و تزلزل را سپری میکرد. مگر باید گفت که نفوذ سازمان ولایتی کانگرس ببرکت  «پختون جرگه» و دسته های «خدایی خدمتگاران» بمثابه سازمانهای ناسیونالیستی پشتون که با توده های عادی پیوندهای تنگاتنگ داشتند، بود و نه وابسته به فراکسیون کانگرس ملی هند در مجلس قانونگذاری صوبه سرحد.  

   برعلاوه جا دارد از رابطهء نزدیک سازمان ولایتی کانگرس با رهبری مرکزی کانگرس ملی هند نیز یادآوری شود. شاخهء کانگرس در صوبه سرحد منظما از دهلی کمک بدست آورده و رهبر کاریزماتیک آن عبدالغفار خان میکوشید تا از نمونهء مهاتما گاندی یعنی اصول عدم خشونت و مقاومت مدنی پیروی کند، چنانچه به همین سبب لقب «گاندی سرحد» را هم کمایی کرد. ازسویی رهبری مرکزی کانگرس که ادعای کمونالیستی را نه بلکه هواداری منافع سراسری هند را داشت، بیشتر در پی تقویه نفوذ خویش در اینولایت بود، درحالیکه نفوس آنجا تقریبآ بکلی مسلمان بود. بنابراین کانگرس منظما از مبارزه هودارانش در این استان پشتیبانی میکرد. مگر هرچه رهبری مرکزی کانگرس بتدریج با تقسیم ناگذیرهند موافقت میکرد، بیشتر معتقد میشد که نمیتواند جلو پیوستن صوبه سرحد به پاکستان را بگیرد. و همچنان از نگاه جغرافیایی، دموگرافیکی  و همچنان از نگاه دینی این ولایت به آنسوکشش داشت. 

پرسش این راز تاریخی اینست که چرا پروسه پیوستن صوبه سرحد به ترکیب پاکستان چنین با دشواری صورت گرفت؟ به پندار ما مشکل کار در آن بود که روابط فعالان سیاسی پشتون و در سالهای ۲۰ و ۳۰ سده بیستم با رهبران لیگ سراسری مسلمانان هند با اختلافات همراه بود که عامل اصلی آن  ناشی از عدم تعلق این رهبران (لیگ، مترجم) به شمالغرب هند و یا صوبه سرحد بشمار میرفت. چنانچه در سال ۱۹۴۲ فقط ۲۴۴ تن از ۴۰۳ عضو شورای مسلم لیگ نمایندگان اینولایت با اکثریت مسلمان (یعنی از ولایت صوبه سرحد) بوده و بقیه از ولایاتی بودند که مسلمانها در آنجا اقلیت را تشکیل میدادند. این امر گواه وجود عدم همکاری رهبران مسلمان با تلاشهای رهبری مرکزی مسلم لیگ برای تقویه هژمونی آن  درشمالغرب بويژه در مسایل سراسری هند بود. رهبران جماعت اسلامی کمتر با نقش عمده لیگ در مسایل سراسری هند موافق بوده و حاضر نبودند که مداخله رهبران مرکزی را در امور ولایتی خویش بپذیرند.۱   

همانگونه که س. ال. ریترنبرگ یکی از آخرین پژوهشگران این معضل خاطر نشان ساخته، مساله اصلی در سیاست صوبه سرحد مذهبی نه بلکه تعلق قومی پشتونها و ناسیونالیزم پشتون بود، چونکه قوم اساسی در ولایت پشتونها بودند.۲ این ناسیونالیزم بخشی از جنبش سراسری ضد استعمار بریتانیا  بود که شمولیت سازمان ملی گرای «پختون جرگه» و دسته های «خدایی خدمتگاران» در کانگرس ملی هند گواه آنست.

اسلام از پشتونها جدایی ناپذیر بود، که درآنزمان عنصر سرنوشت سازی بود. بازهم تاکید میکنیم که تا آغاز پروسه تقسیم هند یعنی تا میانه سالهای ۱۹۴۰سیاست در صوبه سرحد بر بنیاد ایدیولوژیکی و اتنیکی استوار بود و نه دینی. اعضای «خدایی خدمتگاران» مجبور بودند پوشاک ملی پشتونها را پوشیده و به پشتو صحبت کنند. قوانین شریعت از سوی آنها برسمیت شناخته شده مگر پشتونوالی بمثابه قانون عامیانه حقوقی نقش تعیین کننده داشت. پشتونها به تاریخ، ادبیات و هنر خویش میبالیدند. به عبارهء اصطلاحی آنها در گام نخست به کعبه نه بلکه به کوههای خودی در دره هایشان میدیدند. بگونه نمونه یک پشتون اول افریدی بود سپس پشتون  و بعد از آن مسلمان. 

رهبران مسلم لیگ با بلندپروازی خود را نماینده یگانه مسلمانان هند میپنداشت. بنابراین به پندار ما بیشترینه رهبران صوبه سرحد کانگرس را به لیگ ترجیح میدادند. و فقط پس از شکست در انتخابات مجلس قانونگذاری سال ۱۹۳۷ و بازنگری بیخی شیوه کار آن از سوی رهبری حزب برخی از سیاستمداران کانگرسی به مسلم لیگ پیوستند.

ناسیونالیستهای پشتون که در سالهای ۳۰ سده ۲۰ مشغول مبارزه با استعمار انگلیس در چوکات کانگرس ملی هند بودند، قربانی بزرگی را در راستای آزادی هند متقبل شدند. و این امر آنزمانی بود که رهبران مسلم لیگ در مبارزه ضد استعماری در صوبه سرحد شرکت نداشتند. پیدایش آنها از تقریبا هیچ  و استفادهء شان از دستآورد مبارزات ضداستعماری ملی گرایان متمدن پشتون نمیتوانست باعث موج مقاومت آنها در برابر رشد اینچنینی رویدادها نشود. چنین شد که رهبری مسلم لیگ با غصب دستآوردهای مبارزات آنان خود پشتونها را به خیانت به مردم خویش و تلاش برای به اسارت کشیدن پشتونها بزیر یوغ استعمار نو- هندی متهم میکرد. این فاکتور به پندار ما یکی از اساسیترین عواملی بود که باعث رویارویی شدید سازمانهای ولایتی کانگرس ملی هند و لیگ اسلامی سراسری هند در صوبه سرحد در مرحله نهایی مبارزه برای استقلال هند شد.

پیرامون ناگذیری پیوستن صوبه سرحد به پاکستان باید گفت که این ولایت از نگاه اقتصادی و اجتماعی بیشتر به آن استانهای هند برتانوی که بیشترینه باشندگان شان سلمان بودند، نزدیکی داشتند تا به مناطقی که مسلمانها اقلیت را تشکیل میدادند. در استان صوبه سرحد همانند ولایات دیگر شمالغرب هند مسلمانان دارا عموما زمینداران بودند، نه صاحبان صنایع و یا بازرگانان. رهبران جنبش ملی پشتونها نیز زمینداران بودند. برعلاوه آنها مربوط به نخبه گان طایفوی- عشایری پشتونها بوده و از جمله خانها، سردارهای قبایل و غیره بشمار میرفتند. خود خان عبدالغفار خان و برادرش خان صاحب نمونهء گویای اینها میباشند.  

دراینمورد از عوامل بین المللی پیوستن صوبه سرحد به پاکستان و پیوند این مساله به رهبری افغانستان نیز باید گفت. از نگاه رسمی رهبری افغانستان حقی نداشت تا خواستار موقف ویژه صوبه سرحد شده و به شمولیت آن به ترکیب پاکستان معترض شود. رهبران افغانستان میتوانستند «خط دیورند» را برسمیت بشناسند یا نشناسند، مگر این مرز بگونه عملی و حقوقی وجود داشت. اما آنها تلاش و علاقمندی داشتند تا موقعیت خویش را در مرزهای جنوبی افغانستان بسوی جزیره عرب داشته  و نمیتواستند از بحران حاکمیت در صوبه سرحد برای سود و اهداف خویش استفاده نکنند.

تلاش ایجاد «پشتونستان آزاد» در شرایط بمیان آمدهء آنزمان محکوم به شکست بود. رهبران کانگرس ملی هند با توافق به تقسیم هند امکان کمک به کانگرسیهای صوبه سرحد را بین برد. پاکستان هیچگاهی اجازه پیوستن این ولایت به هند و یا ایجاد پشتونستان مستقل را نمیداد. پاکستان شمار زیادی از هوادارانش را در صوبه سرحد داشت و البته که آنها آماده استفاده از سلاح چنانکه رویدادهای بعدی در کشمیر نشان دادند، بودند، چون ملیشه های قبایلی از صوبه سرحد در پاسخ به سرکوبهای مسلمانان بکمک مستقیم همان سیاستمدارانی که خواستار ایجاد پاکستان و الحاق این صوبه (به پاکستان) بودند، به آنجا شتافتند.

زمانی ملی گرایان پشتون در نزد مردم صوبه سرحد از نام و اعتبار بالایی برخوردار بودند، مگر این شهرت پس از تراژیدی های اگست سال ۱۹۴۶ در کلکته و بیهار سقوط کرد. پس از این رخدادها آنها در تشکیل کانگرس ملی هند ماندند و این امر از سوی اکثر مسلمانان بمثابهء خیانت تلقی شد. بنابراین بیشترینه مسلمانان از آنان رویگردان شدند چون در چهرهء آنها حامی خویش را نه میدیدند. ملی گرایان پشتون گزینهء جدایی از کانگرس را انتخاب نمیکردند، چون به آن پیوند تنگاتنگ داشتند. مگر آنها امکان ماندن (کانگرس) را بحیث متحد خویش نمیدیدند. در چنین لحظات تاریخی هوداران ناسیونالیزم اسلامی در صوبه سرحد از موقف گسترده برخوردار بودند. عوامل عینی و همچنان عامل ذهنی نامبرده به سود الحاق این ولایت به پاکستان انجامید.

 و به اینگونه پیوستن صوبه سرحد به پاکستان نتیجهء قانونمند مبارزه سیاسی در اینولایت در پروسهء تقسیم هند به دو دولت- هند و پاکستان بود. پیرامون ملی گرایان پشتون باید گفت که جنبش آنها در شرایط نو اشکال دیگری را بخود گرفت.

اینها بودند ویژه گیهای اصلی مساله نامبرده.

و اوضاع کنونی در این ولایت و پیرامون آن در پاکستان و افغانستان چنانکه ما میبینیم ریشه های ژرف و عمیقی دارند.

 

 

                       

رویکردها

 

پیشگفتار                                                      

1.  The Transfer of Power. 1942 - 47. Vol. I – XII. London 1970 - 73.

 2.   Foundation of  Pakistan. All Indian Muslim League dokuments. 1906 -47. In two Vol. Vol. 1 - 2 New Delhi 1982.

 3.   The Times  of  India.  1944 - 47,   The Bombay  Chronicle 1944 - 47, The Hindu 1944 - 47.

 4.    Quaid-i Azam Mohammad Ali Jinnah. Speeches as Governor - General of Pakistan. Karachi 19-, General Mohammad Ayub Khan. Homage to the Quaid-i Azam  Speech. Karachi 1948. Mohammad Ayub Khan. Pakistan today. London 1966.

 5.   Дьяков А.М. Индия во время и после второй мировой войны (1939 – 1949). М. 1942.

 6.     Гордон Л.Р. Аграрные отношения в Северо-Западной пограничной провинции Индии (1914 – 1947). М. 1942.

 7.     Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. История Индии. М. 1979.

 8. Ганковский Ю.В. Народы Пакистана (основные этапы этнической истории). М. 1964.

 9.    Пономарев Ю.А. История Мусульманской лиги Пакистана. М. 1982.

10.  Темирханов Л. Восточные пуштуны. Основные проблемы Новой истории. М. 1987.

11. Джабборов Т.Д. Северо-Западная пограничная провинция Пакистана. Социально-экономический очерк. М. 1977.

  12.    Неру Дж. Автобиография. Пер. с англ. М. 1978; Ганди М.К. Моя жизнь. Пер. с англ. М. 1964; Абул Калам Азад. Индия добивается свободы. Пер. с англ. М. 1961; Сингха Н.К., Банерджи А.Ч. История Индии.  Пер. с англ. М. 1944; Gupta A.K. North  West  Frontier  Province.  Legislature  and Freedom Struggle. 1932 - 47. New Delhi. 1976.

سوانح قلمی ج.ل. نهرو، برگردان از انگلیسی. مسکو سال ۱۹۷۸، گاندی م. ک. زندگی من. برگردان از انگلیسی، مسکد سال ۱۹۶۴عبدالکلام آزاد. هن آزادی اش را بدست میآورد. برگردان از انگلیسی مسکو ۱۹۶۱، ن. ک. سینگه، آ.چ. بنرجی تاریخ هند برگردان از انگلیسی مسکو سال ۱۹۴۴، آ. ک. گوپتا  ولایت مرزی شمالغرب.

 Gupta A.K. North  West  Frontier  Province.  Legislature  and Freedom Struggle. 1932 - 47. New Delhi. 1976.

   13.   Badshah Khan. My life and struggle. Delhi 1987. Khan Wali. Facts are facts. Delhi 1987. Qureshi I. H. The struggle for Pakistan. Karachi. 1960.

بادشاه خان. زما ژوند او جد و جهد. دهلی 1987. خان ولی. واقعیتها واقعیت اند. دهلی 1987. قریشی ای.ه. مبارزه برای پاکستان. کراچی سال ۱۹۶۰.

   14.     Jansson E. India, Pakistan or Pakhtunistan. Uppsala 1981. Wavell F.P. The Viceroy’s Jornal. Oxford univ. Press. 1973. S.A. Rittenberg. Ethicity, Nationalism, and the Pakhtuns. The Independence Movement in India’s North West Frontier Province. Carolina Academic Press. Durham, North Carolina.

 

بخش یکم

       1.  Арриан. Поход Александра. М. 1993. С. 140 - 194.

       2. Ганковский Ю.В. Народы Пакистана (основные этапы этнической истории). М. 1964. С. 128 - 129.

        3.   Там же. С. 133.

        4.   Там же. С. 139.

        5.   См. подробно Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. История Индии. М . 1979. С. 249.

        6.    История Афганистана. Под ред. Ю.В. Ганковского. М. 1982. С. 127.

        7.    Там же. С. 127 - 128.

        8.    Там же. С. 128.

         9.  Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М. , Котовский Г.Г. Указ. Соч. С. 249.

       10.   История Афганистана. Под ред. Ю.В. Ганковского. М. 1982. С. 127.

       11.  Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. Указ. Соч. С. 249.

       12.  Подробно см. Семенова Н.И. История сикхского движения в Индии. М. 1963. С. 11.

       13.    История Афганистана. Под ред. Ю.В. Ганковского. М. 1982. С. 129.

       14.     Там же. С. 137 - 138.

       15.     Spain J.W. The Pathan Borderland. Columbia University. 1963. P. 123.

       16.      Ibid. P. 101.

                   17.     История Афганистана. Под ред. Ю.В. Ганковского. М. 1982. С. 138.

18.     Там же.

19.  Массон В.М., Ромодин В.А. История Афганистана. В двух томах. Т 2 М. 1964. С. 148.

20.Там же. С. 149.

21.Там же.

 22.Там же. С. 160.

23.Там же.

24.Там же. С. 161.

2۵.Подробно о деятельности и судьбе Фатх-хана Баракзая см. Массон В.М., Ромодин В.А. История Афганистана. М. 1964. Т. 1. С. 144 - 143.

26.Там же. С. 164.

27.Там же. Т. 2. С. 164.

28.Гордон-Полонская Л.Р. Мусульманские течения в общественной мысли Индии и Пакистана. М. 1963. С. 81.

29.Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. Указ. Соч. С. 299.

30. Гордон-Полонская Л.Р. Указ. Соч. С. 41 - 44.

31. Там же.

32. Там же.

33. Подробно см. Массон В.М., Ромодин В.А. Указ. Соч. Т 2 С. 164 - 166.

34. Там же. С. 167.

35. Россия и Афганистан. Отв. Ред. Ю.В. Ганковский. М. 1989. С. 38.

36. Массон В.М., Ромодин В.А. Указ. Соч. С. 168.

37. Халфин Н.А. Русско-Афганские отношения в 30 - 40-е годы ХIX в. Миссии И.В. Виткевича и Н.В. Ханыкова. Глава 3 в сборнике Россия и Афганистан. Отв. Ред. Ю.В. Ганковский. М. 1989. С. 39.

38. Массон В.М., Ромодин В.А. Указ. Соч. С. 169.

39. Кочнев В.И. Государство сикхов и Англия. М. 1968. С 88.

40. Spain J.W. Opt. cit. P. 123.

41. Россия и Афганистан. Отв. ред. Ю.В. Ганковский. М. 1989. С. 40.

42. Там же.

43. Массон В.М., Ромодин В.А. Указ. Соч. С. 172.

44. Россия и Афганистан. Отв. ред. Ю.В. Ганковский. М. 1989. С. 40.

45. Spain J.W. Opt. cit. P. 127.

46. Массон В.М., Ромодин В.А. Указ. Соч. С. 179.

47. Россия и Афганистан. Отв. ред. Ю.В. Ганковский. М 1989. С. 41.

48. Там же.

49.Там же. С. 46.

50. Там же. С. 48.

51. Spain J.W. Opt. cit. P. 124.

52. Россия и Афганистан. Отв. ред. Ю.В. Ганковский. М. 1989. С. 43.

53. Spain J.W. Opt. cit. P. 127.

54. Россия и Афганистан. Отв. ред. Ю.В.

55. Spain J.W. Opt. cit. P. 127.

56. Ibid.

57. Ibid. P. 124 - 126.

58. Подробно см. Туманович Н.Н. Европейские державы в Персидском заливе в 16 – 19 вв. М. 1982. С. 129.

59. Spain J.W. Opt. cit. P. 126.

60. Ibid.

61. Россия и Афганистан. Отв. ред. Ю.В. Ганковский. М. 1989. С. 42.

62. Массон В.М., Ромодин В.А. Указ. Соч. С. 174.

63. Spain J.W. Opt. cit. P. 101 - 103.

64. Массон В.М., Ромодин В.А. Указ. Соч. С. 187 – 188.

65. Spain J.W. Opt. cit. P. 101 - 103.

66. 6Массон В.М., Ромодин В.А. Указ. Соч. С. 222.

67. Там же.

68. Там же. С. 223.

69. Темирханов Л. Восточные пуштуны. Основные проблемы Новой истории. М. 1987. С. 16.

70. Там же.

71. Там же.

72. Там же. С. 17.

73. Там же.

74. Spain J.W. Opt. cit. P. 123.

75. Jansson E. India? Pakistan or Pakhtunistan. Uppsala 1881. P. 24.

76. Khan Wali. Facts are facts. The untold story of Indian partition. New Delhi. 1987. P. 14.

77. Spain J.W. Opt. cit. P. 112.

78. Ibid.

79. Abdul Qaium Khan. Gold and Guns on the Pathan Frontier. Bombay. 1944. P. 12.

80. Темирханов Л. Указ. Соч. С. 16.

81. Spain J.W. Opt. cit. P. 113.

82. Ibid.

83. Ibid. P. 136.

84. Массон В.М., Ромодин В.А. Указ. соч. С. 240.

85. Spain J.W. Opt. cit. P. 136.

86. Ibid. P. 136.

87. Подробно см. Халфин Н.А. Победные трубы Майванда. М. 1980. С. 321- 344.

88. Spain J.W. Opt. cit. P. 136.

89. Белокреницкий В.Я. Капитализм в Пакистане. М. 1988. С. 63.

90. Khan Wali. Opt. cit. P. 176.

91. Темирханов Л. Указ. Соч. С. 46 - 47.

92. Там же.

93. Jansson E. Opt. cit. P. 24.

94. Ганковский Ю.В. Указ. Соч. С. 216.

95. Дюранд М. Созидание границы. Пер. с англ. С-Пб. 1904. С. 2.

96. Темирханов Л. Указ. Соч. С. 74.

97. Там же. С. 96.

98. Там же. С. 140.

99. Там же. С. 140 -141.

100. Там же.

101. Там же. С. 104.

102. Там же. С. 83 - 84.

103. Там же. С. 86.

104. Gupta A.K. North West Frontier Province. Legislature and Freedom Struggle. 1932 - 47. New Delhi. 1976.

105. История Афганистана. Под ред. Ю.В. Ганковского. М. 1982. С. 183.

106. Spain J.W. Opt. cit. P. 149.

107. Jansson E. Opt. cit. P. 24 - 26.

108. Gupta A.K. Opt. cit. P. 3.

109. Idid.

110.Джабборов Т.Д. Северо – Западная пограничная провинция Пакистана. Социально-экономический очерк. М. 1977. С. 21.

111. Подробно см. Ганковский Ю.В. Указ. соч. С. 216217.

112. Spain J.W. Opt. cit. P. 140.

113.Gupta A.K. Opt. cit. P. 3.

114.Spain J.W. Opt. cit. P. 149.

115 Ibid.

116. Ibid. P.140.

117. Подробно см. Темирханов Л. Указ. соч. С. 160 – 174.

118. История Афганистана. Под. ред. Ю.В. Ганковского. М. 1982. С. 198 – 199.

 

بخش دوم

1.                            Уолперт С.  Джинна – творец  Пакистана.  Пер. с англ.  М. 1997. С.          30 – 31.

اولپرت س. جناح ایجادگر پاکستان. برگردان از زبان انگلیسی. مسکو سال ۱۹۹۷. صفحات ۳۰-۳۱.

2. Россия и Индия. Отв. ред. Н.А. Халфин., П.М. Шаститко. М. 1986. С. 241.

3. Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. Указ. соч. С. 387.

4. Россия и Индия. Отв. Ред. Н.А. Халфин., П.М. Шаститко. М. 1986. С. 242.

5. Темирханов Л. Указ. соч. С. 176 - 177.

6. Россия и Индия. Отв. ред. Н.А. Халфин, П.М. Шаститко. М. 1986. С. 246.

7. Khan Wali. Opt. cit. P. 44 - 63.

8. Ганковский Ю.В. Указ. соч. С. 224 - 226.

9. Россия и Афганистан. Под ред. Ю.В. Ганковского. М. 1989. С. 173.

10. Spain J.W. Opt. cit. P. 141.

11. Ганковский Ю.В., Гордон-Полонская Л.Р. История Пакистана. М. 1961. С. 40 - 41.

12. Ганковский Ю.В. Указ. соч. С. 226.

13. Ганковский Ю.В. Национальный вопрос и национальные движения в Пакистане. М. 1967. С. 163.

14. Ганковский Ю.В. Народы Пакистана. Основные этапы этнической истории. М. 1964. С. 164.

15. Ганковский Ю.В. Национальный вопрос и национальные движения в Пакистане. М. 1967. С. 164.

16. Там же.

17. Wavell A.P. The Viceroy’s  Journal. Karachi. 1973. P. 248.

18. Gupta A.K. Opt. cit. P. 21.

19. Frede Hoigaard M.A. The Peshawar Rising in April 1930. 12-th European Conference on Modern South Asian Studies. Berlin, 23 - 26 September. 1992.

20. Гордон Л.Р. Аграрные отношения в Северо – Западной пограничной провинции Индии (1914 – 1947). М. 1942. С. 146.

21. Frede Hoigaard M.A. Opt. cit. P. 6.

22. Гордон Л.Р. Указ. соч. С. 162.

23. Frede Hoigaard M.A. Opt cit. P. 9.

24. Ibid. P. 10.

25. Ibid P.9.

26. Ibid. P. 11.

27. Ibid.

28. Гордон Л.Р. Указ. соч. С. 162.

29. Там же.

30. Там же. С. 177.

31. Там же.

32. Там же С. 176.

33. Там же.

34. Там же. С. 166 - 167.

35. Rittenberg S.A. Ethnicity, Nationalism, and the Pakhtuns. The Independence Movement in India’s North West Province. Carolina Academic Press. 1988. P. 118.

36. Gupta A.K. Opt. cit. P. 24.

37. История Афганистана. Под ред. Ю.В. Ганковского. М. 1982. С. 246.

38. Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. Указ. соч. С. 436.

39. Там же. С. 436 - 437.

40. Там же. С. 437.

41. Там же. С. 438.

42. Там же. С. 439.

43. Пономарев Ю.А. История Мусульманской лиги Пакистана. М. 1982. С. 80.

44. Там же.

45. Ганковский Ю.В., Гордон-Полонская Л.Р. История Пакистана. М. 1961. С. 64.

46. Там же. С. 64.

47. Пономарев Ю.А. Указ. соч. С. 82.

48. Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. Указ. соч. С. 447.

49. Там же.

50. Зубов А.Б. Парламентская демократия и политические традиции Востока. М. 1990. С. 94 - 94.

51. Gupta A.K. Opt. cit. P. 62.

52. Там же.

53. Уолперт С. Джинна – творец Пакистана. Пер. с англ. М. 1997. С. 12 - 13.

اولپرت س. جناح ایجادگر پاکستان. برگردان از زبان انگلیسی. مسکو سال ۱۹۹۷. صفحات ۱۲-۱۳.

54. Энциклопедия Пакистана. Отв. ред. Ю.В. Ганковский. М. 1998. С. 277 - 278.

55. Уолперт С. Указ. соч. С. 38 - 39. اولپرت س. .... ص. ۳۸.

56. Там же. С . 42.

57. Энциклопедия Пакистана. Отв. ред. Ю.В. Ганковский. М. 1998. С.278.

58. Пономарев Ю.А. Указ. соч. С. 48 - 49.

59. Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. Указ. соч. С. 387.

60. Энциклопедия Пакистана. Отв. ред. Ю.В. Ганковский. М. 1998. С.278.

61. Уолперт С. Указ. соч. С. 80. اولپرت س. .... ص.۸۰ .

62. Энциклопедия Пакистана. Под ред. Ю.В. Ганковского. М. 1998. С. 278.

63. Пономарев Ю.А. Указ. соч. С. 62.

64. Энциклопедия Пакистана. Под ред. Ю.В. Ганковского. М. 1998. С. 278.

65. Гордон-Полонская Л.Р. Мусульманские течения в общественной жизни Индии и Пакистана. М. 1963. С. 214.

66. Там же. С. 214 - 216.

67. Ганковский Ю.В. Каид-и Азам Мухаммад Али Джинна (1876 – 1948).// Азия и Африка сегодня. № 12. 1996. С. 26 - 28.

68. Белокреницкий В.Я. Указ. соч. М. 1988. С. 94.

69. Ганковский Ю.В. Указ. соч. С. 27.

70. Полонская Л.Р. Классическая традиция и мировоззрение Икбала. Статья в сборнике "Творчество Мухаммада Икбала. Сборник статей". Отв. ред. Н.И. Пригарина. М. 1982. С. 94.

71.Синха Н.К., Банерджи А.И. История Индии. Пер. с англ. М. 1944. С. 410.

72. Азад А.К. Индия добивается свободы. Пер. с англ. М. 1961. С. 211.

عبدالکلام آزاد. هند آزادی اش را بدست میآورد.... ص. ۲۱۱.

73.Ганковский Ю.В., Гордон-Полонская Л.Р. История Пакистана. М. 1961. С. 73.

74. Khan Wali. Opt. cit. P. 30. خان ولی ..... ص. ۳۰.

 

 

 

 

بخش سوم

                                                                                     

1. Gupta F.R. Opt. cit. P. 64.

2. Зубов А.Б. Указ. Соч. С. 94 - 94.

3. Там же. С. 94.

4. Jansson E. Opt. cit. P. 44.

4. Ibid. P. 26.

6. Ibid. P.32.

7. Ibid. P. 34.

8. Gupta A.K. Opt. cit. P. 3 - 4.

9. Ibid. P. 7 - 8.

10. Зубов А.Б. Указ. соч. С. 98.

11. Ганковский Ю.В., Гордон-Полонская Л.Р. Указ. соч. С. 106.

12. Gupta A.K. Opt. cit. P. 69.

13. Ibid.

14. Jansson E. Opt. cit. P. 104.

15.Ганковский Ю.В. Национальный вопрос и национальные движения в Пакистане. М. 1967. С. 168.

16. Там же.

17. Там же. С. 169.

18. Там же.

19. Там же.

20. Gupta A.K. Opt. cit. P. 102 - 103.

21. Ibid.

22. Ганковский Ю.В., Гордон-Полонская Л.Р.  История Пакистана. М. 1961. С. 106.

23. Там же. С. 66.

24. Уолперт С. Джинна - творец Пакистана. М. 1997. С. 93 - 94.

25. Пономарев Ю.А. Указ. соч. М. 1982. С. 92.

26. Ганковский Ю.В., Гордон-Полонская Л.Р. Указ. Соч. С. 67.

27. Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. Указ. соч. С. 440.

28. Ганковский Ю.В., Гордон-Полонская Л.Р. Указ. соч. С. 73.

29. Там же. С. 74.

30. Там же.

31. Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. Указ. соч. С. 441.

32. Там же. С. 444.

33. Пономарев Ю.А. Указ. соч. С. 6.

34. Ганковский Ю.В., Гордон-Полонская Л.Р. Указ. соч. С. 76.

35.Пономарев Ю.А. Некоторые аспекты пропагандистской работы Мусульманской лиги в период борьбы за создание Пакистана (1940 - 1947). В сборнике  "Пакистан. История и экономика". Под ред. Ю.В. Ганковского. М. 1980. С. 82.

پوناماریوف ی.آ. برخی ویژه گیهای کار تبلیغاتی مسلم لیگ در دورهء مبارزه برای ایجاد پاکستان (۱۹۴۰-۱۹۴۷). در رسالهء جمعی «پاکستان. تاریخ و اقتصاد». زیر نظر گاتکوفسکی. یو. و. مسکو. ۱۹۸۰.ص. ۸۲

36. Jansson E. Opt. cit. P. 107.

37. Ibid. P. 108.

38. Ibid.

39. Ibid.

40. Gupta A.K. Opt. cit. P. 111.

41. Smith V.F. The Oxford History  of India. N. Delhi. 1948. P. 824 - 824.

42. Gupta A.K. Opt. cit. P. 114.

43. Ibid. P. 121.

44. Ibid. P. 124.

45. Подробно см. Пономарев Ю.А. Указ. соч. М. 1982. С 104 - 107.

46. Антонова К. А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. Указ. соч. С. 448.

47. Gupta A.K. Opt. cit. P. 124.

48. Ibid. P. 124.

49. Ганковский Ю.В., Гордон -Полонская Л.Р. Указ. соч. С. 93. Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. Указ. соч. С. 448.

50. Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. Указ. соч. С. 462.

51. Gupta A.K. Opt. cit. P. 127.

52. Ibid.

53. Jansson E. P. 131.

54. Gupta A.K. Opt. cit. P. 128.

55. Подробно см. The Transfer of Power. Vol. III P. 222.

56. Подробно см. Jansson E. Opt. cit. P. 118 - 119.

57. Ibid.

58. Райков А.В. Опаснейший час Индии. Липецк. 1999. С. 30.

59. Там же.

60. Там же. С. 43.

61. Верт Н. История советского государства. Пер. с фр. М. 1994. С. 294.

62. Райков А.В.   Факир   из  Ипи – борец   за свободу  Вазиристана.// Восток   1994.  № 3  С. 88.

63. Там же.

64. Там же.

65.Райков А.В. Опаснейший час Индии. Липецк. 1999. С. 90.

66. Пономарев Ю.А. Указ. соч. С. 106.

67. Синха Н.И., Банерджи А.Ч. Указ. соч. С. 114.

68. Ганковский Ю.В., Гордон-Полонская Л.Р. Указ. соч. С. 93.

69. Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. Указ. соч. С. 468.

70. Coupland R. The Future of India. Part II. Oxford. 1944. P. 40.

71. Подробно см. Jansson E. Opt. cit. P.134.

72. Ibid. P. 134.

73. The Hindu. 09. 01. 1944. P. 4.

74. Gupta A.K. Opt. cit. P. 140.

75. Ibid.

76. The Hindu . 13.01.1944. P. 4.

77. Подробно см. Jansson E. Opt. cit. P. 142 - 143.

78. Ibid. P. 143.

79. The Hindu. 16.03.1944.

80. Jansson E. Opt. cit. P. 144.

81. The Hindu. 16.03. 1944. P. 4.

82. Ibid.

83. Jansson E. Opt. cit. P. 144.

84. The Hindu. 20.03.1944.

85. Ibid.

86. The Hindu. 28.03.1944.

87. The Hindu. 14.04.1944.

88. Ibid.

89. Jansson E. Opt. cit. P. 144.

90. The Hindu. 22.04.1944.

91. Jansson E. Opt. cit. P. 144.

92. The Hindu. 22.04. 1944.

93. Ibid.

94. The Hindu. 23. 04.1944.

95. The Hindu. 26.04.1944.

96. Политическая история государств Азии и Северной Африки. ХХ век. Под. ред. В.И. Овсянникова. М. 1996. С. 198 - 199.

97. Азад А.К. Индия добивается свободы. Пер. с англ. М. 1961. С. 173.

98. The Hindu. 17.06. 1944. P. 6.

99. The Hindu. 13. 06. 1944. P.1.

100. The Hindu. 23.07.1944. P. 1.

101. Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. Указ. соч. С. 472.

102. The Hindu. 24.08.1944. P. 6.

103. The Hindu. 13.07.1944. P. 4.

104. The Hindu. 01.09.1944. P. 4.

105. The Hindu. 08.09.1944. P.4.

106. The Hindu. 04.09.1944. P. 4.

107. The Hindu. 09.09.1944. P.4.

108. История России и мировые цивилизации. Под. ред. М.В. Рубана. М 1997. С.268.

109. Дьяков А.М. Индия во время и после второй мировой войны (1939 – 1949). М. 1942. С. 62.

110. Badshah Khan. My life and struggle. Delhi 1969. P.74.

111. Ibid.

112. Jansson E. Opt. cit. P. 146.

113. Ibid.

114. Ibid.

115. The Hindu. 22.11.1944. P. 6.

116. Ibid.

117. The Hindu. 24.11.1944. P.3.

118. The Hindu. 29. 11.1944. P. 3.

119. Ibid.

120. The Hindu. 14.10.1944. P. 4.

121. Jansson E. Opt. cit. P. 146.

122. The Hindu. 23.10.1944. P. 3.

123. Ibid.

124. Ibid.

125. The Hindu. 30.11.1944.

126. The Hindu. 24.12.1944. P.6.

127. Ibid.

128. Пономарев Ю.А. Указ. соч. С. 119.

129. The Hindu. 03.09.1944. P.4.

130. Jansson E. Opt. cit. P. 141.

131. Антонова К. А., Бонгард-Левин Г.М., Котовский Г.Г. Указ. соч. С. 476 - 477.

132. Wavell A.P. Opt. cit. P. 248.

133. Jansson E. Opt. cit. P. 142.

134. Ibid. P. 142 – 143.

135. The Times of India. 01.03.1946. P. 7.

136. The Hindu. 26.02.1946. P. 4.

137. Ibid.

138. Jansson E. Opt. cit. P. 103.

139. The Hindu. 09.04.1946. P. 4.

140. The Hindu. 11.03.1946. P. 4.

141. The Hindu. 13.03.1946. P. 4.

142. The Hindu. 14.03.1944. P. 4.

143. Дьяков А.М. Указ. соч. С. 82.

144. The Transfer of Power. Vol. IX. P. 4.

145. The Hindu. 24.04.1946.

146. Дьяков А.М. Указ. соч. С. 84.

147. The Hindu. 26.04.1946.

148. Дьяков А.М. Указ. соч. С. 84.

149. The Hindu. 24.06.1946. P. 4.

150. Дьяков А.М. Указ. соч. С. 84.

151. Подробно см. Уолперт С. Указ. соч. С. 329 – 331.

152. Ватс Бхагат. Интриги против Индии. М. 1971. С. 60 - 61.

153. Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.Г., Котовский Г.Г. Указ. соч. С. 479.

154. Там же.

155. Badshah Khan. Opt. cit. P. 174.

156. The Hindu. 31.07. 1946. P. 4.

157. Ibid.

158. The Hindu. 16.08.1946. P. 4.

                                                       

 

بخش چهارم

1. Rittenberg S.A. Opt. cit. P. 119.

2. Плешов О.В. Ислам и демократия. М. 1997. С. 26.

3. Field  Marshal Mohammad Ayub Khan. Pakistan today. London. 1960. P. 7.

4. Плешов О.В. Указ. соч. С. 44.

5. Homage to the Quaid-i Azam. Speech delivered by General Mohammad Ayub Khan President of Pakistan. Karachi. 1948. P. 2.

6.Ганковский Ю.В. Каид-и Азам Мухаммад Али Джинна (1876 – 1948) // Азия и Африка сегодня. 1996. № 12. С. 28.

7. Плешов О.В. Указ. соч. С. 32.

8. Quaid-i Azam Vohammad Ali Jinnah. Speeches as General Governor of Pakistan. 1947 - 1948. P. 9.

9. Плешов О.В. Указ. соч. С. 32.

10. Там же.

11. Khalid Bin Sayed.`Pakistan. The formative phase. Karachi. 1960. P. 214 - 214.

12. Ibid. P. 221.

13. Плешов О.В. Указ. соч. С. 4.

14. Ерекешева Л. Раздел Британской Индии.// Азия и Африка сегодня. 1998. № 2. С. 67.

15. Jansson E. Opt. cit. P. 177.

16. The Hindu. 28.08.1946. P. 4.

17. Ibid.

18. Jansson E. Opt. cit. P. 178 - 179.

19. Ibid. P. 178.

20. Ibid. C. 179.

21. Ibid.

22. Ibid. P. 179.

23. Райков А.В. Факир из Ипи - борец за свободу Вазиристана.// Восток. 1994. № 3.

24. Там же.

25. The Hindu. 18.09.1946. P. 4.

26. The Transfer of Power. Vol. VIII. P. 721.

27. Azad Abul Kalam. India wins freedom. New Delhi. 1949. P. 169.

28. The Transfer of Power. Vol. VIII. P. 721.

29. Matlubul Hasan Saiyed. Mohammad Ali Jinnah (a political study). Kashmiri Basar - Lahore. 1962. P. 423.

30. Badshah Khan. My life and struggle. Delhi. 1969. H. 133.

31. Jansson E. Opt. cit. P. 181.

32. The Hindu. 17.10.1946. P. 4.

33. The Hindu. 18.10.1946. P. 4.

34. Ibid.

35. Ibid.

36. The Hindu. 19.10.1946. P. 4.

37. Badshah Khan. Opt. cit. P. 183.

38. The Hindu. 19.10.1946. P. 4.

39. Badshah Khan. Opt. cit. P. 183.

40. The Hindu. 21.10.1946. P. 4.

41. Badshah Khan. Opt. cit. P. 189.

42. Wavell A.P. Opt. cit. P. 372.

43. Jansson E. Opt. cit. P. 181 - 182.

44. The Hindu. 24.10.1946. P. 4.

45. Matlubul Hasan Saiyed. Opt. cit. P. 423.

46. Wavell A.P. Opt. cit. P. 372.

47. Ibid.

48. The Hindu. 17.11.1946. P. 4.

49. Ibid.

50. The Hindu. 19.11.1946. P. 4.

51. Ibid.

52.Ibid.

53.Ibid.

54. Ibid.

55. Ibid.

56. Wavell A.P. Opt. cit. P. 377.

57. The Hindu. 24.11.1946. P. 4.

58. Ibid.

59. Дьяков А.М. Указ. соч. С. 92.

60. The Hindu. 21.12.1946.

61. The Transfer of Power. Vol. X. P.207.

62. The Hindu. 08.12.1946. P. 4.

63. Ibid.

64. Ibid.

65. Jansson E. Opt. cit. P. 190.

66. Ibid.

67. The Hindu. 14.12.1946. P. 4.

68. The Hindu. 26.12.1946. P. 4.

69. The Hindu. 14.12.1946. P. 4.

70. Ibid.

71. The Times of India. 08.01.1947. P. 4.

72. Ibid.

73. Ibid.

74. The Hindu. 07. 01.1947. P. 4.

75. The Times of India. 08.01.1947. P. 4.

76. Ibid.

77. The Hindu. 11.01.1947. P. 4.

78. Ibid.

79. The Hindu. 13.01.1947. P. 4.

80. The Hindu. 17.01.1947. P. 4.

81. Ibid.

82. The Transfer of Power. Vol. X P. 404.

83. Ibid.

84. The Hindu. 23.02.1947. P. 6.

85. Ibid.

86. Ibid.

87. The Transfer or Power. Vol. X P. 440.

88. The Hindu. 23.02.1947. P. 6.

89. Ibid.

90. The Transfer of Power. Vol. X. P. 494.

91. The Hindu. 04.03.1947. P. 4.

92. Ibid. P. 6.

93. The Hindu. 07.03.1947. P. 6.

94. The Transfer of Power. Vol. X. P. 410.

95. Ibid.

96. Ibid. P. 428.

97. The Hindu. 14.03.1947. P. 6.

98. The Hindu. 14.03.1947. P. 6.

99. The Transfer of Power. Vol. X. P. 427.

100. Ibid. P. 433.

101. The Hindu. 14.03.1947. P. 6.

102. The Hindu. 19.03.1947. P. 6.

103. Ibid.

104. Ibid.

105. The Transfer of Power. Vol. X. N. 449. P. 979.

106. Ibid.

107.Ibid.

108. The Hindu. 14.12.1947. P. 6.

109. The Transfer of Power. Vol. X.N.449. P. 431 - 433.

110. The Hindu. 22.02.1947. P. 4.

111. Ibid.

112. The Hindustan Times. 21.02.1947. P. 1.

113. The Hindu. 03.04.1947. P. 7.

114. Ibid.

115. The Hindu. 11.04.1947. P. 4.

116. Ibid.

117. The Hindu. 12.04.1947. P. 6.

118. The Hindu. 18.04.1947. P. 4.

119. Ibid.

120. Ibid.

121. Jansson E. Opt. cit. P. 200.

122. Ibid.

123. Ibid.

124. Ibid. P. 201.

125. Ibid.

126. Ibid. P. 203.

127. Ibid.

128. Ibid.

129. The Hindu. 10.04.1947. P. 4.

130. The Hindu. 12.04.1947. P. 6.

131. Jansson E. Opt. cit. P. 203.

132. The Hindu. 12.04.1947. P. 6.

133. The Hindu. 17.04.1947. P. 6.

134. Гопал С. Джавахарлал Неру. Биография. Т. 1. М. 1989. С. 232.

135. Jansson E. Opt. cit. P. 210.

136. The Hindu. 18.04.1947. P. 4.

137. The Hindu. 21.04.1947. P. 6.

138. The Hindu. 22.04.1947. P. 4.

139. Дьяков А.М. Указ. соч. С. 113.

140. Quaid-i Azam Mahomed Ali Jinnah. Opt. cit. P. 2 - 3.

141. Ibid.

142. Badshah Khan. Opt. cit. P. 203.

143. Горев А. Махатма Ганди. М. 1989. С. 349.

144. Дьяков А.М. Указ. соч. С.113.

145. Badshah Khan. Opt. cit. P. 207.

146. Ibid.

147. Азад А.К. Указ. соч. С. 279.

148. Badshah Khan. Opt. cit. P. 207.

149. Jansson E. Opt. cit. P. 204.

150. The Hindu. 14.06.1947. P. 4.

151. Ibid.

152. The Hindu. 14.06.1947. P. 4.

153. Ibid.

154. Jansson E. Opt. cit. P. 209.

155. Ibid.

156. Дьяков А.М. Указ. соч. С. 114.

157. The Hindu. 12.06.1947. P. 4.

158. The Transfer of Power. Vol. XI. P. 48.

159. Ibid.

160. Ibid. P. 141.

161. Ibid.

162. Jansson E. Opt. cit. P. 211.

163. The Transfer of Power. Vol. XI. P. 267.

164. The Hindu. 17.06.1947. P. 4.

165. The Hindu. 21.06.1947. P. 4.

166. The Transfer of Power. Vol. XI. P. 440.

167. Азад А.К. указ. соч. С. 379.

168. The Hindu. 21.06.1947. P. 4.

169. The Hindu. 23.06.1947. P. 4.

170. The Hindu. 26.06.1947. P. 9.

171. The Hindu. 20.06.1947. P. 4.

172. Ibid.

173. The Hindu. 22.06.1947. P. 1.

174. The Hindu. 20.06.1947. P. 9.

175. Jansson E. Opt. cit. P. 218.

176. The Hindu. 23.06.1947. P. 4.

177. Jansson E. Opt. cit. P. 218.

178. Ibid. P. 219.

179. The Hindu. 24.06.1947. P. 4.

180. Ганковский Ю.В., Гордон-Полонская Л.Р. Указ. соч. С. 106.

181. The Hindu. 24.06.1947. P. 4.

182. The Transfer of Power. Vol. XI. P. 686.

183. The Hindu. 27.06.1947. P. 4.

184. The Hindu. 26.06.1947. P. 4.

185. Jansson E. Opt. cit. P. 213.

186. Ibid.

187. Ibid. P. 219.

188. Jansson E. Opt. cit. P. 220.

189. Ibid.

190. The Hindu. 07.07.1947. P. 6.

191. Jansson E. Opt. cit. P. 218.

192. The Transfer of Power. Vol. XI. P. 262.

193. Ibid. P. 477 - 478.

194. Ibid. P. 494.

195. Ibid. P. 707.

196. Ibid. Vol. XII. P. 107.

197. The Hindu. 07.07.1947. P. 4.

198. The Hindu. 09.07.1947. P. 4.

199. Ibid.

200. The Hindu. 10.07.1947. P. 4.

201. Ibid.

202. Badshah Khan. Opt. cit. P. 200.

203. The Hindu. 11.07.1947. P. 6.

204. The Transfer of Power. Vol. XII. P. 226.

205. Jansson E. Opt. cit. P. 229.  

206. Haque M.M. Around Khiber. Karachi. 1947. P. 4.

207. Уолперт С. Указ. соч. С. 401.

208. Там же. С. 398 - 404.

209. Там же. С. 411.

210. Spain J.W. The Pathan Borderland. Columbia University. P. 222.

211. Jansson E. Opt. cit. P. 229.

212. Райков А.В.   Факир  из   Ипи - борец   за свободу Вазиристана. // Восток. 1994. № 3. С. 83 - 92.

213. Jansson E. Opt. cit. P. 230.

214. Ганковский Ю.В., Гордон-Полонская Л.Р. Указ. соч. С. 128.

215.

 

احمدیه (همچنان بنام قادیانی و میرزایی شهرت دارد) جریان (انشعابی .مترجم) اسلامی است. این طریقه در پنجاب در سال ۱۸۹۹ بوجود آمد. بنیانگذار آن میرزا غلام احمد خودرا مهدی آخرزمان خوانده، تلاش نمود با جلب توجه نه تنها مسلمانان بلکه پیروان مذاهب دیگر دینی مختلط بسازد. بزودی پس از مرگش (۱۹۰۸) جریان احمدیه به چندین شاخه و انجمن منشعب شد. «احراریها» و «جماعت اسلامی» در پاکستان غربی در سال ۱۹۴۸ دست به اقدامات خونینی علیه احمدیه ها زدند که در نهایت به سقوط حکومت حاجی نظام الدین انجامید. پس از آن احمدیه اقلیت غیر اسلامی اعلام شد. اکنون انجمنهای احمدیه در افریقای جنوبی و مناطق جنوبشرق آن و همچنان در اروپا، امریکا و ممالک اوقیانوسیه فعال اند.

منبع دایره المعارف پاکستان مسکو. ۱۹۹۸. ص. ۱۰۲.(برگردان از متن اصلی کتاب)

Энциклопедия Пакистана. М. 1998. С. 102.

216. Ганковский Ю.В., Гордон-Полонская Л.Р. Указ. соч. С.227.

217. Там же. С. 233.                                   

  

سخن پایانی

1. Пономарев Ю.А. Указ. соч. С. 109 - 110.

2. Rittenberg M.S. Opt. cit. P. 4.

                                                          

 

کتابنامه

 

1. Азад А.К. Индия добивается свободы. Автобиографический очерк. Пер с англ. М. 1961. 348 С.

2. Антонова К.А., Бонгард-Левин Г.Г., Котовский Г.Г. История Индии. М. "Наука". 1979. 608 С.

3. Анненков М.Н. Отношения англо-индийских владений к северо-западным соседям. (Ситана. Горная экспедиция на границах Афганистана в 1863 г. Д. Эдай). С-Пб. 1874. 96 С.

4. Арриан К.Э.Ф. Поход Александра. Пер. с лат. М. 1993. 270 С.

5. Афганистан, Иран, Пакистан, Турция, Оман. (Страны Азии. Географическая справка). М. 1944. 48 С.

6. Ахримович Р.Т. К вопросу об эволюции политико-идеологических доктрин в Афганистане. Статья в сборнике  "Проблемы истории Индии и стран Среднего Востока. Сборник статей памяти И.М. Рейснера". Отв. ред. Г.Г. Котовский. М. 1972. 298 С.

7. Белокреницкий В.Я. Москаленко В.Н. Пакистан. М. 1981. 160 С.

8. Белокреницкий В.Я. Геополитика Пакистана. Рукопись. 6 С.

9. Белокреницкий В.Я. Капитализм в Пакистане. История социально-экономического развития. М. 1988. 312 С.

10. Белоусов С.А., Поспелова Л.Г.  Индийский национальный конгресс. Библиографический указатель. М. 1987. 87 С.

11.Бельский А.Г. Мусульманский коммунализм в Индии: возникновение, идеология, политика. Научно-аналитический обзор. М. 1981. 160 С.

12. Бонифатьева Л.И. Пакистан. (Краткая экономико-географическая характеристика). Л. 1946. 47 С.

13. Ватс Бхагат. Интриги против Индии. Пер. с англ. М. 1971. 120 С.

14. Волохонская Ф.Г. Демократическое движение в Северо-Западной провинции Пакистана (70 - 80 гг.). Статья в сборнике "Южная Азия: история и современность" Отв. ред. Ю.А. Пономарев., И.М. Хашимов. Ташкент. 1991. 168 С.

15. Ганди М.К. Моя жизнь. Пер. с англ. М. 1969. 612 С.

16. Ганковский Ю.В., Гордон-Полонская Л.Р. История Пакистана. М. 1961. 381 С.

17. Ганковский Ю.В. Народы Пакистана. (Основные этапы этнической истории).  М. 1964. 270 С.

18. Ганковский Ю.В. Национальный вопрос и национальные движения в Пакистане. М. 1967. 270 С.

19. Ганковский Ю.В. Национальный вопрос и национальные движения в Пакистане.  Автореферат диссертации д-ра ист. наук. М. 1966. 36 С.

20. Ганковский Ю.В. Некоторые проблемы формирования современных наций (на примере Индии). ХХVI Международный конгресс востоковедов. Доклады делегации СССР. 33 С.

21. Гирс Г.Ф. Литература непокоренного народа. Статья в сборнике "Очерки общественно-литературной жизни пуштунов бывшей Британской Индии". Отв . ред. Ю.В. Ганковский. М. 1966. 196 С.

22. Гопал С. Джавахарлал Неру. Биография. Пер. С англ . Т. 1. 370. С.

23. Гордон Л.Р. Аграрные отношения в Северо-Западной пограничной провинции Индии (1914 - 1947) М. 1943. 212 С.

24. Гордон-Полонская Л.Р. Мусульманские течения в общественной жизни Индии и Пакистана. М. 1963. 326 С.

25. Горев А.В. Махатма Ганди. М. 1989. 373 С.

26. Датт Р.П. Индия сегодня. Пер. с англ. М. 1940. 648 С.

27. Девяткина Т.Ф. Индийский национальный конгресс. (1947 - 1964). М. "Наука". 1970. 200 С.

28.Джабборов Т.Д. Северо-Западная пограничная провинция Пакистана. Социально-экономический очерк. М. 1977. 174 С.

29. Дьяков А.М. Индия и Пакистан. М. 1940. 31 С.

30. Дьяков А.М. Индия во время и после второй мировой войны. (1939 - 1949). М. 1942. 261 С.

31. Дунин М.С. По Афганистану, Пакистану, Индии. М. 1944. 380 С.

32. Дурга Д.Б. Основы конституционного права Индии. Пер. с англ. М. "Пресс". 1986. 671 С.

33. Дюранд М.   Созидание границы (Северная Индия). Пер. с англ. С-Пб. 1904. 273 С.

34. Еремеев Д.Е. Образ жизни и стиль мышления. М. 1990. 287 С.

35. Зихровски Г. Индия без покрывала. Пер. с нем. М. 1947. 292 С.

36. Зубов А.Б. Парламентская демократия и политическая традиция Востока. М. "Наука". 1990. 391 С.

37. Индуизм и современность. Материалы научной конференции. Февраль 1994 г. Центр индийских исследований ИВ РАН. Отв. ред. И.П. Челышева. М. 1994. 112. С.

38. История России и мировые цивилизации. Под ред. М.В. Рубана. М. 1997. 326 С.

39. Каид-и Азам Мухаммад Али Джинна (1876 - 1948). Отв. ред. Ю.В. Ганковский. М. 1996. 107 С.

40. Кертман  Л.Е. Джозеф Чемберлен и сыновья. М. 1990. 442 С.

41. Климович Л.И. Книга о Коране. Его происхождение и мифология. М. 1986. 270 С.

42. Комаров Э.Н. Мировоззрение Мохандаса Карамчанда Ганди. М. 1969. 234 С.

43. Коран. Пер. с арабского И.Ю. Крачковского. Редакционно-издательский отдел Таджикского республиканского отделения Советского фонда культуры. 1990. 446 С.

44. Коран. Пер. с арабского Г.С. Саблукова. М. 1992. 1170 С.

45. Кочнев В.И. Государство сикхов и Англия. М. 1968. 172 С.

46. Крывелев И.А.     История   религий. В  двух  томах.  Т.1. М. 1988. 446 С.

47. Лявин И.Д., Мамаев И.А. Государственный строй Индии. М. 1947. 140 С.

48. Мельков В.Л. Франклин Рузвельт. М. 1988. 340 С.

49. Мартышин О.В. Политические взгляды Мохандаса Карамчанда Ганди. М. 1970. 300 С.

50. Михайлов Н.А. На разных меридианах. М. 1980. 270 С.

51. Народное восстание в Индии 1847 - 1849гг. Сборник статей к столетию восстания. Отв. ред. А.М. Осипов., И.М. Рейснер. М. 1947. 326 С.

52. Неру Дж. Открытие Индии. Пер. с англ. М. 1944. 494 С.

53. Неру Дж. Взгляд на всемирную историю. Письма к дочери из тюрьмы, содержащие свободное изложение истории. Пер. с англ. Т. 1 - 3. М. "Прогресс". 1981.

54. Очерки истории Индии. Отв. ред. С.А. Алимджанова. Ташкент. "Фан". 170 С.

55. Особенности    модернизации на   мусульманском Востоке. Опыт   Турции,    Ирана, Афганистана, Пакистана.   Отв.  ред.  В.Я. Белокреницкий. М. ИВ РАН. 1997. 194 С.

56. Пакистан. Справочник. Отв. ред. Ю.В. Ганковский. М. 1966.

57. Пакистан.   История и экономика. Отв. ред. А.М. Дьяков. М. 1949. 217 С.

58. Пакистан.   История и экономика (сборник статей). Отв. ред. Ю.В. Ганковский М. 1980. 246 С.

59. Плешов О.В.   Ислам и демократия.  Опыт Пакистана. М. 1997. 162 С.

60. Пономарев Ю.А. История Мусульманской лиги Пакистана. М. 1982. 302 С.

61. Поздняков Э.А.   Философия   политики. В 2-х Т. М. 1994. Т. 1. 274 С., Т. 2. 291 С.

62. Повышение эффективности востоковедной подготовки учителей без отрыва от производства. Отв. ред. А.Б. Алаев. Москва - Рязань. 1991. 176 С.

63. Прасад Р. Автобиография. Пер. с англ. М. 1961. 623 С.

64. Принципы    ненасилия:  классическое   наследие. Отв.   ред.  В.М. Иванов. М. "Прогресс". 1991. 233 С.

65. Проблемы Новой и Новейшей истории Востока. Материалы межвузовской научной конференции. Москва - Рязань. 1993. 139 С.

66. Политическая история государств Азии и Северной Африки. ХХ век. В 2-х томах. Под. ред. В.И. Овсянникова. М. 1996. Т.1. 306 С.

67. Пуляркин В.А. Западный Пакистан. Экономико-географическая характеристика. М. 1962. 281 С.

68. Райков А.Б. Факир из Ипи - борец за свободу Вазиристана.// Восток. № 3. 1994. С. 83 - 92.

69. Райков А.Б. Опаснейший час Индии. Липецк. 1999. 294 С.

70. Растянников В.Г., Кузьмин С.А. Исламская республика Пакистан. М. 1947. 40 С.

71. Религия   и  секуляризм   на Востоке. Отв. ред. Л.Р. Полонская. М. 1993. 243 С.

72. Семенова Н.И.    История  сикхского  движения в Индии. М. 1963. 134 С.

73. Сентан. Читральская экспедиция (январь - апрель 1894г.) Сентана. Пер. с франц. С-Пб. 1900. 140 С.

74.  Синха Н.К.,  Банерджи А.Ч. История Индии. Пер. с англ. М. 1944. 387 С.

75. СССР и страны Азиатско-Тихоокеанского региона. Межвузовский сборник научных трудов. Отв. ред. Б.Д. Пак. Иркутск. 1989. 104 С.

76. Темирханов Л. Восточные пуштуны. Статья в сборнике "Основные проблемы Новой истории". Отв. ред. Ю.В. Ганковский. М. 1987. 199 С.

77. Темирханов Л. Восточные пуштуны в Новое время. (Этно-социальная характеристика). М. 1984. 88 С.

78. Творчество   Мухаммада   Икбала.  Сборник статей. Отв. ред. Н.И. Пригарина. М. 1982. 243 С.

79. Тихомиров  М.Н. Присоединение Мерва к России. М. 1960. 240 С.

80. Трухановский В.Г. Уинстон Черчилль. М. 1982. 462 С.

81. Туманович Н.Н. Герат в ХVIXVIII веках. М. 1989. 287 С.

82. Туманович Н.Н. Европейские державы в Персидском заливе в 16 - 19 вв. М. 1982. 189 С.

83. Ульяновский Р.А.   Три лидера великого индийского народа. М.К. Ганди, Дж. Неру и И. Ганди. М. 1986. 231 С.

84. Уолперт С.Л.    Джинна - творец   Пакистана. Пер. с англ. М. 1997. 478 С.

85. Халфин Н.А. Победные трубы Майванда. М. 1980. 342 С.

86. Халфин Н.А. Заря свободы над Кабулом. М. 1984. 320 С.

87. Чичеров А.И.   Джавахарлал   Неру и независимая Индия. М. 1990. 262 С.

88. Экономика и история Индии и Пакистана. Отв. ред. Л.Р. Гордон-Полонская., Р.П. Гурвич. М. 1966. 208 С.

89. Энциклопедия   Пакистана.    Отв. ред. Ю.В. Ганковский. М. 1998. 640 С.

90. Южная Азия: конфликты и геополитика. Отв. ред. В.Я. Белокреницкий. М. 1999. 173 С.

91. Южная Азия. История и современность. Тезисы конференции молодых ученых. Отв. ред. Е.Ю. Ванина. М. 1994. 60 С.

92. Юрьев Г. В Пакистане. М. 1947. 38 С.

93. Шаумян Т.Л. Кто и почему воюет в Кашмире? М. 1999. 63 С.

94. Abdul Ghaffar Khan. Narch of Pakhtunistan. Bombay 1936. 37 P.

95. Abdul Qaium Khan. Gold and guns on the Pathan Frontier. Bombay. 1944. 77 P.

96. A history of the freedom movement. Prep. by board of ed. Karachi 1963. Vol. 3. 443 P.

97. Ambedkar B.R. Pakistan or partition of India. Bombay. 1946. 481 P.

98. Anand V.S. Savarkar. A study in the evolution of Indian nationalism. London 1967. 94 P.

99. Antonini C. Silvi., Stacul G. The proto-historic graveyards of Svat (Pakistan). Roma. 1772. 132 P.

100. A short history of Pakistan. Karachi. 1967. Book 1 - 222 P., Book 2 - 192 P., Book 3 - 226 P., Book 4 - 294 P.

101. Asghar A.E. Communalism and communal violance in India. Delhi. 1989. 344 P.

102. Ayub Khan Mohammad.   Speeches and statements. Karachi. 1960. 163 P.

103. Ayub Khan Mohammad. Pakistan today. Text of the adress of the R. Inst. Of Intern. Affears. London. Karachi. 1966. 20.

104. Ayub Khan Mohammad. Towards a new political system. Inaugural speech. Karachi. 1966. 16 P.

105. Ayub Khan Mohammad. Hommage of the Quaid-i Azam. Speech delivered by M. Ayub Khan, President of Pakistan. Karachi. 1948. 8 P.

106. Azad Maulana Abul Kalam. A memorial volume. London 1949. P. 241

107. Azad Maulana Abul Kalam. India vins Freedom. Bombay. 1949. 242 P.

108. Azad M.A.K. Islam and nationalism. New Delhi. 19 - 99 P.

109. Bahadur L. Struggle for Pakistan. New Delhi. 1988. 341 P.

110. Bhargava G.S. "Crush India" (gen Yahya Khan) or Pakistan's death wish Delhi. Indian school supply depot. 1872. 308 P.

111. Barton W. Indian's North - West Frontier. London. 1939. 308 P.

112. Ballhatcher K. Social policy and social change in Western India. 1817 - 1830. London. 1947. 334 P.

113. Bhutto Z.A. The Great Tragedy. Karacti. 1974. 107 P.

114. Badshah Khan (Abdul Ghaffar Khan). My life and struggle. Delhi 1969. 220 P.

115. Bolinto H.    Jinna   Creator of Pakistan.   New York. Macmillan. 1944. 228 P.

116. Bose N.K. Selections from Gandhi. Ahmedabad. 1947. 320 P.

117. Cambell-Jognson   A.A. Mission with Mountbatton.  L. Hall. 1972.  383 P.

118. Caroe O. The Pathans. Karachi - Oxford univ. Press. 1976. 421 P.

119. Census report of North-West Frontier Province.1981. Gov. Of Pakistan. Islamabad 1984. 146 P.

120. Chaudhuri S.B. Civil disturbances during the British rule in India (1764 - 1847). Calcutta. 1946. 231 P.

121. Coupland R. Britain in India. 1600 - 1941. London. 19 -  94 P.

122. Coupland R. India politics. 1936 - 1942. Oxford Univ. Press. 1942. Part 1 - 160 P., Part 2 - 344 P., Part 3 - 207 P.

123. Current affairs India, Pakistan and the World. Calcutta 1947. 688 P.

124. Dadal A. An alternative to Pakistan and the World. Bombay, etc. Oxford Univ. Press. 1944. 20 P.

125. Dobbin C.E. Basic documents of the development India and Pakistan. 1834 - 1947. London 1970. 167 P.

126. Das D.  India from Curson to Nehru and after. London. Collons. 1969. 487 P.

127. Davies C. Collin. The Problem of the North West Frontier. 1890 - 1908. Cambrige Univ. Press. 1932. 220 P.

128. Elliot J.M. The Frontier 1839 - 1947. The Story of the North West Frontier of India. London. Cassell. 1968. 306 P.

129. Ewart J.M.  Story  of  the  North West Frontier Province. Peshawar. 1930 9 P.

130. Fisher L. Gandhi: his life and message for the World. New York. 1944. 192 P.

131. Founding   fathers  of  Pakistan.   Ed. By A. H. Dani. Islamabad. 1981. 220 P.

132. Frede Hojgaard M.A. The Peshawar Rising in April 1930. 12-th European Conferens on Modern South Asian Studies. Berlin. 23 - 26 September 1992. 14 P.

133. Gopal S. Jawaharlal Nehru. A biography. London. 1974. 392 P.

134. Gupta A.K. North West Frontier Province. Legislature and Freedom struggle. 1932 - 1947. New Delhi 1976. 239 P.

135. Haque M.M. Around Khiber. Karachi. 1943. 34 P.

136. Hardy P.   The   Muslims of British India. Cambrige Univ. Press. 1972, 306 P.

137. Hasan S. The Genesis of Pakistan. Karachi. 1940. 40 P.

138. Hasrat B.J. Anglo-Sikh relations 1799 - 1849. A reapprisal of the rise and fall of the Sikhs. Hoshiarpur 1968. 411 P.

139. Hindustan  year   book  and who's who. By S.C. Sarka. Calcutta 1949. 773 P.

140. Historical writings on Pakistan. (Metodology and interpretation.). Islamabad Uhiv. Press. 1974. Vol. 2. 434 P.

141. Ikram S. Modern India and birth of Pakistan. (1848 - 1941). Lahore Ashraf. 1970. 406 P.

142. Iqbal, Jinnah and Pakistan. The vision and reality. Ed. De Naim C.M. Siracuse Univ. 1979. 216 P.

143. Indian Muslims in freedom struggle. New Delhi. 1988. 260 P.

144. India. (Polit., social and econ. Developments). Delhi. Anmol. 1984 Vol. 17. 144 P.

145. Jamiluddin  A.   Muslim  political movement. Early phase. Karachi. 1963. 83 P.

146. Jansson E. India, Pakistan or Pakhtunistan. Uppsala 1981. 283 P.

147. Jengyel E. Pakistan. N.Y. Watts. 1972. 89 P.

148. Kabir H.  Muslim  politics   1906 - 47 and other essays. Calcutta. 1969. 133 P.

149. Khan Wali. Facts are facts: the untold story of India's partition. New Delhi. 1987. 182 P.

150. Khan Abdul Ghaffar Khan:Leader of Pakhtunistan. Bombay 19- 146 P.

151. Lapierre D. And Collins L. Mountbatten and the partition of India. New Delhi 1982. 191 P.

152. Lelyveld D. Aligarh's first generation Muslim solidarity in British India. Prinston Univ. Press. 1976. 380 P.

153. Lengyel E. Pakistan. N.Y. Watta. 1972. 89 P.

154. Link O.F. A passage though Pakistan. Detroit, Wayne State Univ. Press. 1949. 261 P.

155. Lumby E.W.R. The Transfer of Power in India. 1944 - 1947. London 1944. 274 P.

156. Mahajan V.D. Fifty years of Modern India. (1919 - 1974). New Delhi. 1974. 641 P.

157. Mahajan W.D. History of Modern India. 1919 - 1982. Vol. 1. 1919 - 1974. New Delhi. Chand 1983. 641 P.

158. Mahmud S. And Zafar J. Founders of Pakistan. Lahore 1968. 249 P.

159. Makers of Modern India. Text and sketches by A.K. Gupta, Z.A. Nizami, M.N. Magaraj. New Delhi. 1974. 124 P.

160. Malik H. Muslim nationalism in India and Pakistan. Washington Public Affairs Press 1963. 344 P.

161. Menon V.P. The Transfer of Power in India. Bombay 1947. 443 P.

162. Menon V.P.   An outline of  Indian constitutional history. Bombay 1964. 84 P.

163. Menon V.P. Montagu-Chelmsford reforms. Bombay 1964. 69 P.

164. Merriam A.H. Gandhi vis. Jinnah. The debate over the Partition of India. Calcutta. 1980. 183 P.

165. Minorities in Pakistan. Karachi. 1964. 42 P.

166. Nehru J. The discovery of India. New Delhi 1941. 482 P.

167. Pakhtunistan. The Khiber pass at the focus of the New State of Pakistan. London 143 P.

168. Pathans. The people of Pakistan. Karachi. 1962. 119 P.

169. Pakistan's western borders. Ed. By Embree - Durham. Carolina press, 1977. 444 P.

170. Pakistan. Land and people. Karachi. 1966. 20 P.

171. Pakistan at present. A. Jalal et. Al. Stasey intern. 1977. 228 P.

172. Pal J.J. Jinnah and creation of Pakistan. Delhi 1983. 478 P.

173. Paithawalla M.B. An introduction to Pakistan: it's resources and potentialities. Karachi. 1948. 100.

174. Prasad R. India divided. Bombay. Hind Kitabs. 1946. 396 P.

175. Qureshi I.H. The struggle for Pakistan. Karachi. 1964. 394 P.

176. Rittenberg S.A.  Ethnicity, Nationalism, and the Pakhtuns. The Independence Movement in India's North West Frontier Province. Carolina Academik Press. Durham, North Carolina. 286 P.

177. Rushbrook W. The State of Pakistan. London. 1966. 262 C.

178. Saiyid M.H. Mohammad Ali Jinnah ( a political study). Lahore ashraf. 1943. 429 P.

179. Salahudin A.A. Pakhtun economy and society. Traditional structure and econ. Development in tribal society. Routledg and Kegan Paul. 1980. 406 P.

180. Salahudin A.A. Millenium and charisma among Pathans. Routledg and Kegan Paul. 1976. 173 P.

181. Salahudin A.A. Resistans and Control in Pakistan. Fprev. By Robinson F.L.; N.Y. Routledg. 1991. 207 P.

182. Sayed K.B. Pakistan. The Formative Phase. Karachi. 1960. 492 P.

183. Socio-Economic study of urban centers. Peshawar division. Gov. Of Pakistan. Karachi. 1969. 190 P.

184. Spain J.W. The peoples of Khiber. The Pathans of Pakistan. N.Y. 1963. 190 P.

185. Spain J.W. The Pathan borderland. Columbia University. 1963. 293 P.

186. Spear P. India.   A Modern History. Univ. of Michigan press. 1972. 411 P.

187. Spear P. India, Pakistan and West. N.Y. Oxford Univ. Press. 1968. 124 P.

188. Stephens J. The Pakistanis. London. Oxford Univ. Press. 1968. 124 P.

189. Stamp L. Dudley. India, Pakistan and Burma. London. 1947. 406 P.

190. Struggle for independence. 1847 - 1947. Karachi. 1948. 113 P.

191. Tendulkar D.G. Abdul Ghaffar Khan. Faith is a battle. Bombay. 1967.

192. The Cabinet Mission in India. Comp. By A. Ch. Banerjee D.R. Rose. Calkutta. 1946. 388. P.

193. The Cambrige Enciclopedia of India, Bangladesh, Sri Lanka, Nepal. Bhutan and the Maldives. Cambrige Univf. Press. 1989. 420 P.

194. The Enciclopedia of Indian national Congress. Chief ed. A. M. Zaidi, S. G. Zaidi. New Delhi. 1980 - 1981. Vol. 12 648 P., Vol. 13. 634. P.

195. The Handbook of Pakistan. Karachi. 194-  132 P.

196. The making of Pakistan. A study in Nationalism. By K.K. Aziz. London. 1967. 426 P.

197. Towards Freedom. 1937 - 47. Chief ed P.N/ Chopra, New Delhi. 1984. Vol. 1. 1348 P.

198. The Pakistan issue: Being the correspondance between S.A. Latif and M.A. Jinnah. Delhi 1984. 149 P.

199. The Pakhtun question. Heve (Sussex) 1941. 60 P.

200. Wilber D.N. Pakistan and growth of a Muslim nation. Prinston etc. Van Nostrand. 1964. 278 P.

201. Williams L.F. Rushbruk. The State of Pakistan. London. 1966. 262 P.

202. Zaidi A. M. The Demand for Pakistan. New Delhi. 1978. 738 P.

203. Zainab G.A. Story of Pakistan. Karachi. 1964. 30 P.

 

مجلات و روزنامه ها

1. Восток № 3. 1994.

2. Азия и Африка сегодня. №№ 4,7,10,12. 1994.

3. Indian Express Magazine. New Delhi. 31.01.1988; 11.06. 1989.

4. Patriot Magazine. New Delhi. 27.06.1986.

5. Dekan Herald. 08.11. 1984.

6. The Illustrated Weekly of India. 29.01.1978; 02.03. 1984.

7. The Hindu (Madras) 1944 - 47.

8. The Hindustan Times. 1944 - 1947; 11.02.1979.

9. The Bombay Chronicle. 1944 - 1947.

 

*****

  

                                                            CONTENTS

INTRODUCTION………………………………………………..

CHAPTER  1. Pre – History of Pushtu Problem and the Creation of the North West Frontier Province…………………………………..

CHAPTER  2. Political Struggle in the NWFP in 20 – 30 years

of the XX-th century………………………………………………

CHAHTER  3. Political process in the Nortn West Frontier Province in 1937 August of 1946. ………………………………………….…

 1) The elections of 1937 and the first Congress Ministry of the NWFP.

Situation   in   India   and   in  the  NWFP after  the  resignation of  the              

Ministry…………………………………………………………….

2) Situation in British India and in the NWFP in the early of 1944.

 The second Congress Ministry. …………………………………..

3) Preperation for  elections and elections of 1946.

 The third Congress Ministry of the NWFP…………………………

CHAHTER 4. The Decision of the Problem belonging of the NWFP

to Pakistan…………………………………………………………

1) Positions of the All Indian Muslim League and M.A. Jinnah.

The campaign of  the civil disobedience of the Muslim League. …...

2) Strengthening of positions of the Muslim League in the NWFP. …

2) The plan of “The Third June” and the NWFP. The victory of suppoters

    joining Pakistan. …………………………………………………..

 

CONCLUSION …………………………………………………….

NOTES AND REFERENCES ……………………………………

BIBLIOGRAPHY ………………………………………………….

INDEX ……………………………………………………………...

 

CONTENTS……………………………………………………….                              

SUMMARY ………………………………………………………. 

 

*****

  

                                            SUMMARY

Yuriy N. Panichkin’s book “The Creation of Pakistan and Pushtun Problem” deals with one of the most important problem of the anticolonial struggle in the British India – the problem of the fate of the North West Frontier Province (NWFP). This province consists of pushtun territories annexed by the Sikh State of Punjab during its war against Afghanistan in the XIX-th century and then in the result of the Anglo-Sikh wars it was annexed to the British India together with the territory of the Sikh State of Punjab. During the struggle for independence in the British Indian colony and its partition into two independent states (dominions) – India and Pakistan, the problem of belonging of this province to either India or Pakistan was one of the most acute and was settled by the NWFP joining Pakistan.

Chapter 1 is devoted to the Pre-History of this problem – annexion of the Pushtun territories, “The Great Game” of two European Empires – British and Russian, the creation of the frontier between the British India and Afghanistan – “Line of Durand” and the creation of the NWFP.

Chapter 2 contains materials on the beginning of the political stage in the struggle the Pushtun population of the NWFP, and the formation of the political organisations of the Pushtun nationalists. The author describes political the struggle in this province before the beginning of the Second World War.

In Chapter 3 the author the autor analyses the political struggle in the province after the Second World War, “Triumph” of the Indian National Congress at the elections of 1946 in the NWFP and the situation after the elections.

Chapter 4 is devoted to the final stage of the struggle in the NWFP and it's joining Pakistan.

Author has analysed these problems not from traditional point of view which was peculiar to the “Cold War” period but from present day realistic appoaches by new sources which are now available.

******

 

 

زندگینامه کوتاه مولف

یوری نیکولایویچ پانیچکین در شهر کالوگا فدراسیون روسیه زاده شده است. در سال ۱۹۶۹ از اموزشگاه نظامی چتربازان ریازان همچون «مترجم- مشاور زبان انگلیسی» فارغ شد. او در صفوف نیروهای مسلح خدمت نموده و در عملیات جنگی سهم گرفته است. وی در سال ۱۹۹۴ از دانشگاه پیداگوژی (تربیت معلم) ریازان با تخصص «تاریخ» فارغ شد. نامبرده کاندید علوم تاریخ است. عرصهء مورد علاقمندی اش مسایل پشتونهای پاکستان میباشد. وی استاد اکادمی دولتی کشاورزی ریازان بنام پروفیسور پ. ا. کوستیچیف و شعبهء انستیتوت اقتصاد و احصاییه مسکو (میسی) در ریازان است.

 

*****

 

 

image7

بانی - پدر پاکستان م. ع. جناح 

Отец-основатель Пакистана        М.А.Джинна

 

image6

خان عبدالغفار خان

Абдул Гаффар-хан

 

 

image2

خدایی خدمتگار (سرخ پوشان)

 

Худай Хидматгар(«Краснорубашечник»)

 

image5

 

                                                                                                                             

 

عبدالقیوم خان

 

Абдул Кайюм-хан

 

 

 

 

 

 

image4

 

 

ولایت مرزی شمالغرب هند برتانوی . اکنون این استان پاکستان بنام خیبر پختونخوا یاد میشود.

 

Северо – Западная Пограничная Провинция колониальной Индии

Ныне – провинция Пакистана Хайбер Пахтунхва

 

 

 

 

 

 

 

Северо-Западная пограничная провинция Колониальной Индии

ولایت مرزی شمالغرب هند مستعمره

 

   - Государственные границы

مرزهای دولتی

∙-∙-∙-∙     - Граница провинций  

مرزهای ولایات

             - Границы СЗПП и полосы племен

مرزهای صوبه سرحد و نوار قبایل

 

-------   - Границы округов и агентств

مرزهای شهرستانها و ایجنسی ها

 

 

پانیچکین یو. ن.

ایجاد پاکستان و معضل پشتونستان

 

 

Ю.Н.Паничкин

Образование Пакистана и

пуштунский вопрос

 


 

[1] -quisling- در متن اصلی واژه کویسلینگ آمده که معنی وطنفروش را میدهد (وداد).

[2] -(one unit)-

[3] -(divisions)-

 

+++++++++++

 

ترجمه قسمت دوم بخش چهارم کتاب پاکستان و معضل پشتونستان:

یادداشت مترجم: در این بخش ترجمه دیده میشود که چگونه شرایط برای ایجاد پاکستان از سوی بریتانیا در همسویی با مسلم لیگ و با ایجاد برخوردهای فرقه یی – جماعتی و دامن زدن آشوب و ترور ایجاد میشود.

جالب است که در این میان برخی رهبران کانگرس مانند ج.ل. نهرو که در حاکمیت مرکزی هندوستان هم دخیل بودند (نهرو معاون صدراعظم هند بود)، خدایی خدمتگاران در راس خان عبداغفار خان و برادرش داکتر خان صاحب که وزیر اعظم (صدراعظم) صوبه سرحد بود، شیوههای سیاسی نادرست را پیش میبردند. آنها نقش مذهب و ملاها را نادیده میگرفتند که در همکاری با شبکه های استعماری دولت هند برتانوی و با همسویی با پنجابیان هوادار پاکستان آزادانه عملکرده از نفوذ گسترده یی منجمله در میان قبایل پشتون برخوردار بودند.

و این درحالی بود که دولت افغانستان در راس ظاهرشاه و بویژه صدراعظم سردار شاه محمود (که فقط در اندیشهء زراندوزی چنانچه داراییهای شخصی شاه محمود بیشتر از بودجه سالانه کل افغانستان بود) بود، با وجود نفوذ در میان قبایل مرزی هیچ کار عملی را برای دفاع از حقوق پشتونها  انجام نداده و با همسویی با سیاست استعماری انگلیس گذاشتند که پاکستان ایجاد شود. در حالیکه رزمندگان مسلح عشایری مانند فقیر ایپی و هواداران خدایی خدمتگاران و کانگرسیها نیروی بالقوه یی را ساخته و امیدوار کمک کابل بودند که شوربختانه تا آنزمان صورت نگرفت و ایجاد پاکستان بیک امر واقعی تبدیل شد.

خلیل وداد پایان سال ۲۰۱۶ م. لاهه هالند

 

۲. تقویت جایگاه مسلم لیگ در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد)

 

در نیمه نوامبر سال ۱۹۴۶ نایب السلطنه هند لارد اویویل به صوبه سرحد رفت. برقراری مناسبات با رهبران پشتون و سران قبایل شامل برنامه های وی بودند. بخشی از آنان خواستار گسترش آزادیهای سنتی قبایل و حتی دادان امتیاز کنترول گذرگاه خیبر بود. عده یی دیگر طرفدار پیوستن قبایل پشتون به پاکستان بودند.۴۶

پس از رسیدن به صوبه سرحد نایب السلطنه اعلام کرد که گورنر او. کروی و خان صاحب از رویدادهای بوقوع پیوسته ناراضی بودند. اویویل در آنزمان از گورنر صوبه سرحد چنین تصویری میدهد: او شخص نیکو و مهربان بود. وی همچنان پیرامون شخصیت خان صاحب تذکر داده است: او و گورنر دو فرد متفاوت اند که برای همکاری جور نمی آیند. ۴۷هویدا ست که با چنین مناسبات مسوولان امور نسبت به یکدیگر وجوه مشترک کاری و حتی درصورت همسویی پندارهای همگون وجود نمیداشته باشد.  

اقدام اساسی نایب السلطنه در استان صوبه سرحد بازدید از نوار قبایل در گذرگاه خیبر بود. نایب السلطنه پگاه ۱۴ نوامبر ۱۹۴۶ در همراهی گورنر استان مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) و بانو کروی به لندی کوتل رفته، از واحدهای ارتش مستقر در گذرگاه خیبر دیدن کرد.۴۸ او سپس در کار جرگه قبایل آن ناحیه که نمایندگان عشایر عمدهء افریدی و شنواری در حضور داشتند، نیز اشتراک کرد. در این جرگه تنها از افریدیها نزدیک به دوصد تن اشتراک داشتند.۴۹

آنها پیرامون حفظ آزادیهای شان نگران بوده و تمایلی به اطاعت از حکومت موقت تازه تشکیل یافته توسط ج. نهرو نداشتند. لارد اویویل در بیانیه اش کوشید نمایندگان عشایر را آرام سازد. وی از جمله گفت: آزادی شما دستآورد با ارزش شماست. نگهداشت این آزادی با تعهدات قبلی حکومت بریتانیا با پدران تان از پیش تضمین شده است.۵۰   

لارد اویویل اطمینان داد که اگر زمان عقد قرارداد جدیدی با حکومت نو هند برسد، در آنصورت منافع قبایل با همهء هند مرتبط خواهند بود و نه وابسته با کدام حزب سیاسی.۵۱ این اعلامیه گواه آنست که ادارهء بریتانیا هنوز قاطعانه بر اصول «پلان هیات کابینه» وفادار بوده و از خواسته های مسلم لیگ در راستای پارچه نمودن هند پشتیبانی نمیکرد.

نلیب السلطنه با ارزیابی رویداد پیش آمده مربوط به حمله بالای ج.ل. نهرو و همراهانش در گذرگاه خیبر و برخورد مهاجمان خاطر نشان کرد که این حادثه نقض روشن توافق سال ۱۸۹۸ بوده و حمله کنندگان رهبران خویش را بدنام ساختند. او از عفو مهاجمان بخاطر این کارشان خودداری کرد. ۵۲

درباره تعلق گذرگاه خیبر درصورت خروج انگلیسها به هند نایب السلطنه به نمایندگان قبایل یاددآوری کرد که این کوتل مسیر مهم بین المللی بوده و البته قبایل در آینده نیز خواهان تعهداتی پیرامون باز بودن آن خواهند بود.۵۳ 

در همانروز نایب السلطنه از وانه بازدید کرده و در جلسه (جرگه) نمایندگان طایفه احمدزی و وزیری ساکن اطراف وانه شرکت نمود.۵۴ رهبر طایفه مذکور هفته خان با ابراز خرسندی از سفر نایب السلطنه و تعهد وفاداری به منافع مسلمانان مخالفت خود را به هرگونه محدودیت آزادی شان بیان کرد. نمایندگان این جرگه همچنان اعلام کردند که در صورت تسلط هندوان مقاومت شدیدی خواهند کرد.۵۴ نایب السلطنه با بازدید از محل حمله به ج.ل. نهرو با اطمینان گفت که سفر معاون نخست وزیر (نهرو. مترجم) فقط به حکومت ولایتی کانگرسی ضربه زده و حکومت استان صوبه سرحد را سخت لرزاند.۵۵

هواداران ایجاد پاکستان در صوبه سرحد با خرسندی از سفر نایب السلطنه استقبال کردند. مگر دراین میان حلقات ضد انگلیسی از این رویداد راضی نبودند. با اینهم مسلم لیگ نتوانست از این سفر برای گسترش نفوذش در مناطق شورشی وزیرستان بهره برداری کند. ۲۲ نوامبر ۱۹۴۶ سکرتر عبدالغفار خان محمد یونس خان به آژانس پرس آف ایندیا خبر داد که از صدراعظم ولایت صوبه سرحد خان صاحب اطلاع رسیده که پیر مانکی و گروه همراهش که برای تبلیغ از سوی مسلم لیگ فرستاده شده بودند، توسط فقیر ایپی اخراج شده اند. شهزداده فضل الدین وملکهای دیگر به فقیر خبر دادند که پیر اجنت انگلیس است. ۵۶ 

مگر یک ولقعیت دیگر خیلی جالب بود و آن اینکه خان محمد یونس خان همچنان اعلام کرد که از ملکهای شبیب خیل که مناطق شان چندی پیش مورد بمباردمان واقع شده اطلاع رسیده که مردم شبیب خیل بطور گروهی تصمیم گرفته اند که عضو کانگرس شوند.۵۷

پس از بازدیدهای نهرو و اویویل اوضاع صوبه سرحد بگونهء سریع دگرگون شد. شاخه ولایتی مسلم لیگ انتخابات مجلس موسسان هند را تحریم (بایکوت) کرده و اعلام کرد که از «اقدامت مستقیم» حمایت خواهد کرد.۵۸ این مجلس گشایش یافت مگر حکومت موقت و کانگرس نمیتوانستند، برای حفظ وحدت هند انتخابات به آنرا سازماندهی کنند. حکومت بریتانیا با دعوت ج. هنرو، بالدیو سنگ و م. ع. جناح نحوهء رای دهی به مجلس موسسان را نه بر اساس کوریه ها بلکه برشالودهء سادهء اکثریت پیشنهاد کرد. اینگونه راه تعلق استان مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) به پاکستان باز شد، چون در این ساحه بیشترینه رای به مسلم لیگ تعلق داشت.۵۹ 

تحریم مجلس موسسان از سوی مسلم لیگ از ایجاد هند فدراتیف جلوگیری کرد. ۲۰ دسامبر سردار عبدالرب نیشتر در پیشاور اعلام کرد که حکومت بریتانیا نباید مجلس موسسان را بنیانگذاری میکرد، چون کسیکه به سوی کعبه ببیند به لندن نظر نمی کند.۶۰ 

برخورد شعبات کانگرس و مسلم لیگ نسبت به برنامهء تنظیم ولایت مطابق «پلان کابینه» بکلی متفاوت بود. شاخه لیگ آنرا پشتیبانی میکرد و شعبه کانگرس مخالف آن بود.۶۱ چنانچه بتاریخ ۱۶ دسامبر ۱۹۴۶ سخنگوی مجلس موسسان ولایت صوبه سرحد نواب زاده الله نوازخان اعلام کرد که پشتونها از پنجابیها بسیار متمایز اند، و بازی صادقانه میطلبد که صوبه سرحد نباید شامل گروپ «ب» پلان یعنی متعلق به پنجاب باشد.۶۲ عبدالفغار خان بنوبه خود پیشنهاد م. ع. جناح را مبنی بر تبادلهء اکثریت مسلمان و هندو را رد کرده و دربارهء اخراج (دیپورت) مردم گفت که اگر کدام جماعت دیوانه شده و تصمیم به اخراج دیگران بگیرد، پس این کار عواقب سنگینی برای خود آنها خواهد داشت. راه حل همهء مسایل عمده در دوستی و شکیبایی است.۶۳

عبدالغفار خان مبلغان خودرا به ساحهء قبایل گسیل کرد. او پیرامون برخورد زمامداران انگلیس با مبلغان لیگ و کانگرس گفت: بیآیید ببینیم حاکمان بریتانیایی چگونه با این هیاتها برخورد میکنند.۶۴ طرح اینچنینی مساله از سوی عبدالغفار خان تصادفی نبود. در پایان سال ۱۹۴۶ مسلم لیگ به یک رقیب توانمند کانگرس تبدیل شد. و از آنجاییکه زمامداران صوبه سرحد کانگرسیها بودند، رهبران شاخه ولایتی لیگ کمپاین مقاومت مدنی شان را گسترده تر ساخته و به آن جوانان خون گرم چون رییس شعبهء پیشاور فدا محمد را جلب کردند.۶۵

به اینگونه تشنج اوج میگرفت. مسلمانها سوداگران هندو را متهم میکردند که آنها به بازرگانی در بازار سیاه مشغول اند. هندوها و سیکها به شهرها میکوچیدند. در شب ۷ به ۸ دسامبر افراد قبایلی به روستایی بتام در شهرستان هزاره حمله نموده و آنرا به آتش کشیدند. در شب دیگر ده اوگهی به همین سرنوشت دچار شد.۶۶ این حملات بخوبی سازماندهی شده و نتیجه فعالیتهای تفریقی ملاها در میان قبایل بنیادگرا  وملهم از رویدادهای بیهار بودند. حکومت هندوها و سیکها را انتقال میداد، مگر هنگام کوچاندن شان آنها مورد حمله عشایر قرار میگرفتند و این امر با قربانی همراه بود.

اینها باعث شدند تا عبدالغفار خان معتقد شود که تبلیغات بیشتر در میان قبایل صورت گیرد، مگر هیات اعزامی کانگرس به ایجنسی خیبر اجازه ورود به آنجا را از ادارهء سیاسی بدست نیآورد.۶۷ ولی عبدالغفار خان بازهم توانست هیات کانگرس را به وزیرستان بفرستد. چنانچه هیات ازسوی مردم بگرمی استقبال شده و مذاکرات صریحی را با فقیر ایپی پیش برد.۶۸ 

به اینگونه حاکمان انگلیس از پروپاگندهای کانگرسیها در نوار قبایلی جلوگیری میکردند. مگر بدرفتاری آشکارای هواداران لیگ باعث رنجش بیشتر آنها میشد. گانگرسیها از حملات بالای هیات ج.ل. نهرو نتیجه گیر یهایش را کرد. او دارای حیثیت بزرگ بین المللی بود و نمیشد که به این امر واکنشی نشان داده نشود. بنابراین سازمانده حمله نامبرده محبوب علی از پست نمایندهء سیاسی (پولیتیکل ایجنت) سبکدوش شد.

کمپاین مقاومت مدنی شدت گرفت ولی باعث ناآرامیها در شهرستان هزاره شد، چون آنها خود با رهزنان قبایلی تسویه حساب کردند. ۱۳ دسامبر دزدان به روستای شام خیر واقع در سه میلی پست پولیس اوگهی حمله کردند. آنها چند دکان، عبادتگاه و دو باب خانه را به آتش کشیدند. پس از آگهی از این رویداد پولیس مرزی به تعقیب مهاجمان با موتر آغاز کرد.۶۹  

خان صاحب نخست وزیر (وزیر اعظم) صوبه سرحد و گورنر او. کروی جهت اقدامات عملی به ناحیه هزاره رفتند. برای آنجا نیروهای بیشتر آماده شد که در نتیجه اوضاع بگونه موقت آرام شد.۷۰ مگر در آغازسال ۱۹۴۷ بازهم ناآرامیها آغاز شده و بیجا شدگان به کشمیر کوچیدند، جاییکه حکومت به آنها کمک طبی فرستاده و تلاش کرد جلو ورود مهاجمان به آنجا را بگیرد.۷۱    

دوم جنوری سال ۱۹۴۷ جلسه کمیته کاری شاخه پیشاور کانگرس دایر شد که در آن مساله رابطه با «برنامه گروهبندی»، خوراک وغیره بررسی شد.۷۲ بینظمیهای موجود در ولایت خواستار اقدامات شدید بودند. برای جریمه و غصب سلاحهای عشیره ماندگر نیروهای نظامی در ناحیه اوگهی مستقر شدند.۷۳ همچنان نشستهای علنی، اجتماعات و گردهمآیی بیش از پنج نفر ممنوع اعلام شده و اقدامات شدید دیگر در درازنای وخامت اوضاع در شهرستان هزاره رویدست گرفته شدند.

 باوجود ادعای برخی از رهبران کانگرس مبنی بر ترغیب حاکمان انگلیس در راستای اقدامات ضد هندویی، برخورد گورنر صوبه سرحد او. کروی برعکس آنرا نشان میدهد. والی (گورنر) دست بهر اقدامی در راستای جلوگیری از خشونت زده و مراکز اسکان آوارگان را فراهم سازد. ۷۴ گرچه اوضاع در شهرستان هزاره بحالت عادی برگشت مگر گزمه و احضارات مراکز بودوباش مردم هنوز بقوت خویش باقی بود.۷۵  

استقرار آرامش امر ضروری در دیگر استانها نیز بود، چنانچه عبدالغفار خان تقاضای بازدید از بیهار را همراه با دیگر سرخ جامه گان کرد.۷۶ بروز ۸جنوری سال ۱۹۴۷ عبدالغفار خان یکجا با دو شخصیت نامور کانگرس ارباب عبدالرحمان خان و میان شریک الله به بیهار رفت.

در این میان در صوبه سرحد ناآرمیها ادامه یافتند و حکومت ولایتی دست به اقدامات جدی زد. برای کسانیکه دست به بیانات و اعلامیه های تفتین آمیز میزدند، زندان تا سه سال و جزای نقدی درنظر گرفته شده و مسوولیت حفاظت داراییهای بیجاشدگان به عهدهء بزرگان روستاها گذاشته شد. همچنان از فروشندگان روزنامه ها درخواست شد که با صدای جهر روزنامه فروشی نکنند. برعلاوه دادوفریاد شبانه نیز ممنوع اعلام شد. بیشتر از ۲۴۰ تن از باشندگان ابوت آباد در مشایعت مرزبانان به راولپندی گسیل شدند.۷۷ بیجاشدگان در بخشهای دیگر هند نیز پذیرفته میشدند. دوهزار نفر از ناحیه هزاره در کشمیر سرپناه یافتند.۷۸ 

بروز ۱۱ جنوری ۱۹۴۷ خان صاحب در دهلی نو اعلام کرد که مجازات به گونه جریمه نقدی، مصادره اسلحه و گروگانگیری در برابر سرکوبگران (جماعتی- فرقه یی) اجرا شده و اگر مردم قبایلی اطاعت نکنند، در آنصورت در برابر آنها اقدامات لازمی نیز عملی خواهد شد. نخست وزیر (وزیر اعظم) صوبه سرحد ادعاهای مبنی بر اینرا که حملات بر شالوده کمونالیستی صورت گرفته اند را رد کرده و گفت که اینها با حملات و تهاجمات قبایلی همسان بودند. اوضاع در شهرستان هزاره و امکان اقدامات تلافی جویانه علیه مردم قبایل از سوی خان صاحب، گورنر ولایت وحکومت موقت بررسی شدند.۷۹

برخوردهای مهاجمان آشوبگر دیگر برای سرکوبگران (جماعتی- فرقه یی) نمونه بود. چنانچه رهبر حزب سیکهای آکالی دال ماستر تارا سینگ از واقعیت مبنی بر دگرگونی ماهیت آشوبها گفت: باتفاوت از حملات عشایر پشتون در اوگهی و باتال اوباشان محلی از سوی پولیس که از مسلمانان تشکیل یافته است، تشویش هم میشوند. باستثنای برخی افسران شریف پولیس حتی با هندوها و سیکها همدردی هم ندارد. باینگونه آشوبها خصلت رویارییهای جماعتی- فرقه یی را بخود گرفتند.

این ناآرامیها موقف حکومت خان صاحب را تضعیف نموده و ازسوی شاخه مسلم لیگ بهره گیری میشد. نشانهء گسترش نفوذ مسلم لیگ  انتخابات اضافی به مجلس قانونگذاری استان صوبه سرحد بود که بتاریخ ۱۲ فبروری سال ۱۹۴۷ بدلیل خودداری اعتماد نامه به دگرمن پیرمحمد اکبر خان هوتی از مسلم لیگ برگزار شد. این انتخابات با پیروزی کاندیدای دیگر لیگ محمد اسحاق خان پایان یافت. پس از اعلام نتایج هواداران لیگ به راهپیمایی در خیابانهای مردان پرداختند.۸۰ بتاریخ ۱۸ فبروری عبدالقیوم خان در میتنگ هواداران لیگ در پیشاور اعلام کرد که خان صاحب و حکومتش باید کنار رفته و انتخابات نو راه اندازی شود، چونکه انتخابات گذشته نشان داد که پشتونها با لیگ اند و آنها پاسخ دادند که چه میخواهند- پاکستان یا هند واحد. عبدالقیوم خان پیرامون اقلیت غیر مسلمان گفت که اگر آنها خواهان صلح اند، باید با مسلمانها همکاری کنند، درآنصورت با روش همانند مواجه خواهند شد.۸۱

امیدواریها به ثبات پس از این رویدادها به یاس مبدل شدند. گورنر کروی طی گذارشی به نایب السلطنه خبر داد که پس از انتخابات در مردان لیگ شیوههای اجراآت مستقیم را از جمله شعار «اسلام در خطر است» را بکار گرفت.۸۲  بهانه این مساله این بود که در هنگام ناآرامیها زنی سیک در شهرستان هزاره پس از کشتن شوهرش بعقد مرد مسلمان درآمد. خان صاحب با سوء گمان ازاین رویداد اورا به پیشاور فرستاده و چند روزی را در خانه اش بسر برد. در آنجا او بگونه آشکارا گفت که به تعلقش به سیک باوری (سیکیزم) وفادارا ست، بنابرآن برای امنیت خودش به زندان ناحیه هزاره گسیل شد. لیگ تلاش کرد از این رخداد که همانند رویداد «زن مسلمان» در یک دهه پیش بود، بهره برداری کند.۸۳

این رویداد دهسال پیش چه بود که چنین نامی را بخود گرفته بود؟  در سال ۱۹۳۶ در استان مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) دوشیزه یی هندو ربوده شده و مسلمان ساخته شد، تا به زنی یک مسلمان درآید. حکومت اورا به والدینش برگرداند، مگر فقیر ایپی ازهمه درخواست مبارزه برایش را کرد، چون او داوطلبانه مسلمان شده بود و باید تحت حمایت اسلام قرار میگرفت. با این انگیزه مبارزه در وزیرستان آغاز شد. در ارگانهای حقوقی این رویداد را بنام «زن مسلمان» یا «اسلام بی بی» یاد میکردند.  

بروز ۱۸ فبروری در پیشاور میتنگ اعتراضیه یی دایر شده و در آن قطعنامه یی تصویب شد. وکلا در راس خان عبدالقیوم خان انتظار ملاقات با خان صاحب را میکشیدند. ۱۹ فبروری در مردان بخشی از مظاهره کنندگان لیگ به اقامتگاه معاون کمیشنر عالی رفته و تقاضا نمودند، زن سیک که اسلام پذیرفته و بعقد مرد مسلمان درآمده به وی برگردانده شود. او تقاضانامه معترضان را پذیرفته و اطمینان داد که خواسته هایشان را به حکومت ولایتی انتقال داده خواهد شد.

مگر زمانیکه مظاهره کنندگان برگشتند، برخی از آنان شروع به غارت مغازه ها کرده و بالای نگهبانان هندو حمله نمودند. تودهء آشوبگرپیرامون حوزه پولیس خوتی مردان جمع شده، مگر تا آن لحظه هنوز آرام بود. سپس عبدالقیوم خان و دو رهبر شاخهء ولایتی لیگ نیز به آنجا رسیدند. عبدالقیوم خان اجازه خواست با تودهء معترض گپ بزند، تا آنهارا به رفتن از آنجا وادارد. مگر زمانیکه او این اجازه را یافت، به مظاهره کنندگان گفت که او آمده است تا مقررات حکومت برای حفظ نظم را درهم شکند. پس از آن عبدالقیوم خان همراه با همراهانش بازداشت شده و تودهء معترض بوسیلهء پاشیدن گاز اشک آور ازهم پاشید. بخش دیگر معترضان بزور چماق ازهم دور شاخته شد. قسمت سومی با آمدن پولیس بخودی خود ازهم جدا گردید. در نتیجه ۴۴ تن زندانی شدند.۸۴ 

بروز دیگر خان صاحب به مردان آمد. حکومت به اقدامات اضافی دست یازید. بتاریخ ۲۱ فبروری اعلام شد که در پیشاور ۳۴ تن عضو مسلم لیگ بشمول ارباب عبدالغفور خان مسوول شورای نظامی لیگ زندانی شده اند.۸۵ همچنان پنج دانشجو که در میان شان رییس فدراسیون دانشجویی مسلم لیگ در صوبه سرحد محمد زمین خان نیز بود، به زندان افگنده شدند. برعلاوه قرار گاه مرکزی مسلم لیگ خبر داد که عبدالقیوم خان به زندان مرکزی انتقال داه شده است.۸۶  

بتاریخ ۲۱ فبروری مظاهره چیان در پیشاور بسوی شهرک نظامی که اقامتگاه گورنر (والی) و صدراعظم  (ولایتی) در آنجا بودند، حرکت کرد. معترضان حلقهء نگهبانان را شکستانده و پولیس هم از اجرای امر گشودن آتش خودداری کرد. پولیس از گاز اشک آور استفاده کرد مگر تودهء مهاجم از خط امنیتی عبور کرد.۸۷  مظاهره چیان به اقامتگاه خان صاحب آمدند. مهاجمان از کنترول خارج شده، با پرتاب سنگ شیشه ها و گلدانها را شکسته  داخل چمن حویلی شده و شعارهای لیگ را سر دادند.۸۸

خان صاحب بیرون آمده و گفت که او هراسی ندارد. ارباب عبدالغفور با خطاب به خان صاحب گفت که یا زن سیک را برگردانده و یا استعفا دهد. تا آنکه معترضان را ازهم جدا سازند، آنها توانستند، میل پرچم کانگرس را شکسته و خود درفش آنرا پاره کنند.۸۹ 

تظاهرات و بازداشتها همچنان ادامه یافتند. هویداست که در چنین اوضاعی حرفی از کدام ریفورم و یا اقدامات دیگر برای خیر مردم محلی نمیتوانست باشد. و این کار به نفع حکومت کانگرسی، خود کانگرس و خدایی خدمتگاران نبود. یکی از انگیزه های وخامت اوضاع در صوبه سرحد سقوط حکومت یونیونی در پنجاب همسایه بود. چنانچه نایب السلطنه لارد اویویل در نامه مورخ ۴ مارچ

سال ۱۹۴۷ به لارد پیتیک لارنس نوشته بود: سقوط حکومت یونیونی باعث فشار بالای حکومت کانگرسی در ولایت صوبه سرحد میشود.۹۰

در ماه مارچ ۱۹۴۷ کمپاین مقاومت مدنی مسلم لیگ و رویاروییهای جماعتی در صوبه سرحد آن استان را به مرز جنگ داخلی کشید. ۲ مارچ درسراسر صوبه سرحد حدود ۴۰۰ نفر بازداشت شدند.۹۱ تظاهرات، تحصن محاکم و اقدامات دیگر از جمله اعمال خشونت آمیز ادامه داشتند. پولیس هم در بیشتر موارد از زور کار میگرفت. ۴ مارچ ۱۹۴۷ نشست کمیته کاری صوبه سرحد کانگرس برگزار شد. در قطعنامهء تصویب شده آمده بود که اوضاع در ولایت مولود تبلیغات شاخه ولایتی لیگ پس از ناکامی در انتخابات عمومی استان میباشد. در این سند آمده بود که برخورد حکومت باعث بینظمیها شده و در نتیجه کسانی هم کشته شدند. و کانگرس نمیتواند آشوبگری را بنام ازادیهای مدنی اجازه دهد.۹۲

خان صاحب پس از اجلاس کمیته کاری در مصاحبه اش با مطبوعات اعلام کرد که استعفایش از مقام صدارت عظمای صوبه سرحد ناممکن است. او گفت- من زمانی از این پست کنار خواهم رفت که کسی که به من این حاکمیت را داده  آنرا بخواهد. البته این پاسخی به م. ع. جناح و غظنفر علی بود که میگفتند، او استعفای صدراعظم یونیونی پنجاب را نمونه بگیرد.۹۳

با انکشاف پروسه سیاسی روحیهء مردم به نفع مسلم لیگ دگرگون میشد. ۱۰ مارچ ۱۹۴۷ باید نشست مجلس قانونگذاری صوبه سرحد دایر میشد، مگر در آنزمان همهء اپوزیسیون در زندان بسر میبرد. این امر باعث ناراحتی زمامداران انگلیس بویژه گورنر او. کروی بود. با درنظرداشت اینها میشود گفت که او ازنگاه سیاسی واقع بین بوده و نایب السلطنه را در جریان حوادث قرار میداد. وی نه تنها با کانگرسیهای صوبه سرحد بلکه با رهبری کانگرس ملی هند بویژه با ج. ل. نهرو روابط پیچیده یی داشت.

با درنظرداشت اوضاع بغرنج استان صوبه سرحد والی سه گزینه اقداماتی را به حکومت ولایتی پیشنهاد کرد. گزینه نخست حفظ حالت موجود با دربند گذاشتن اپوزیسیون در زندان بود. در چنین حالتی جنبش اپوزیسیون باوجود سرکوبی زیر تاثیر رویدادهای پنجاب تقویت شده و باعث میشد تا حکومت ولایتی صوبه سرحد به «پایه شرمندگی» بسته شود. گزینه دوم عبارت بود از: برگشت به پروسه قانونی برشالودهء آن طوری باید میشد که رهبران دربند لیگ در کار مجلس قانونگذاری سهیم شده، تظاهرات ممنوع شده ولی میتنگها ممکن میشدند. گزینه سوم: برگذاری انتخابات بود.۹۴ گورنر (والی) میپنداشت که حکومت بازتابدهنده رویدادهای استان نیست. چون اقلیتها در آن ۲۴٪ عضو دارند، در حالیکه ۷٪ کل نفوس را تشکیل میدهند. او خاطر نشان ساخته بود که انتخابات گذشته توازن تقریبی هواداران و مخالفان کانگرس را نشاندادند، مگر کانگرسیها از درک این واقعیت خودداری کرده و با سرسختی ادعا میکنند که تا تصویب قانون اساسی نو به تدویر انتخابات جدید موافق نیستند.۹۵ او. کروی مسوولیت بعدی اوضاع را بگردن حکومت ولایتی انداخته مگر خاطر نشان میکرد که باوجود مخالفت حکومت در امر مذاکرات وی حاضر است، هر کمک لازم را به آنان انجام دهد.

رابطه والی هم با اعضای لیگ و هم کانگرس تقریبا همسان بود. گواه این رویه برخوردش با کارمند مسلم لیگ پیر مانکی شریف بود. گورنر با او با حقارت نگریسته و ویرا ملای مانکی مینامید.۹۶ 

اوضاع در ولایت صوبه سرحد روزبروز بدتر شده میرفت. پولیس و واحدهای ارتش بارها مجبور میشدند در مقابل مظاهره کنندگان از اسلحه کار بگیرند. برخورد هواداران پاکستان بیشتر و بیشتر خشن میشد. ۱۳ مارچ بالای وزیر مالیه مهرچند خانا سوء قصد صورت گرفت. مگر وزیر سالم ماند.۹۷  بصورت کل ۱۷ حمله بالای شهروندان و چهره های رسمی صورت گرفت. دستیار معاون آمر کل پولیس زخمی شده و به حالت وخیمی به شفاخانه انتقال داده شد. حکومت ولایتی نیز با خشونت برخورد میکرد. چنانچه ۱۴ نفر بازداشت شده و در مردان گروهی شامل خان عبدالقیوم خان، خان محمد زمین جان خان و محمد علیخان- رییس و منشی عمومی شاخه ولایتی مسلم لیگ در صوبه سرحد برای سه ماه زندانی شدند. ۹۸

خشونتی که پایانش ناپیدا بود بیشتر اوج میگرفت. ج. ل. نهرو با دریافت آگاهی از اوضاع پنجاب از اثرگذاری آن بالای صوبه سرحد هراس داشت. او در یادداشتی به نایب السلطنه خاطر نشان ساخت که تبلیغات مسلم لیگ در استان مرزی جنبهء کمونالیستی بخود گرفته است.۹۹ نایب السلطنه نیز از خطر تلاشهای مسلم لیگ در راستای تکرار حوادث پنجاب در صوبه سرحد (یعنی تلاش برای استعفای حکومت ولایتی، چیزیکه در پنجاب در همین اواخر صورت گرفته بود) و اکنون به یک واقعیت تبدیل شده بود، نگران بود.۱۰۰

در این میان برخوردها نسبت به غیر مسلمانان در ولایت با اکثریت مطلق مسلمان چون سایهء نگرانی رهبری مسلم لیگ را تعقیب میکرد. بروز ۱۳ مارچ ۱۹۴۷ در دهلی جدید اعلام شد که کمیته اقدامات لیگ سراسری مسلملنان هندوستان عبدالرب نیشتر عضو کمیته نامبرده و صدیق علیخان فرمانده کل گارد ملی مسلم لیگ را به پیشاور جهت بررسی اوضاع میفرستد. رهبر شاخه ولایتی مسلم لیگ در صوبه سرحد پیرصاحب مانکی شریف خان خطاب به مسلمانان استان گفت خودرا در برخوردهای میان جماعتی درگیر نکنند، چون وجیبه نخستین همه دفاع از حقوق اقلیتها میباشد. پیر صاحب اضافه کرد که مبارزه کنونی ما علیه حکومت کانگرس در صوبه سرحد است که بزور سرنیزه انگلیس در راس قدرت قرار دارد. بنابراین هر آشوب میان جماعتی- فرقه یی در این مرحله به منافع ما ضرر میرساند.۱۰۱  

سپس هیات رهبری مرکزی لیگ به پیشاور آمده و بتاریخ ۱۶ مارچ عبدالرب نیشتر در کنفرانس مطبوعاتی اعلام کرد که عامل اصلی آغاز جنبش مقاومت مدنی مسلم لیگ در صوبه سرحد انتقامگیری از سوء استفادهء حکومت ولایتی از قدرت که دیگرغیر قابل تحمل شده است، بوده و مسلم لیگ هیچ دخالتی در آشوبهای میان جماعتی ندارد. بقول او این ناآرامیها توسط اجیرانی صورت گرفتند که میخواستند، مسلم لیگ را بدنام کنند. وی همچنان تاکید کرد که سیکها و هندوها از گارد ملی مسلم لیگ تقاضا کرده اند تا از آنها در برابر آشوبگران حمایت کند. ۱۰۲

این اعلامیه عبدالرب نیشتر بسرعت باعث واکنش متقابل شد. چنانچه دوازده نمایندهء هندو و سیک در مجلس قانونگذاری پیرامون خبر سردار عبدالرب نیشتر گفتند، اینکه برخی هندوان و سیکها از وی درخواسته اند، از داوطلبان گارد ملی لیگ برای حمایت شان کمک بخواهد، برایشان غیر منتظره است. نمایندگان نامبرده با آگهی از حوادث که چند ماه پیش در قسمتهایی از ولایت رویداده بود، باور نمیکردند، که کسی از هندوان و یا سیکها به او با چنین درخواستی مراجعه کرده باشند. آنها اعلام کردند که گفته های او یک دروغ بزرگ بوده، کسانیکه قربانی اند، نمیتوانند از کسیکه دستش بخون آلوده است، کمک بجویند و همچنان تاکیید کردند که این اقدامات لیگ پس از شکست آن در انتخابات اخیر روی میدهد. نمایندگان نامبرده از خدایی خدمتگاران بخاطردادن پناه به قربانیان و اینکه آنها در این امر با زنگی شان بازی کرده اند، سپاسگذاری کردند.۱۰۳

پاسخ هویدا به ادعاهای عبالرب نیشتر این بود که بتاریخ ۲۳ مارچ ۱۹۴۷ تقریبا دو هزار داوطلب سرخ جامه گان («سرخ پوشان») در پیشاور برای اعاده اعتماد متقابل در شهر مارش نمودند.۱۰۴ آنها با گاردیهای مسلم لیگ رویاروی نشدند، چون امنیت لازم از سوی ارتش انگلیس و ۳۰۰ تن پولیس تامین شده بود که با آغاز ناآرامیها حاضر شده بودند. سرخ جامه گان به بازارها و خانه ها رفته نظم را برقرار مینمودند. به اینگونه آرامش در پیشاور حاکم شد.

حکومت ولایتی و گورنر او. کروی باوجود بدبینی نسبت بهمدیگر به استقرار عاجل نظم و کمک به صدمه دیدگان دست یازیدند. مگر والی ازسوی کانگرسیها به جانبداری از مسلم لیگ متهم میشد. بتاریخ ۱۹ مارچ زمانیکه ج. ل. نهرو بخاطر برخوردهای میان جماعتی شدید بشهر لاهور رفته بود، از نایب السلطنه اویویل نامه یی گرفت که در آن از وی تقاضا شده بود سفر برنامه شده اش به پیشاور را لغو کند. نهرو از پیش این بازدید را بخاطر ناآرامیهای موجود در صوبه سرحد درنظر داشت. نهرو در پاسخش به اویویل نوشت که کسی بسیار آرزو دارد تا وی به پیشاور نرود. و این شخص سر اولاف کروی گورنر ولایت میباشد.۱۰۴ ج. ل. نهرو یادآوری کرد که گورنر مخالف سفر پیشینش نیز بود. اکنون او برشالوده دعوت خان صاحب دوباره تصمیم رفتن به آنجا را دارد و در گفتگوی تیلفونی اش به وی خواهشش پاسخ مثبت داده است.۱۰۵ به پندار وی در رابطه به  والی (گورنر) باید تصمیم صادقانه گرفته شود. و این تصمیم باید برکناری گورنر باشد. بقول او، سر اولاف کروی باید از وظیفه فعلی اش بزودترین فرصت ممکن کنار رود.۱۰۶ اینگونه، موضع رهبر کانگرس در رابطه با او. کروی به اینگونه فرمولبندی شده بود و در آینده نیز کانگرسیها از این موقف عقب نشینی نکردند.

لارد اویویل در نامه جوابیه اش به ج.ل. نهرو پاسخ داد که سر اولاف کروی مخالف سفرش به پیشاور نیست. و زمانیکه او- نایب السلطنه از علاقمندی به سفر نهرو گفت، والی پاسخ داده که این کار خطرناک خواهد بود، چون ارتش و پولیس مشغول وظایف سنگین دفاع از مردم اند، مگر او هر کاری ممکن مربوطه به وی را در این راستا انجام خواهد داد.۱۰۷ 

مگر این هوشدار نایب السلطنه در تصمیم ج.ل. نهرو خللی وارد نکرد. و او سرسختانه مخالف ماندن او. کروی در پست گورنر استان صوبه سرحد بود. 

اوضاع در ولایت نامبرده خیلی وخیم بود. ناآرامیهای میان جماعتی و فرقه یی و کشتار مردم ادامه داشته و به عبادتگاههای هندوان و سیکها اهانت شده و تخریب میشدند. گورنر و حکومت کانگرسی بهر اقدامی دست مییازیدند، مگر نمیتوانستند جلو خشونت در آنولایت را بگیرند. کسانیکه خشونت را دامن میزدند، میپنداشتند که با اینشیوه میتوانند، غیرمسلمانان را به ترک ولایت مجبور سازند. گرچه رهبری لیگ مخالف ترور بوده  و هندوان و سیکها را به همکاری فرا میخواند، مگر آنها به ادعاهای آنان باور نداشتند، در نتیجه مواضع مسلم لیگ روبروز قویتر شده میرفت. کمپاین «اقدامات مستقیم» و «مقاومت مدنی» که همراه با اعمال آشوبگران استان را به مرز جنگ داخلی کشاندند، به نفع مسلم لیگ و هواداران ایجاد پاکستان تمام شدند. گرچه رهبران لیگ از عمل خشن آشوبگران فاصله میگرفتند، مگر اینکار در نهایت به نفع شان تمام شد.

*******

 

 

++++++++++++++++++

بخش چهارم

تصمیم مبنی بر تعلق ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) به پاکستان.

۱. موقف لیگ سراسری مسلمانان هند و محمد علی جناح. کمپاین مقاومت مدنی مسلم لیگ در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد)

اقدامات مستقیم در راستای ایجاد پاکستان که به برخوردهای خونین جماعتی انجامیدند، ولایت صوبه سرحد را نیز احتوا کردند، گرچه اوضاع در این استان از ولایات دیگر بکلی تفاوت داشت. در صوبه سرحد تقریبا همهء باشندگان مسلمان بوده، سیکها و هندوها اقلیت مطلق بوده و برای هواداران ایجاد پاکستان هیچ خطری پنداشته نمیشدند. مگر بقول س. آ. ریتنبرگ در میان پشتونهای صوبه سرحد نه فقط سنن اسلامی بلکه رسوم و عنعنات ملی (قومی) نیز پایدار بوده و در آنجا نه فقط شریعت بلکه اصول حقوق عادی موسوم به «پشتونوالی» مسلط بود. فقط شهرستان دیره اسماعیل خان و هزاره با بیشترینه نفوس پنجابی از این امر مستثنی بودند. ۱ بنابراین دشمن اصلی مسلم لیگ ملی گرایان پشتون یعنی کانگرسیهای مسلمان بودند و کمپاین مقاومت مدنی مسلم لیگ برضد حکومت کانگرسی ولایت که فقط از مسلمانان تشکیل یافته بود، صورت میگرفت. همکاران لیگ پس از رویدادهای کلکته و بیهار آنان (پشتونها) را خاین پنداشته و بنابراین مبارزهء حاد و حتی شدیدی در جریان بود. هواداران لیگ فقط آنها را دشمن اصلی میپنداشتند، نه استعمار انگلیس را.

چرا در ولایتی که بیشترینه باشندگانش از کمونالیزم حمایت نکرده و کانگرس پیروزیهای بیشتری بدست آورده بود، ناگهان انفجار تمایلات ضد کانگرسی و پشتیبانی از داعیهء پاکسان رخ داد؟  در بالا یاددهانی شد که پندار دو ملتی مورد پسند رهبر لیگ م. ع. جناح قرار گرفت. این اندیشه شالودهء فکری هواداران تشکیل پاکستان را ساخت. او. پلیشوف تاکید میکند: پندارهای م. ع.  جناح (۱۸۷۶-۱۹۴۷) رهبر جنبش ایجاد پاکستان «پدر ملت» و رییس تغییر ناپذیر مسلم لیگ را بشکل فشرده میتوان چنین فرمولبندی کرد:

- در پاکستان باید سیستم ادارهء سکولار (لائیک) و دموکراتیک مستقر باشد؛

- تعلق به ملت واحد، نه تعلق به دین یگانه اصل عمده پاکستانیها میباشد؛

- حکومت پاکستان در فعالیتهایش باید از اصول اسلامی و سنن عدالت اجتماعی، مساوات و شکیبایی پیروی کند.۲ 

باید گفت که م. ع. جناح از آنجمله ایدیولوگهایی بود که جذبهء شعارهای سوسیالیستی را میدانست. چنانچه او گفته بود: مرام قاطع تمام تلاشهای ما در عرصه های اقتصادی و اجتماعی استقرار سوسیالیزم اسلامی در پاکستان میباشد. ۳

پندار «سوسیالیزم اسلامی» برای همکاران نزدیک م.ع. جناح نیز بیگانه نبود. لیاقت علیخان و خ.ش. سهروردی نیز آنرا میپسندیدند. اینها همه گواه آنند که ایده های سوسیالیزم در آنزمان کشش داشتند. 

م. ع. جناح دربارهء پندار ایجاد پاکستان گفته بود: این نظر چنین است، ما میخواهیم دولتی داشته باشیم که مطابق طبیعت و فرهنگ خویش در آن رشد نماییم.۴ یعنی او پاکستان آینده را دولتی عادی مدنی و دموکراتیک میدید۵. م.ع. جناح آنرا چنین توصیف میکرد: اشتباه نکنید. پاکستان- تئوکراسی*[1]  و چیزی شبیه به آن نیست...  در هر حالتی پاکستان دولت تئوکراتیک نخواهد بود که آنرا روحانیون که وظایف یزدانی دارند، رهبری کنند.۶

او. پلیشوف تاکید میکند که م.ع. جناح فکر میکرد که حکومت پاکستان باید از سنن و اصول  اسلامی پیروی کند. درست از اصول و نه از قوانین آن. در گفته های م.ع. جناح یک نکته هم نیست که درآن از قوانین شریعت که شالودهء قانونگذاریهای دولت پاکستان را بسازند، تذکر رفته باشد.۷

برعکس، او تاکید میکرد که در پاکستان آینده پیروان همهء مذاهب حقوق مساویانه خواهند داشت. چنانچه م. ع. جناح در بیانیهء پیرامون انتخاب وی بحیث رییس مجلس مقننه پاکستان گفت: اکنون- فکر میکنم که ما میدانیم، و شما درک میکنید، که ایدیال ما با روان عصر کنونی مطابقت دارد، که هندوان باید دیگر هندو نبوده و مسلمانان دیگر مسلمان نباشند، البته نه به مفهوم دینی آن زیرا این امر کار شخصی هرکس است، بلکه به معنی سیاسی آن بحیث شهروند دولت.۸

با درنظرداشت این امر دیده میشود که م.ع. جناح طرفدار سیکولاریزم و برضد اسلامیزم بود. در خطابیه یی به دانشجویان دانشگاه الیگره در سال ۱۹۳۸ او از رهایی بخش باشعور سیاسی جامعه اسلامی از‌»تاثیر نامطلوب» ملاهها به مثابهء خدمت بزرگ مسلم لیگ یادآوری کرده بود.۹

موقف این چنینی رییس مسلم لیگ، البته با خشم اسلامگرایان که آرزومند تفوق قوانین شریعت در کشورهای هوادار ترویج سنتی اسلام بودند، مواجه شد.

آیا این موضع م.ع. جناح بویژه در شرایط ولایت صوبه سرحد که بنابر بیسوادی بیشترینه مردم زیر تاثیر ملاها قرار داشتند، واقعبینانه بود؟  تجربه نشان میدهد که حتی هر آغاز پیشرونده در چنین شرایطی بدون اتکا به قرآن و پیامبر محکوم به شکست است. مگر، آیا قاید اعظم بدون جلب کمک روحانیون اسلامی فقط با پشتیبانی مسلمان فرهیخته میتوانست حمایت مردم از پندارهایش در این استان را بدست آورد؟  

اصول دموکراتیک م.ع. جناح همچون تضاد با اسلام دیده نمیشد، چون هر شهروند پاکستان میتوانست مناسک دینی اش را بدون ترس از بازداشت، اجرا کند. اینگونه علما از زندگی اجتماعی که دارای ماهیت سيکولار بود، بدور نگهداشته میشدند. مگر بدبختی در آن بود که قشر مسلمان فعال سیاسی که در میان آن اندیشه های دولت سیکولار (لائیک) زاده شده بود، بسیار ناچیز بود. این قشر بصورت عموم از نخبه گان روشنفکر «سالاریات»[2]  یا حقوق بگیران ۱۰ تشکیل یافته بود. این ترکیبی گوناگون از روشنفکران با مرام ایجاد دولت اسلامی در جنوب آسیا بود. مگر برخلاف مناطق دیگر هند برتانوی که این قشر ناچیز بود، آیا میشد این اکثریت را در صوبه سرحد نادیده گرفت؟ از سویی خود تیوری دو ملت از جانب م. ع. جناح پایه ریزی نشده بود، و فقط در راستای ایجاد دولت پاکستان استفاده شد. در واقع این تیوری واهی و میان تهی بود چونکه ملت مفهوم دینی نه بلکه سیاسی است. البته در شرایط بیسوادی آنهم در صوبه سرحد، اسلامگرایان بسادگی میتوانستند بدون دشواری پندارهای روشنگرایانه م.ع. جناح را به گونه مذهبی تفسیر کنند. در هند برتانوی آنزمان ناممکن بود که پندار ایجاد پاکستان بدون درنظرداشت اتکأ به قوانین شریعت و قرآن تبلیغ گردد. در چنین شرایطی فقط مذهبی های صوبه سرحد میتوانستند از این طرح دفاع کنند. بی کمک و بدون مداخلهء پیر مانکی شریف مسلم لیگ نمیتوانست نفوذش را در ولایت صوبه سرحد برقرار نموده و پیروزی نهایی را در ریفراندوم این استان بدست آورد.۱۱

 علما نیز در این راستا کمک بزرگی نمودند. مولانا شبیراحمد عثمانی برای کمک رسانی در این ولایت مرزی موظف شد. ۱۱ باینترتیب مسلم لیگ در صوبه سرحد نمیتوانست با اتکا به سیکولاریزم و بدون حمایت پیر پانکی شریف و علمایی چون مولانا شبیر احمد عثمانی، مولانا ستارخان نیازی و دیگران رای دهندگان را بسویش جلب کند.۱۲

به اینگونه بدون درنظرداشت پندارهای نیکوی م.ع. جناح، این واقعیت که لیگ سازمان اسلامی بوده و گرچه مبارزهء آن نه به ایجاد دولت اسلامی بلکه به دولتی تشکیل یافته از اکثریت مسلمان میانجامید، برای بنیاد گرایان مذهبی که شمار شان کم نبود، کافی بود تا به جنبهء سیکولاریزم و دموکراتیک پندارهای قاید اعظم توجه نه بلکه به ایدههای  اسلامیستی قابل درک وی توجه نمایند. درست همین عامل تأثیر قاطعی را در مسأله تعلق و سرنوشت آیندهء ولایت صوبه سرحد و انکشاف بعدی خود پاکستان بازی کرد. 

برای اسلامگرایان دموکراسی م. ع. جناح نه بلکه قدرت مهم بود. او. و. پلیشوف مینویسد: «هرگونه اسلام سازی توسط هرکسی که پیش برده میشد، اهداف سیاسی را تعقیب میکرد که در گام نخست برای بدست آوری حاکمیت ویا حفظ آن صورت میگرفت».۱۳ همزمان باید اضافه کرد که اشتهای بنیادگراها به مرزهای دولتهای خویش محدود نمیماند که بشریت بارها در درازنای تاریخ به آن معتقد شده است.  

عامل کمپاین مقاومت مدنی در صوبه سرحد خودسری رهبران کانگرس نیز بود. رهبری شاخهء ولایتی صوبه سرحد کانگرس در واقعیت در سال ۱۹۴۶ اشتباه شعبات کانگرس در ولایات دیگر در سالهای ۱۹۳۶-۱۹۳۷ را تکرار کرد. ماهیت قضیه در این بود که کانگرس باید در صورت عدم کسب بیشترینه رای مطابق رسم معمول باید حکومات اییتلافی با احزاب دیگر را میساخت، چنانکه چنین هم کرد (مثلا در آسام). مگر در آنجاهایی که شرایط خواستار ایجاد حکومات اییتلافی مسلم لیگ و کانگرس ملی هند بود، شوربختانه که این اصل مراعات نشد.۱۴

در سال ۱۹۴۶ پس از گذار پیروزمندانه کانگرس در انتخابات ولایتی حکومت کانگرس در استان صوبه سرحد فقط از شمار اعضای کانگرس انتخاب شد که برعلاوه خان صاحب از سه تن دیگر که یکی آن مهرچند خانه- یک هندو بوده و بگونه آشکار متناسب به درصد باشندگان هندوتبار در صوبه سرحد نبود،- تشکیل یافته بود.  بعبارهء دیگر رهبران شاخه ولایتی کانگرس بحیث نخبه گان (سیاسی) میتوانستند، شمار کرسیهای وزارت را بیشتر نموده و چند پست را به شعبه ولایتی مسلم لیگ دهند. علاوه براین در آنزمان ادارهء برتانیا برنامه تقسیم هند را نداشت. و به پندار ما اگر معاون صدراعظم نه جواهر لعل نهر بلکه م.ع. جناح میشد، میشد که از تقسیم  کشور جلوگیری شود.

پس از اعلام «کمپاین اقدامات مستقیم» از سوی رهبری مرکزی مسلم لیگ شاخهء صوبه سرحدِ آن نیز در پیشبرد فعالانهء آن سهیم شد. «کمپاین اقدامات مستقیم» در صوبه سرحد توسط «کمیته اقدامات مستقیم» پیس برده میشد. رییس این کمیته پیر پانکی شریف بود. اعضای دیگر آن ارباب عبدالغفور و رهبران محلی شعبه ولایتی لیگ بودند. جالب است که عبدالقیوم خان برخلاف انتظارش عضو کمیته نشد.۱۵

حکومت ولایتی صوبه سرحد به اقداماتی ویژه برای جلوگیری از رویاروییها و بی نظمیهای ممکن در «روز اقدامات مستقیم» در ولایت دست یازید.۱۶ محکمه (دادگاه) پیشاور حکمی را صادر کرده و در آن منع سازماندهی و راه اندازی تظاهرات و دادن بیانیه هایی که زمینه ساز برخوردهای جماعتی باشند، را اعلام کرد. این فرمان از تاریخ ۲۷ اگست تا ۷ اکتوبر ۱۹۴۶ نافذ بود. احکام همانندی در تمام شهرهای ولایت (صوبه) سرحد نافذ شدند.۱۷

بتاریخ ۱۶ اگست اتحادیه کارمندان دولتی صوبه سرحد اعلام کرد که این اتحادیه از تاریخ ۲۷ اگست اعتصاب را آغاز میکند. «روز اقدامات مستقیم» بدون کدام برخورد و هرج و مرج گذشت. هرتال، اعتصاب دکانداران و مغازه داران در پیشاور و شهرهای دیگر راه اندازی شده و در جریان آنها میتنگها و مظاهراتی سازماندهی شدند که همهء آنها با آرامش گذشتند. ۱۸      

در ماه سپتامبر «کمیته اقدامات مستقیم» قطعنامه یی را مبنی بر گسترش ساحه مبارزه اش تصویب کرد. در یکی از آنها پیرامون آمادگی برای تهیهء فهرست مبلغان برای گسیل به بیرون از ولایت تذکر رفته بود. یک مصوبه دیگر مسلمانان را به خرید محصولات فقط از مغازه مسلمانها مجبور میکرد تا به اینگونه به اقتصاد آنان کمک شود. همچنان قطعنامه سومی نیز تصویب شد که طی آن از حقوقدانان مسلمان درخواست شده بود تا در راستای ایجاد پاکستان تبلیغ کرده و در محاکم از اعضای لیگ دفاع کنند. برای اجرای این قطعنامه ۱۴ حقوقدان شناخته شده پیشاوری جلسه یی را در خانهء یکی از سازمان دهندگان شاخه ولایتی لیگ میان ضیاالدین دایر کردند. آنها باتفاق آرا فیصله کردند تا با مسلم لیگ همکاری همه جانبه کنند.۱۹    

اتاقهای تجارت اسلامی جلسه یی را پیرامون چالشهای استقلال اقتصاد مسلمانان دایر کرد. در این نشست که رییس سازمان ولایتی پیشاور لیگ میان عبدالله شاه  اعلام کرد که باید به اقدامات جدی در راستای فروش کالاهای مولدان مسلمان و استقلال آنها از هندوان دست یازید. میان ضیالله تاکید کرد که بازرگانی و صنعت خط الرأس ملتها بوده و نقش اساسی هندوها در عرصه های دیگر به برکت قدرت در این دوعرصه ممکن شده است.۲۰  

اینهمه اقدامات سودی حاصل مبارزان مرام پاکستان نکرد. مگر رویدادهای کلکته و بیهار خواستار اقدامات پاسخی بر علیه هندوان شدند. برای کمک به بنگال و بیهار از صوبه سرحد هیاتی گسیل شد. روزیکه هیات کمک طبی به استیشن پیشاور میرفت، رسوایی یی رخ داد که همانا توهین به یک زن هندو و یک سیک بود.۲۱

 هیاتی به کلکته و بیهار جهت بررسی امور در محل اعزام شد. گفته های آنها مورد استفاده مطبوعات در صوبه سرحد قرا ر گرفت. همچنان اقداماتی عملی برای نگهدارای کودکان یتیم و بیوههای بیهار و بنگال اجرا شد. همچنان در صوبه سرحد «سازمان دفاع از اقلیت مسلمان» برای کمک مسلمانها بشمول تبادلهء باشندگان تاسیس شد.۲۲  

 اوضاع در استان صوبه سرحد و ولایات دیگر به وخامت میگرایید. در وزیرستان فقیر ایپی به مبارزه اش ادامه میداد. نفوذ فقیر چنان پهناور بود که هم کانگرس ملی و هم مسلم لیگ به تلاشهای پیگیری برای جلب وی انجام دادند.۲۳ مگر مسلم لیگ بگونه آشکار در این امر ناکام شد. فقیر برخلاف انتظار رهبر مسلم لیگ جناح، در تاسیس پاکستان تهدیدی جدی را برای مردم میدید. وی همانند دوران آستانهء جنگ باعث امیدواری کانگرس ملی و رهبران آن بود. فقیر هیچگاهی امکان آنرا نمیدید که زیر حاکمیت مسلم لیگ سازمانی که همواره از حمایت دشمنانش انگلیسها برخوردار بود- درآید.۲۴ 

زمامداران انگلیس نمیتوانستند که جلو مبارزه و مقاومت فقیر را بگیرند، بنابرآن به بمباردمان مواضع و روستاهای وزیرستان ادامه میدادند. مگر ناگهان در صوبه سرحد یک عامل دیگر تشنج نیز بمیان آمد. بروز ۲۱جون  نمایندهٔ سیاسی (پولیتیکل اجنت) انگلیس جانس دونالد توسط گروهی از طایفهء برومی خیل ربوده شد. زمامداران بریتانیایی رهایی بیدرنگ او را درخواست نمودند. مگر ربایندگان و حامیان آنها از رهایی وی خودداری کردند. پس از این حاکمان انگلیس محلات مسکونی ربایندگان را مورد بمباردمان هوایی و توپخانه قرار دادند، تا آنها را به اجرای تقاضاهای خویش مجبور سازند.

در نهایت گناه این کار به گردن جواهر لعل نهرو معاون نخست وزیر حکومت هند انداخته شد. مگر نهرو بمباردمانهای آنها را نکوهش کرده و اعلام کرد که ولایت مرزی شمالغرب نباید دیگر عرصهء پیشبرد «فاروارد پالیسی» علیه کشورهای همسایه هند باشد.۲۵ او همچنان اعلام کرد که تصمیم بازدید از صوبه سرحد و منطقه قبایل را دارد.

این تصمیم ج. ل. نهرو باعث خشم نایب السلطنه هند لارد اویویل شد. وی در جریان مکاتبه با او. کِروی ازاو درخواست ممانعت سفر نهرو را کرده و بادرنظرداشت پافشاری معاوم نخست وزیر به تفهیم کرداشاره کرد که این کار را تاحد ممکن (برای نهرو، مترجم) دشوار سازند.۲۶ عبدالکلام آزاد و سردار پاتیل نیز مخالف سفر نهرو به استان صوبه سرحد بودند. مگر موضع رهبر آنان در این امر تغییر ناپذیر بود. ۲۷     

اداره انگلیس در راستای جلوگیری از سفر نهرو به صوبه سرحد غیرفعال نماند. او. کِروی به دهلی آمد. وی با سفر معاون نخست وزیر به پیشاور موافق بوده، ولی مخالف برقراری ارتباطاتش با رهبران قبایل بود. مگر نه اندرزهای اویویل و نه دلایل دیگران هیچکدام تاثیری نداشتند. در آنصورت گورنر صوبه سرحد و نایب السلطنه به م. ع. جناح مراجعه کرده و از وی خواستند  تا او از هوادارنش بخواهد تا آنها از راه اندازی تظاهرات برضد نهرو خودداری کنند. در نامهء مورخ ۱۴ اکتوبر ۱۹۴۶ او به نایب السلطنه وعدهء اجرای آنرا داد.۲۸ 

عبدالغفار خان و خان صاحب مبتکران سفر ج. نهرو بودند. رهبر خدایی خدمتگاران از لزوم کمک به مردم ساحهء قبایل به نهرو میگفت. او تاکید میکرد که اگر اینکار صورت گیرد، ناآرامیها در آنجا خاتمه مییابند. وی همچنان به نهرو میگفت که پول تخصیص یافتهء قبایل در جیب زمانداران انگلیسی و ملکها گم میشود. رهبران کانگرسی صوبه سرحد با اتفاق نظر به نهرو تلقین میکردند که این کار را کند چون به حمایت پشتونهای سرحدی از کانگرس اطمینان داشتند.۲۹ عبدالغفار خان به نهرو میگفت: بیآ و با مردم ملاقات کن. آنها بسیار تهیدست و خیلی توهین شده اند، مگر آنها ترا دوست دارند.۳۰ کانگرسیهای صوبه سرحد و ج. نهرو بصورت واضح اوضاع را درست درک نمیکردند. در احساس مردم دگرگونی بمیان آمده بود. اینرا هم ماموران ادارهء انگلیس و همچنان رهبران لیگ میدانستند. باوجود هوشدار همکاران حزبی خویش ج. هنرو، عبدالغفار خان و خان صاحب بهر کاری رست یازیدند، تا این سفر صورت گیرد.

یک چیز دیگر نیز باعث هراس مخافان این سفر شد که همانا درخواست علنی نهرو مبنی بر الغای اداره سیاسی و دادن مسایل مربوط به قبایل به وزارت امور خارجه یعنی ادارهء زیر نظارت شخص خودش، بود. اینکار را نه اجنتهای سیاسی که بیکار میشدند و نه رهبران لیگ اجازه میدادند، چون در آنصورت کانگرس میتوانست در میان قبایل به تبلیغات بپردازد. آغاز کمپاین «اقدامات مستقیم» در میان قبایل تاثیر کمی داشت، مگر هنگامیکه نهرو تصمیم به سفر صوبه سرحد گرفت، اوضاع بطور دراماتیک دگرگون شدند.۳۱  

بروز ۱۶ اکتوبر نهرو به پیشاور آمد.۳۱ او ازسوی چهرههای رسمی صوبه سرحد از جمله صدراعظم خان صاحب، عبدالغفار خان و سکرتر گورنر ولایت پذیرایی شد. ناآرامیها بیدرنگ پس از بزمین نشستن هواپیما در میدان هوایی پیشاور آغاز شدند. بیش از پنجهزار هوادر لیگ مجهز با اسلحه سرد و گرم به آنجا رفتند تا مخالفت شان را به سفر نهرو ابراز نمایند. آنها در درازنای راه خروجی فرودگاه قرار گرفته و شعار میدادند: «نهرو گم شو!» و «مرگ بر کانگرس». ۳۳ 

معاون نخست وزیر از راه اضافی خارج شد. خان صاحب مجبور شد هنگام استقبال نهرو از دهلیز دراز مظاهره کنندگان سبزپوش بگذرد. در جایی که خان صاحب میخواست از موترش پیاده شود، یکی از مظاهر چیان نیزه یی را بسویش پرتاب کرد. نیزه به یک افسر هندی که در نزدیکی او بود، اصابت کرده و یونیفورمش را پاره نمود مگر صدمه یی برایش نرساند.۳۴ خان صاحب برای دفاع از نهرو دست به تفنگچه اش برد. مظاهره چیان موترهای دیگر را نیز محاصره کردند. پس از رفتن نهرو از فرودگاه آنها مارش کنان بسوی خانه یی که او توقف کرده بود، رفته و به تظاهراتشان ادامه دادند. حکومت دست به اقدامات دفاعی زد. واحدهای ارتش انگلیس و هند مجهز با تفنگ و سرنیزه در بخشهای گوناگون فرودگاه جابجا شدند. رهبری مظاهره کنندگان را که عبدالقیوم خان بعهده داشت، اعلام کرد که اگر در تمام دنیا آرامش باشد در صوبه سرحد اکنون جنگ است.۳۴

بروز ۱۷ اکتوبر ج. ل. نهرو همراه با مشایعینش به میرانشاه در وزیرستان شمالی رفته و از آنجا به رزمک رسید. هنگامیکه یکی از هواپیماها به زمین نشست، مورد شلیک مرمی ۲۲ ملی متری توپخانه مستقر در نزدیکی رمزک قرار گرفت.۳۵

در جرگه برگزار شده در میرانشاه اشتراک کنندگان به نهرو نامه یی را به زبان اردو دادند که در آن واضح شده بود که وزیریها  از آزادیهای خویش دست نکشیده و اگر آنها بخواهند در بارهء سیاست هند بحث کنند با جناح تماس خواهند گرفت. این جرگه موضع خیلی خصمانه نسبت به نهرو داشت. عبدالغفغار خان میگفت که این فقط نمایش آغازین است، و خان صاحب گفت که اینها طور ویژه از سوی ادارهء سیاسی گسیل شده اند تا با نهرو ملاقات کنند. مگر نمایندگان ادارهء سیاسی این ادعا را تکذیب کردند.   

فقیر ایپی از سفر نهرو استقبال کرده و اعلام کرد که آمادهء ملاقات با اوست، مگر اینکار را تا زملنیکه هند زیر تسلط انگلیسها ست نمیتواند بکند. عبدالقیوم خان که خودرا اپوزیسیون انگلیسها پنداشته و تظاهرات را رهبری میکرد، عبدالفغار خان  را بعلت دعوت نهرو به صوبه سرحد در ناآرامیها مقصر میدانست.۳۶ هیات نهرو به رمزک و وانه رسید. در رمزک و وانه همان چیزی که در میرانشاه رخ داده بود، تکرار شد.۳۷  ج. ل. نهرو در آنجا از واحدهای مستقر ارتش هند نیز دیدن کرد. این ملاقات برعکس در یک فضای دوستانه صورت گرفت. هنگام برگشت هیات از رمزک به پیشاور حکومت صوبه سرحد برای آنها در درازنای راه سربازان هندی را جابجا کرد، که مورد حمله افراد قبایلی قرار گرفته و در نتیجه یک سرباز هندی کشته و سه تن زخمی شدند. 

در ساحه قبایل تنها مبلغان لیگ نه بلکه بازیگران دیگری نیز فعال بودند. چنانچه برنامه کشتن نهرو هنگام سفرش به روستاییکه مورد بمباردمان قرار میگرفت، طرح شد، مگر شخص قاتل ازبین برده شد.۳۸  بروز ۱۸ اکتوبر در بازارهای محلی اعضای لیگ میتنگهایی را سازماندهی کرده و شعار میدادند تا از هندوی کاستی- نهرو پشتیبانی نشود.

هیات به ناحیه تانک و سپس به  جندولو که نماینده سیاسی (پولیتکل ایجنت) آن دیوان شیوسراندال هندو بود رفت. در جندولو نهرو با استقبال گرم مواجه شد.۳۹ مگر هنگام برگشت به تانک، هنگامیکه گروه نهرو به شهر میرفت، مورد حمله هواداران لیگ قرار گرفت. چنانچه ۱۶ تن با پرتاب سنگ زخمی شدند، که سه نفر شان به شفاخانه بستری شدند. ۴۰ پس از این بازهم یک حمله دیگر صورت گرفت که پیامد آن زخمی شدن خبرنگار انگلیسی بود.

با اینهم فردا تصمیم رفتن به ایجنسی مالاکاند که نمایندهء سیاسی (پولیتیکل ایجنت) آن شیخ محبوب علی از شرکت کنندگان شورش براندازی امان الله خان و برتخت نشانی «بچه سقا» بود، گرفته شد.۴۱ هنگام رسیدن به مالاکاند به عبدالغفار خان و خان صاحب هوشدار داده شده بود، که بالای شان سوء قصدی از سوی افراد محبوب علی صورت میگیرد. مگر خان صاحب اخطار را نادیده گرفت و در نهایت هنگام رسیدن هیات به آنجا مورد حمله قرار گرفت. چنانچه شانه عبدالغفار خان توسط سنگ زخمی شد. تودهء مهاجم پس از آنکه خان صاحب تهدید به شلیک نمود، فرار کرد. در راه درگی هیات دوباره مورد حمله قبایلییان قرار گرفت. یکی از سنگها بسوی نهرو پرتاب شده ولی عبدالغفار خان توانست از آن با دستش جلوگیری کند. دست (غفار خان) زخمی شده و مدتی در بنداژ بود. برعلاوه یکی از اوباشان ظرف پر از کثافات را به درون موتر شان انداخت، نهرو و عبدالفغار خان توانستند بموقع خودرا عقب بکشند، مگر خان صاحب نتوانست. گروه نامبرده با دشواری زیاد به پیشاور رسید. 

در روز بعدی ج. ل. نهرو و عبدالغفار خان به خان صاحب خبر دادند که آنها ضرورتی به محافظان انگلیسی ندارند، چونکه آنها با سهل انگاری خویش به حمله کنندگان عملا کمک میکنند. پس از این نگهبانی آنان توسط فعالان خدایی خدمتگار و هواداران مردمی مسلح صورت میگرفت. سفر گروه از پیشاور به سرداریاب- مرکز آمادگی خدایی خدمتگاران بگونهء باشکوهی سپری شد. در سرداریاب میتنگ بزرگی دایر شد. اعضای لیگ که برای تظاهرات متقابل آمده بودند، قادر به تدویر آن نشدند. پس از پایان میتنگ گروه به پیشاور برگشته و در روز بعد معاون نخست وزیر با هواپیما به دهلی برگشت.

ارزیابی سفر ج. ل. نهرو به استان صوبه سرحد متفاوت بود. هواداران کانگرس تلاش داشتند، تا آنرا پیروزمندانه بدانند. مگر بیشترینه‌ ارزیابی دیگری داشتند. چنانچه آ. اویویل مینویسد، که در نتیجه سفر نهرو اوضاع در صوبه سرحد به آشفتگی کشانده شده و این بازدید حیثیت دلخواه را برایش ببار نیآورد.۴۲ ای. یانسون تاکید میکند: سفر نهرو بسلاحی کاری در تبلیغات مسلم لیگ بویژه در میان قبایل تبدیل شد. سکرتر جنرال مسلم لیگ در صوبه سرحد اعلامیه یی را پخش کرده و اعلام کرد که نهرو با برنامهء جلب مردم به بازی نو حکومت هندوان آمده بود.۴۳ او همچنان گفت که برادران خان صاحب و عبدالغفار خان نهرو را بخاطر منافع خودشان دعوت کرده بودند.۴۴

رهبر سازمان منطقه پیشاور لیگ اعلام کرد که تظاهرات دایر شده برضد رهبران کانگرس نه بلکه بر ضد نهرو بودند. و اگر او به صوبه سرحد همانند رهبر کانگرس میآمد، همیشه با مهماننوازی پذیرفته میشد. به نظر ما (مولف) این ادعای وی جدی نیست.

همچنان مطلوب الحسن سید فعال سیاسی و پژوهشگر نیز پندار منفی دراینباره دارد.۴۵ والی (گورنر) صوبه سرحد او. کِروی گرچه مخالف سفر نهرو بود مگر در گذارشش به نایب السلطنه دلیری وی را میستاید.

یک واقعیت قالب توجه آن بود که کانگرس ملی هیچ اعلامیه یی را پیرامون سفر رهبرش به صوبه سرحد نشر نکرده بود. آیا ضرورت به اعلامیه بود؟ هم خان صاحب، هم عبدالغفار خان و هم ج. نهرو که آندو ویرا به این کار متیقن ساخته بودند، میپنداشتند که پس از پیروزیهای انتخاباتی ۱۹۴۴ بیشترینه باشندگان آنولایت هوادار کامل کانگرس اند. در حالیکه نتیجه برعکس بود. و دلیل این امر را باید در سرکوبهای کلکته و بیهار در ماه اگست ۱۹۴۴ و همچنان بمباردمان روستاهای پشتوننشین که گناه آن بگردن ج. ل. نهرو همچون معاون نخست وزیر حکومت هند افتید، جستجو کرد.

با جمعبندی همهء آنچه آمد میتوان نتیجه گیری کرد که سفر نهرو به صوبه سرحد به سود کانگرس تمام نشد. برعکس شاخه مسلم لیگ هنگام سفر نهرو «اقدامات مستقیم» برای پاکستان را به کمپاین مقاومت مدنی و اما در عمل به فعالیتهای تروریستی تبدیل کرد- چنانچه هواپیمای معاون نخست وزیر و هیات همراهش مورد شلیک قرار گرفته و به آنها سنگ پرتاب شد. 

صرف نظر از ماهیت این اقدامات، هواداران پاکستان در صوبه سرحد هرچه بیشتر و بیشتر شده و مواضع مسلم لیگ در این استان مستحکمتر میشد. باید پذیرفت آنعده رهبران کانگرس که مخالف سفر نهرو بودند، درست میگفتند. چون این سفر باعث تحکیم موقف مخالفان شان شد. 

 

*****


 

[1]*- تئوکراسی حکومت دینی – مذهبی یا یزدان سالاری است. دراین نوع حاکمیت حکومت الهی توسط رهبران مذهبی (مرجع عالی روحانی)  که دارای قدرت مطلق سیاسی و دینی اند، بر جامعه تطبیق میشود (مترجم).  

 

[2] - مترجم)) salary گرفته شده از واژه انگلیسی حقوق، مزد، تنخواه یا معاش  -

 

 

 -----------------------------

 

۲. اوضاع در هند برتانوی و در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) در آغاز سال ۱۹۴۴.

دومین حکومت کانگرسی

در پایان جنگ دوم جهانی جنبش استقلال طلبی در هند نیز نیرومند شد. در شرایط نو بمیان آمده گروههای منطقوی که علاوه بر منافع سراسری ملی بیانگر وظایف محلی شان نیز بودند، نقش بیشتری بازی میکردند. یکی از مراکز مبارزهء آزادیبخش ملی در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) بود.

م. ک. گاندی بتاریخ ۴ می سال ۱۹۴۴ بدلیل بیماری از زندان آزاد شد. در ماه سپتامبر ۱۹۴۴ نایب السلطنهء نو هند لارد اویویل که جانشین لینلیتو در سال ۱۹۴۴ شده بود، با میانجیگری رییس فدراسیون لیبرال ت. ساپر ملاقات م.ک. گاندی  و . م.ع. جناح را سازماندهی کرد. جناح در این ملاقات به ایجاد دولت اسلامی پاکستان پافشاری کرد. قطعنامه نشست لاهور ایجاد دو دولت مستقل اسلامی را مرام اصلی مسلم لیگ اعلام کرده و این خواستش را در برنامه و اساسنامه حزب مشخص ساخت. در سال ۱۹۴۴ هنگام گفتگو با گاندی م.ع. جناح واژهء پاکستان را توضیح داده، خاطر نشان کرد که قطعنامه مصوب در لاهور ایجاد یک دولت اسلامی را پذیرفته که در واقع از دوقسمت تشکیل میگردد.۵۸ 

یکی از رهبران نامدار کانگرس ج. راجا گوپال چاری طرح همکاری کانگرس و لیگ را در راستای پاکستان پیشکش نمود. مهاتما گاندی این پیشنهاد را به م. ع. جناح داد. این پیشنهادات عبارت بودند از: ۱) مسلم لیگ از داعیهء استقلال پشتیبانی کرده و با کانگرس ملی در ایجاد حکومت موقت در مرحلهء گذار همکاری میکند. ۲) در پایان جنگ در میان همهء مردم در جاهایی که مسلمان اکثریت اند، نظر پرسی همگانی پیرامون دولت مستقل براه انداخته میشود. ۳) در صورت جدایی توافقاتی پیرامون دفاع، وسایل مخابراتی وغیره مسایل مهم صورت خواهند گرفت. ۴) این شرایط زمانی حتمی اند که انگلستان همهء مسوولیتهای مربوط به حکومتداری و ادارهء هند را بدرستی انتقال دهد.۵۹ 

مگر این مذاکرات به کامیابی نیانجامیدند. م.ع. جناح برسمیت شناختن بیقید و شرط پاکستان را سوا از موقف استعماری هندوستان خواسته و از برسمیت شناختن کانگرس بحیث سازمان اجتماعی خودداری میکرد. البته گاندی نمیتوانست مسلم لیگ را بحیث نمایندهء یگانه و مستقل مسلمانان برسمیت شناسد.۶۰  

زمستان سال ۱۹۴۴ دبیرکل (سکرتر جنرال) مسلم لیگ لیاقت علیخان و یکی از رهبران کانگرس ملی هند ب. دیسای دربارهء تکمیل اصول حکومت موقت موافقت کردند که برشالودهء آن هریک ۴۰٪ کرسیها را بدست میآوردند، ۲۰ درصد کرسیها به اقلیتها (سیکها، مسیحیان و نجسها) داده میشد. مطابق این توافق موضوع تقسیم هند به زمان پس از حل موقف هند واگذار میشد.۶۰  

در این میان اوضاع در هند آنزمان بغرنج شده و بحرانی ترمیشد. جنگ بپایانش نزدیک شده، سفارشات جنگی کاهش یافته، بیکاری بیشتر شده و محافل کاری نمیخواستند وابسته به انگلستان باشند.

باید خاطر نشان گردد که موضع لندن پیرامون حل مساله هند در پایان جنگ در سالهای ۱۹۳۰-۱۹۴۰ نیز شکل گرفته بود. در آنزمان پروفیسور دانشگاه آکسفورد ر. کوپلاند به هند گسیل شد. وظیفهء او بررسی اوضاع نیمقاره و آماده نمودن سپارشاتش برای حفظ نفوذ بریتانیا در آنجا بود. برشالودهء یافته های وی هندوستان بدون بریتانیا با «زوال» کلی مواجه شده و این امر باعث جنگهای نوی خواهد شد. تجزیه هند برشالودهء مذهبی یکی از گزینه های مخربی بود که با "استقلال" زیر نظر بریتانیا به خانات کوچک و مناطق قبایلی توصیه میگردید. بی تصمیمی لندن را کوپلاند هراس آن از برخوردهای خونین توجیه میکرد. همزمان او تاکید میکرد که اگر انگلیسها رسالت «متمدنانه» شان در هند را انجام ندهند، اینکشور همانند بالکان در اروپا یعنی به مرکز بی ثباتی، تفتین و شالودهء جنگ آیندهء جهانی تبدیل خواهد شد.۶۱

البته پیشنهاد کاپلاند مبنی بر تقسیم هند باعث انتقادهایی نیز شد. عبدالفغار خان و هوادارانش در ولایت صوبه سرحد از این پیشنهاد دفاع میکردند، مگر رهبری کانگرس بیشتر توجهش را به سازمانش در این استان مسلمان نشین مبذول میداشت. 

در آغاز سال ۱۹۴۴ باوجود اختناقِ زمامداران برضد کانگرسیها در ولایت صوبه سرحد اوضاع بسود حکومت به رهبری اورنگزیب خان نبود. بغرنجترین چالش ناشی از جنگ برای اداره ولایت کمبود خوراک، پوشاک و مایحتاج دیگر بود.۶۲ بهای این کالاها خیلی بالا بودند. غله به ولایت صوبه سرحد از پنجاب میرسید. سیاستِ مرتبط با کانگرس در برخورد منفی با باشندگان هندوتبار بازتاب مییافت، در حالیکه بازرگانی بصورت عموم در دست هندوان بود. مهمتر ازهمه، حکومت نمیتوانست جلو اختلاس گسترده در عرصهء تامینات کالاها را بگیرد. کارمندان حکومتی در رده های گوناگون مواد و خوراک را بگونه احتکاری چپاول میکردند. وجوه تخصیصی به عرصه آموزش و پرورش، صحت عامه وغیره خیلی ناچیز بودند.۶۳

رسانه های مرکزی و مطبوعات محلی از حکومت انتقاد میکردند. بتاریخ ۶ جنوری سال ۱۹۴۴ یکی از رهبران پیشین کانگرس خان عبدالقیوم خان به مطبوعات اعلام کرد: «مردم صوبه سرحد که از حکومت کنونی خسته شده اند، بحق آنرا چپاولگر میپندارند.» شعبهء لیگ تحت رهبری اورنگزیب خان و حکومت ایتلافی زیر اداره اش بصورت آشکارا نمیتوانستند، دشواریهای موجود را حل کنند و این مساله هم به  اعضای مجلس قانونگذاری و همچنان برای گورنر هویدا شد.۶۴

در شاخهء مسلم لیگ در سال ۱۹۴۴ انشعاب روی داده و بحران و رویارویی در میان رهبری آن حاد شد. همچنان ایتلاف حکومتی شکننده گردید. خویش خوری، قوم پرستی و اختلاس بیروکراسی را بدتر میساختند. خبر مطبوعاتی منشی شعبهء مسلم لیگ منصور محمد اصلان که طی آن انحلال کمیته های منتخب لیگ توسط اورنگزیب خان و تعویض آنها با اشخاص شایسته اعلام شده بود، همانند صاعقه طنین افگند.۶۵

در امر انحلال حکومت ادامهء مشی لیگ در راستای تشکیل پاکستان نیز موثر بود، مگر این استراتیژی در صوبه سرحد هنوز پیش از وقت بود. بیشترینه باشندگانِ از نگاه سیاسی فعال در آنجا کانگرس را حمایت میکردند.

حتی در ماه فبروری شاخهء کانگرس ملی هند در صوبه سرحد م. ک. گاندی را برای کسب اجازهء ایجاد حکومت در ولایت صوبه سرحد فرستاد.۶۶ مگر گاندی از دادن سپارش خودداری کرده، اعلام کرد که وی برضد اعادهء حکومت کانگرسیها زیر رهبری گورنر است.۶۷

در این میان بحران در صوبه سرحد ژرفتر شد و تاحدی رسید که وزیر مالیه طرح بودجهء ۱۹۴۴-۱۹۴۶ را به مجلس قانونگذاری پیشکش نکرد که این امر باعث نارضایتی جدی نمایندگان و گورنر شد. کانینگهم در آغاز حکومتش احساس میکرد که از عهدهء کارش برآمده نخواهد توانست، مگر در آنزمان او مجبور بود دستور نایب السلطنه را عملی سازد. اکنون مگر اوضاع دگرگون شده بودند و گورنر آشکارا شکست حکومت اورنگزیب خان را میپذیرفت. بتاریخ ۱۲ مارچ ۱۹۴۴ در مجلس قانونگذاری موضوع رای عدم اعتماد به حکومت مطرح شد.۶۸ در نتیجه ۲۴ رای مخالف (حکومت) و ۱۸ رای موافق بودند.۶۹ حکومت استعفا داد. پس از رایگیری گورنر ج. کانینگهم به خان صاحب سپارش کرد که حکومت نو را تشکیل دهد. خان صاحب از وی فرصت ارزیابی اوضاع را خواست.۷۰ او باید با عبدالغفار خان در زندان هریپور ملاقات کرده و درینباره نظرش را میدانست.۷۱ با دریافت توافق برادرش خان صاحب نیز به این امر موافقت کرد.

همچنان رسما اعلام شد که دو عضو حکومت پیشین خان صاحب لالا بنجو رام گاندی و خان محمد عباس خان در حکومت نو شامل بوده و حکومت بتاریخ ۱۶ مارچ بکارش آغاز خواهد کرد. ۷۲ باینترتیب حکومت برهبری اورنگ زیب خان در ماه مارچ سقوط کرده وجایش را به حکومت کانگرس زیر رهبری خان صاحب داد.۷۳ 

این خبر در سراسر هند همانند صاعقه طنین افگند. پس از دو روز از مراسم تحلیف حکومت کانگرسی ۲۲ تن از زندانیان سیاسی، بشمول خان عبدالفغار خان و چهار عضو مجلس قانونگذاری صوبه سرحد از حبس آزاد شدند.۷۴  سازمان کانگرس در صوبه سرحد با شور و هیجان گسترده به تشکیل حکومت دوم زیر رهبری خان صاحب آغاز کرد. در اعلامیهء مورخ ۱۷ مارچ وی آمده بود: «به استانهای دیگر نیز فرصت دهید تا از نمونهء ما پیروی کنند».۷۵

عبدالفغار خان پس از آزادی اش اعلام کرد که او با برنامه های کاری اش عجله ندارد و پیش از همه میخواهد اوضاع موجودهء هند و ولایت صوبه سرحد را بررسی کند. مساله بسیج نیروها و آمادگی برای انتخابات قریب الوقوع مهمترین وظیفهء فراکسیون پارلمانی کانگرسیها و خدایی خدمتگاران بود.

پیرامون شعبهء ولایتی مسلم لیگ، باید گفت که در آنشرایطی که باعث ناکامی حکومت اورنگزیب خان شد، لیگ باید کارهای بیشماری را انجام میداد، تا موفقانه در این انتخابات سهیم شود. نمایندگان لیگ در مجلس قانونگذاری ولایتی باید اپوزیسیون میشدند، که رهبری شانرا کانگرسی پیشین عبدالقیوم خان بعهده داشت.

حکومت دوم خان صاحب با نخستین چالشی که روبرو شد، تامین مردم با مواد ضرورت اولیه بود.

بتاریخ ۲۶ مارچ سال ۱۹۴۴ خان صاحب اعلام کرد که همه کوششهایش را میکند تا برای مردم خوراک و پوشاک تهیه نموده و همهء موانع موجود در راستای حل این  دشواریها را رفع کند. صدراعظم (ولایتی) در پاسخ به ژورنالیستی که پرسیده بود، تا چه زمانی حکومت را رهبری خواهد کرد، گفت: «تا زمانیکه مجلس قانونگذاری اورا پشتیبانی کند.»۷۶

این واقعیت که بتاریخ ۱۲ اپریل در نشست حکومت نو که تقریبا ۱۲ ساعت  از ۸ پگاه تا ۸ بیگاه دوام کرده و خان صاحب شخصا به حدود ۴۰۰ شکایت مردم رسیدگی کرد، گواه شدت کار حکومت جدید بود.۷۷

بتاریخ ۳ اپریل عبدالغفار خان با پسرش به بمبی آمده و با م.ک. گاندی گفتگو کرد. او بروز ۱۴ اپریل طی مصاحبه یی نظر شخصی اش را پیرامون تلاشهای ب. دیسای بیان داشت. وی خاطر نشان کرد که پندارهایش با نظریات خان صاحب همانند است، مگر او با تفاوت از نخست وزیر ولایت صوبه سرحد به پارلمانتاریزم باور نداشته، ولی از حوصله فراخ برخوردار بوده و مخالف آن نیست تا کانگرسیها را تا آنزمانیکه میتوانند بمردم خدمت کنند در راس حکومت ببیند. ۷۸ 

بتاریخ ۲۱ اپریل ۱۹۴۴ نشست شعبهء ولایتی کانگرس در صوبه سرحد گشایش یافت. این نخستین مجلس علنی کانگرس پس از جنبش «ازهندوستان خارج شوید!» بود.۷۹ درمیان نمایندگان و دعوت شدگان که شمارشان بسیار بود، در حدود صد تن نماینده از منطقهء قبایل افریدی، مومند و شنواری اشتراک داشتند.۸۰ در این اجلاس بنمایندگی از رهبری کانگرس ملی هند بهولبهای دیسای، رهبر کشمیری شیخ عبدالله و داکتر سید محمود اشتراک داشتند.۸۱ در این نشست نمایندگان دیگر جنبشهای ملی کشمیر و بلوچستان نیز شرکت نموده بودند. رییس اجلاس سید محمود بود. 

رییس کمیته ولایتی کانگرس خان علی گل خان در این مجلس در بیانیه اش اعلام کرد که ادارهء انگلیس در موسسات ماموران خود را نصب کرده و تلاش میکند که نشان دهد که مردم صوبه سرحد از مسلم لیگ پشتیبانی میکنند. خان علی گل خان تاکید کرد که اینها همه در زیر شعارهای مبارزه بخاطر پاکستان صورت میگیرد، مگر در عمل ماموران فقط منافع انگلیس را دفاع میکنند. او با شعار «پاکستان» مسلم لیگ موافقتش را ابراز داشت، مگر اعلام کرد که برای وی این شعار آزادی و رهایی از تسلط بیگانه است که اشتراک کنندگان اجلاس زندگی شان را وقف آن کرده اند.۸۲

همچنان عبدالفغار خان نمایندگان قبایل را پزیرفت. او در جریان صحبت با آنها خاطر نشان کرد که تحکیم روابط دوستانه و صمیمی با قبایل یگانه راه درست میباشد.۸۳

در میان بیانیه دهندگان اجلاس ب. دیسای و عبدالغفار خان نیز بودند. رهبر خدایی خدمتگاران در بیانیه اش خاطر نشان ساخت که برای رسیدن به هدف قربانی را همانند «سرخ جامگان» باید پذیرفت. وی تایید کرد که از قانون ۱۹۴۳ ادارهء هند و انتخابات مجلس قانونگذاری راضی نیست. عبدالغفار خان گفت که حزب پارلمانی باید خدمتگذار مردم باشد، مگر تاکید کرد که این راه وی نیست. او کاملا حکومت خان صاحب را پشتیبانی نمود، ولی خاطر نشان ساخت که شخص وی انقلابی بوده و هوادار پارلمانتاریزم نمیباشد.

ب. دیسای در بیانیه اش خواستار ایجاد «حکومت ملی هند» شده و از فعالیت م. ک. گاندی و عبدالفغار خان حمایت کرد. دربارهء حکومت نو ب. دیسای گفت که اگر این حکومت تشکیل شود، باید بریتانیا بپذیرد که این حکومت و یا نمایندگان آن در همه ارگانهای جهانی، کنفرانسها و سازمانها با حقوق مساوی با دیگران عضویت داشته و بحیث نمایندهء هند کاملا مستقل و مطابق با این (اصول) عمل کند.۸۴ 

بدون شک این اجلاس ارزش بسیاری برای بسیج نیروی کانگرسیها  داشته و نشان داد که باوجود اختناق و یا ببرکت آن مواضع خدایی خدمتگاران و شاخهء کانگرس ملی هند در صوبه سرحد مستحکم شده است.

برای بررسی اختلاسها در صوبه سرحد ادارهء استعماری مامورش او. گریس  را در راس کمیته تحقیق گسیل نمود. این واقعیت گواه آن است که حکومت و شعبه ولایتی مسلم لیگ تا آن حد خود را بدنام کرده بودند که حتی باور حکومت مرکزی را نیز از دست داده بود. رهبری لیگ سراسری مسلمانان هند مجبور شد که به اقدامات جدی برای اعادهء نظم در سازمان ولایتی اش متوسل شود. برای بازسازی شاخهء ولایتی مسلم لیگ در ولایت صوبه سرحد یکی از کارمندان مرکزی آن قاضی محمد عیسی فرستاده شد.

حکومت خان صاحب برای تنظیم اولیه امور در راستای تهیهء مایحتاج مردم فرصت کم داشت. روزنامهء «هندو» که در مدراس نشر میشد نوشته بود‌ که اگر بهبود سریع وضعیت مردم رخ ندهد، پس حکومت نو نیز اعتبارش را از دست میدهد. خان صاحب مجبور بود شخصا به محلات ولایت رفته و نظم را اعاده کند.۸۴

در ماه می سال ۱۹۴۵ وضعیت جهانی بشکل ریشه یی دگرگون شد. آلمان نازی تسلیم بیقید وشرط را امضا نموده و آشکارا شد که شکست جاپان بزودی جامه عمل میپوشد. نگهداری اعضای کمیته کاری کانگرس ملی هند توسط بریتانیاییها در زندان دیگر منطقی نمی نمود. برعلاوه در منطقه نفوذ ایالات متحده افرایش مییافت. اوضاع هند گواه خیزش دوبارهء جنبش آزادیخواهی ملی بود. حکومت بریتانیا که از این ناحیه نگران بود، نایب السلطنه هند لارد اویویل را به لندن برای مشوره خواست. او در ماه می بهند برگشته و اعلام کرد که میخواهد در جنب نایب السطنه گی شورای مشورتی متشکل از رهبران احزاب سیاسی را بسازد. م.ک.گاندی به این پیشنهاد بدبین بوده، شخصا در گفتگوها اشتراک نکرده و همچنان آنها را مزاحمت نیز نکرد.۸۵

در ماه جون سال ۱۹۴۴ پروژهء قانون اساسی نایب السلطنه بنام «پلان اویویل» نشر شد که در آن به اعطای حیثیت دومینیون به هند، دادن حق به هندوان (شهروندان هند، مترجم) جهت تهیه قانون اساسی خویش، دادن همهء پستهای بلند در شورای عالی اجراییوی به هندوان بجز از پست نایب السلطنه، برسمیت شناختن حق روابط خارجی و دادن حق برابر به هندوان مربوط به کاستها و مسلمانان در شورای اجراییوی، اذعان شده بود. کانگرس بصورت عموم «پلان اویویل» را پذیرفت، گرچه با فورمولبندی «هندوان مربوط به کاستها» موافق نبود چون مانع اشتراک نجسها در این پروسه میشد. ۸۶

لیگ سراسری مسلمانان هند با شامل شدن کانگرسیهای مسلمان در این شورا مخالف بود. در چنین شرایطی نایب السلطنه لزوم تدویر کنفرانس نیروهای اساسی سیاسی را در سیمله درک نمود.۸۷

بیشترینه احزاب سیاسی باستثنای کمونیستها با این پیشنهاد واکنش مثبت نشان دادند. ج. لعل نهرو که تازه از زندان آزاد شده بود از حل سیاسی مساله آینده هند برشالودهء استقلال کامل هند و شمولیت کامل الحقوق آنکشور به عضویت جامعه جهانی گفت. ۸۸

بتاریخ ۲۴ جون همانسال ملاقات مقدماتی مهاتما گاندی، عبدالاکلام آزاد و م.ع. جناح با نایب السلطنه اویویل صورت گرفت. م.ع. جناح با دعوت کانگرسیهای مسلمان مخالف بود. پیشتر بتاریخ ۱۱ جون نایب السلطنه گفته بود که تمام رهبران کانگرس ملی هند و کمیته کاری آن تا ۱۴ جولای از زندان رها میشوند.۸۹ تا ۱۴ جولای در کار کنفرانس وقفه اعلام شد. بروز ۱۴ جولای اویویل از طریق رادیو بیانیه یی داده و رهبران احزاب هند را به شورای نو اجراییوی که در آن حکومت دیگر حق ویتو را نخواهد داشت، دعوت کرد.

کمیته اجراییوی کانگرس به گاندی و عبدالکلام آزاد تمام صلاحیتهای مربوط به گفتگوها با نایب السلطنه را در سیمله داد.۹۰ اساسیترین خواسته های کانگرس ملی هند عبارت بودند از:

ادارهء امور داخلی باید از حکومت موقت اطاعت کند. -

- به حکومت باید حق کنترول بالای نیروهای مسلح داده شود.

- حکومت باید حق کنترول سیاست خارجی را داشته باشد.

- حکومت هند مخالف استفادهء ذخایر کشور در راستای زیان مردمان آسیا است.

- حق کنترول شاهزاده نشینها (مهاراجه ها و نوابها).

مگر هیچ یک از این خواسته ها ازسوی اویویل پذیرفته نشدند.

اختلاف نظر پیرامون تکمیل نمودن حکومت نیز آشکار شد. کانگرسیها خواستار نماینگی برابر کانگرس ملی هند و مسلم لیگ بودند، در حالیکه نایب السلطنه خواستار نمایندگی برابر هندوان و مسلمانان بود، یعنی نه بر شالودهء سیاسی بلکه بر اصل کمونالیستی. برعلاوه جدال میان کانگرس و لیگ نیز آشکار شد. کانگرس ملی هند میخواست حد اقل یک کرسی ویژهء مسلمانان به آن حزب تعلق گیرد، مگر لیگ تاکید میکرد که مخالف این کار است، چون این حزب یگانه نمایندهء مسلمانان هند است. اویویل از حل اینگونهء مساله فاصله گرفته و اعلام کرد که موقف لیگ نادرست است و باید لیگ و کانگرس یکجا این مشکل را حل کنند. در نتیجه در فهرست کانگرس ملی هند دو هندو، یک مسلمان، یک فارس و یک سیک شامل شد. مگر بدلیل اختلافات گفتگوهای سیمله ناکام شدند که در این امر کانگرس و لیگ یکدیگر را مقصر میدانستند، مگر ادارهء استعماری احزاب سیاسی اشتراک کننده در کنفرانس را مسوول شکست مذاکرات میدانست.۹۱

در خود انگلستان نیز اوضاع تغییر کرد. در نتیجهء انتخابات پارلمانی ۱۹۴۴ حزب کارگر (لیبوریست)  پیروز شده و ک. ایتلی نخست وزیر نو شد.

در ماه سپتامبر ۱۹۴۵ جاپان تسلیم بیقید و شرط را امضا کرده، جنگ متوقف شده و هیچ دلیلی برای اجرا نه نمودن تعهدات انگلستان باقی نماند. نایب السلطنه اویویل با حکومت ک. ایتلی به مشوره پرداخته و در لندن و دهلی بتاریخ ۱۹ سپتامبر ۱۹۴۴ اعلامیه نخست حکومت ایتلی پیرامون سیاست هند نشر شد که  در آن آمده بود، لیبوریستها اقداماتی را در راستای انجام پیشنهادات سال ۱۹۴۲ انجام میدهند. همچنان دراین اعلامیه تدویر انتخابات برای مجالس قانونگذاری ولایتی در زمستان سالهای ۱۹۴۴-۱۹۴۵ اعلام شده بود.

اثرات منفی شکست کنفرانس سیمله در اوضاع ولایت صوبه سرحد بازتاب یافتند. هواداران لیگ همانند استانهای دیگر با راه اندازی تظاهرات از موضع م. ع. جناح در کنفرانس دفاع میکردند. در پیشاور نیز میتنگی دایر شد که در قطعنامه آن از رهبری لیگ در راس م. ع. جناح در کنفرانس و فیصلهء مربوط به «پلان اویویل» پشتیبانی میشد.۹۲

باید تاکید کرد که واقعا بقدرت رسیدن کانگرسیها در صوبه سرحد چنان برای رهبری کانگرس ملی هند غیر منتظره بود که زمانیکه از رییس آن مولانا عبدالکلام آزاد برای بازدید از این ولایت دعوت شد، نامبرده گفت که نمیتواند برنامهء سفرش به این استان را در شرایط بغرنج کنونی آماده سازد.۹۳ ولی رهبری کانگرس باید اوضاع را در این ولایت که تمام باشندگان آن مسلمان بودند، بررسی میکرد. بتاریخ ۲۴ اگست سال ۱۹۴۴ ج.ل. نهرو برای بازدید سه روزه به ولایت صوبه سرحد آمد. در سفر این ولایت او را عبدالغفار خان، خان صاحب وغیره شخصیتهای رسمی بدرقه میکردند. ج. ل. نهرو همچنان با گورنر صوبه سرحد کانینگهیم نیز دیدار کرد.

در این میان مبارزهء شدید حزبی آغاز شد. کارمندان شاخهء ولایتی مسلم لیگ به تهاجم پرداختند. بتاریخ ۲۸ اگست سال ۱۹۴۴ در جریان میتنگی در پیشاور عبدالقیوم خان که پیش از این شعبهء کانگرس را ترک گفته و به لیگ پیوسته بود، اعضای خدایی خدمتگاران را تحریک کرد تا کانگرس را ترک گفته و به لیگ سراسری مسلمانان هند بپیوندند.۹۴ بروز ۲ سپتامبر در میتینگ دیگری در مرکز ولایتی عبدالقیوم خان دلیل ترک کانگرس و پیوستنش به لیگ را چنین توضیح داد که کانگرس برای مسالهء مسلمانان راه حلی ندارد، در حالیکه لیگ این گزینه را بشکل پاکستان دارا است.۹۵ در روز بعدی در میتنگ دیگری در پیشاور او از گفتهء ج.ل. نهرو که گفته بود، «درقرن بم هستوی پاکستان نمیتواند وجود داشته باشد.» انتقادش را بیان داشت.۹۶

اینهمه انتقادها هنوز در صوبه سرحد کارا نبود. حکومت پیشین اورنگزیب خان چنان خودش را بدنام کرده بود که هواداران مسلم لیگ نسبت به کانگرس بسیار کاهش یافته بود. مگر ازآنجایی که عبدالقیوم خان رسما هنوز بحیث حیث عضو کانگرس شناخته میشد، باید این حزب دست به اقدامات میزد. بروز ۸ سپتامبر ۱۹۴۴ خان عبدالقیوم خان بخاطر پیوستن به مسلم لیگ که سازمان اجتماعاتی مذهبی بود، با اتهام خیانت به حزب از کانگرس اخراج شد.۹۷

همچنان فیصله شد که در جریان  پنج سال از عضویت دوبارهء وی به کانگرس خودداری شود. 

چندروز پس م.ع. جناح به کویته رسید. همچنان عبدالقیوم خان به ملاقاتش نخستین بار پس از اخراج از کانگرس شتافت. عبدالقیوم خان که عضو شاخه ولایتی مسلم لیگ بود، به رهبر عملی سازمان ولایتی مسلم لیگ در صوبه سرحد تبدیل شد.

بروز ۱۶ سپتامبر ۱۹۴۴ در آستانهء اعلامیهء حکومت (هند برتانوی) پیرامون تدویر انتخابات برای مجلسهای مرکزی و ولایتی قانونگذاریء هند، هیات خدایی خدمتگاران برای اشتراک در کنفرانس ملی مسلمانان هند به دهلی رفت. حتی پیش از اعلام رسمی حکومت هند برتانوی دربارهء انتخابات آشکارا بود که بزودی این فیصله رسمی میشود، بنابراین نیروهای سیاسی صوبه سرحد همانند سراسر هند به این رویداد عملا  آماده میشدند.

 

******

  

۳.آمادگی برای انتخابات سال ۱۹۴۶ .

سومین حکومت کانگرسی در ولایت صوبه سرحد .

زمانیکه جهان و هندوستان وارد عصر نوین میشد، اینکشور و یکجا با آن ولایت صوبه سرحد برای انتخابات مجالس مرکزی و ولایتی قانونگذاری آماده میشدند. خطر جهانی فاشیزم از میان رفت. دوران روابط رومانتیک متحدان غربی با استالین و اتحاد جماهیر شوروی نیز پایان یافت. رویارویی اتحادشوروی و متفقین اتحاد ضد هیتلری با تناسب نزدیک شدن پیروزی بر فاشیزم نیز افزایش  یافته و بویژه در ماه اپریل سال ۱۹۴۴ پس از مرگ ف. روزولت رییس جمهور امریکا که جایش را گ. ترومن گرفت، حاد شد. بروز ۲۰ اپریل ۱۹۴۴ رییس جمهور امریکا در جریان ملاقات با  س. مولوتوف با لحن شدیدی از اتحادشوروی خواست تا سیاست خارجی اش را به نفع امریکا تغییر دهد. در جریان کمتر از یکماه بدون آگهی قبلی تامینات مواد «لیند لیزا» به اتحادشوروی متوقف شدند.۹۸

در خرابی مناسبات دوجانبه هردو سو مقصر بودند. غرب از نیات بلند پروازانه استالین آگاهی داشت. اتحادشوروی از جنگ درهم شکسته برآمده بود، مگر از نگاه تخنیک نظامی نه. آنکشور دارای نیروهای مسلح فوق العاده مجهز، با فرماندهی و صفوف باتجربهء غنی جنگی، علم و اقتصاد همسو با جنگ بوده و پروژههایی را برای انکشاف تخنیک ریاکتیفی با اسلحهء هستوی پیش میبرد. اتحاد شوروی باوجود تلفات جنگی دیگر کشور پایان سالهای سی نبود. 

در اینزمان رویارویی شرق- غرب ژرفتر شده و هردوسو برای آن آماده میشدند. بتاریخ ۴ مارچ ۱۹۴۶ در کالج ویست مینستر شهر فولتون ایالت میسوری امریکا نخست وزیر پیشین بریتانیا او. چرچیل بیانیه یی ایراد کرد که در واقع آغاز «جنگ سرد» بود. پسانها در مارچ ۱۹۴۷ دوکتورین باصطلاح «ترومن» که کمک اقتصادی بکشورهای غربی و دادن تخصیصها به مبارزه با «خطر کمونیستی» را پیشبینی میکرد، تصویب شد.

البته جانب دیگر نیز صلحدوست نبود. جاه طلبیهای استالین پیرامون ایران، ترکیه و نصب رژیمهای دلخواه وی در کشورهای اروپایی که بکمک ارتش شوروی آزاد شده بودند، آغاز مبارزه نو با «دشمنان خلق» در درون اتحادشوروی و حتی گرفتن دوباره الاسکا از ایالات متحده، در این شمار بودند.

حکومت بریتانیا میدانست که رویارویی ایدیولوژیکی در جنوب آسیا حتمی است، بنابراین به آن آماده میشد. مگر امید انگلیسها برای حفظ نفوذ در هند که مهمترین نیروی آن کانگرس ملی هند بود،‌ ناچیز بود. بتدریج، همانگونه که اوضاع پسانتر نشان دادند، نزد رهبری انگلیس این پندار نیرو گرفت که از خواستههای مسلم لیگ برای تقسیم هند و پیدایش پاکستان برای استفادهء قطعه (کارت) پاکستان در رویارویی با اتحادشوروی، پشتیبانی کند. کانگرس ملی بیشتر مستقل و مخالف با حاکمیت انگلیس بود. لیگ بیشتر مناسب بود و سیاستمداران انگلیس امیدوار بودند که اگر این حزب در پاکستان بقدرت برسد، اینکشور میتواند در آینده زیر تاثیر غرب باشد. چنانکه حوادث آینده نشان دادند، پاکستان واقعا زیر چنین تاثیری بود، مگر تعیین کنندهء این موقف نه بریتانیا بلکه ایالات متحده امریکا بود. البته انگلستان خواهان زیر تاثیر داشتن هند واحد بود، مگر اینکشور باید با واقعیتهای تلخ کنار میآمد.

در آستانهء آغاز انتخابات ۱۹۴۶ در هند شرایط  انفجارآمیزی بمیان آمد. شروع این امر از خروج نیروهای هند از اندونیزیا و هندوچین آغاز شده و سپس واکنش عمومی هند به محاکمه فضیحانه نظامیان «ارتش ملی هند»، همچنان بازداشت سوبهاس چندرابوس و بالاخره به قیام ملوانان بحریهء شاهی هند ختم شد که در نتیجه حکومت ک. ایتیل معتقد شد که گره مشکل را برای اینکه «هند خود دست بکار شود» باز میکرد.۹۹

فرکسیون پارلمانی کانگرس در صوبه سرحد به انتخابات آمادگی میگرفت، مگر عبدالغفار خان باوجود حمایت از آن در آغاز نمیخواست در آن اشتراک کند. هنگام دیدار با م. ک. گاندی در کلکته وی به او از تصمیمش گفت و گاندی از آن حمایت کرد. مگر زندگی اوضاع را بگونهء خودش دگرگون کرد. هنگام سفر به ولایت (صوبه سرحد) او درک کرد که ماموران دولتی زیر تاثیر کالج اسلامی پیشاور و مدارس ولایت بوده، و بدانشجویان و شاگردان مکاتب در انتخابات رای دهی به مسلم لیگ را تبلیغ میکردند.  پس از این عبدالغفار خان فهمید که انتخابات سال ۱۹۴۶ برای مجلس قانونگذاری به معنی گزینش میان هند و یا پاکستان است. این امر تصمیم او را بگونهء ریشه یی دگرگون کرد. ۱۰۰

مسلم لیگ رقیب اصلی کانگرس در انتخابات سال ۱۹۴۶ بود. از پایان سال ۱۹۴۶ درخواست ایجاد پاکستان در صوبه سرحد قویا پشتیبانی میشد، مگر شعبهء ولایتی مسلم لیگ نمیتوانست ازاین امکان بهره گیری کند.۱۰۱ در آنجا افراد گذشته مسلط بودند که در واقع در حکومت گذشته شکست خورده بودند. اتحاد میان هواداران پاکستان حتی در پیشکش نمودن کاندیدای واحد وجود نداشت. رییس کمیسیون تعیین کاندید (مجلس ولایتی) نواب مامادوتا، مگر رهبر عملی آن عبدالقیوم خان بود. در نتیجهء این اختلاف نظر شخص مامادوتا نیز به فهرست کاندیدان شامل نشد.۱۰۲ 

یک رویداد دیگر مربوط به یک جرگه دیگر افغانی (که سازمان همنام با جرگه عبدالفغار خان بود) بریاست ارباب عبدالغفور بود، نیز رخ داد. نخست او به لیگ پیوست، مگر پسانتر از آن بطور موقت خارج شد. در جریان جلسهء کمیسیون او اعلام کرد که لیگ برخی از توافقات را عملی نکرده، بنابراین  جرگهء افغان فهرست هشت نامزد خویش را پیشکش مینماید. ۱۰۳

بروز ۱۹ نوامبر سال ۱۹۴۴ م. ع. جناح به پیشاور آمده و بطور باشکوه از سوی اعضای لیگ و هموادارنش استقبال شد.۱۰۴ سفر م.ع. جناح به صوبه سرحد همزمان با تدویر اجلاس شاخه ولایتی لیگ بود. پیش از کنفرانس او در میتینگی بیانیه داده و یادآوری کرد که در سالهای اخیر در پیشاور تغییرات بیشماری رخداده و مسلمانها نه در میان انگلیسها و نه در میان هندوها دوست نداشته و آنها با این و آن درصورتیکه آنها متحد شوند، خواهند رزمید. م. ع. جناح هندوها را به فریب مسلمانها متهم کرده گفت که کانگرس «پاپوشهای اویویل را میبوسد».۱۰۴ سفر جناح آغاز تحرکی بود برای ترک کانگرس توسط برخی اعضای ولایتی آن و پیوستن شان به مسلم لیگ.

بتاریخ ۲۰ نوامبر ۱۹۴۴ کنفرانس شعبه ولایتی مسلم لیگ دایر شد. این اجلاس را وزیر صنایع در حکومت ولایتی که به لیگ پیوسته بود گشود. ۱۰۵ در کنفرانس مسایل مربوط به انتخابات پیشرو و بسیج نیروهای هوادار مسلم لیگ و ایجاد پاکستان به بررسی گرفته شد. م. ع. جناح به شعبهء ولایتی لیگ کمک بزرگی را انجام میداد.

او پس از کنفرانس در میتنگی در مردان درخواست کرد که به اختلافات پایان داده و متحدانه علیه کانگرس که دشمن مسلمانها ست باید رزمید. وی خاطرنشان کرد که هر رای به لیگ به معنی پاکستان و هر رای برضد نامزدان لیگ به مفهوم حکومت هندویی است. ۱۰۶ نوار قرمز در تمام بیانیه هایش همانا مرام یگانهء او پاکستان و دشمن اصلی اش نه انگلیسها بلکه کانگرس بود. م.ع. جناح به هوادارنش کمکهای مادی نیز مینمود. چنانچه پیش از حرکت از صوبه سرحد تنها به فدراسیون اسلامی دانشجویان ۸ هزار روپیه بخشید.۱۰۷

انتخابات سال ۱۹۴۴مرحلهء پر از مسوولیت در فعالیت کانگرس ملی هند بود. کانگرس باید فعالیتهایش را در ماه اکتوبر سال ۱۹۴۴ درمیان مسلمانان تشدید مینمود. رهبری کمیته مرکزی انتخاباتی کانگرس را مولانا عبدالکلام آزاد یکی از فعالان برجسته حزب و روحانی نامور اسلامی عهده دار بود. برای همین منظور م.ک. گاندی به ولایت صوبه سرحد رفت. در اعلامیه های سیاسی خویش او از یگانگی نظریات کانگرس و پندارهای عبدالغفار خان پیرامون آیندهء هند میگفت.۱۰۸ 

«گاندی سرحد» چنانکه به عبدالغفار خان میگفتند، شخصا در کار ارگانهای مرکزی کانگرس ملی هند سهم فعال داشت. در اجلاس کمیته کاری کانگرس در کلکته فیصله شد تا «اعلامیهء قبل از انتخابات» کانگرس پیرامون ایجاد «اتحاد هند» فدرالی طرح شود. بروز ۷ دسامبر سال ۱۹۴۴ عبدالفغار خان در کار دو روزهء کمیته کاری کانگرس سهم گرفت که در جریان آن روی کمپاین پیش از انتخابات بحث صورت گرفت.۱۰۹

پیش از این مطبوعات خبر داده بودند که گورنر صوبه سرحد مجلس قانونگذاری را بروز ۷ نوامبر منحل میکند.۱۱۰ والی درنظرداشت که موعد راه اندازی انتخابات را در پایان جنوری سال ۱۹۴۴ اعلام کند. شاخهء پارلمانی کانگرس در صوبه سرحد مجلسی را دایر کرد تا نامزدان خویش را انتخاب نماید، بنابراین شعبه ولایتی بیدرنگ به کمپاین انتخاباتی آغاز کرد.۱۱۰ گروهی از رهبران حزب ازجمله سکرترِعبدالغفار خان محمد یونس جهت سفر کاری رهسپار نواحی جنوبی ولایت برای ملاقات با رهبران محلی کانگرس و تدویر میتنگهای مربوط به کمپاین انتخاباتی شد.    

بتاریخ ۲۰ اکتوبر ۱۹۴۴ کمیته پیشاور کانگرس چهار نامزد را برای انتخابات مجلس قانونگذاری ولایتی پیشنهاد کرد. آنها عبارت بودند از: رای بهادر مهر چند خانا (از حوزهء انتخاباتی پیشاور و نوشهره)، سردار ساره سینگ وکیل مدافع (حوزهء انتخاباتی سیکهای پیشاور)، لالا مدن لعل وکیل مدافع (حوزهء مرکزی انتخاباتی پیشاور، خان یحیی جان (حوزهء انتخاباتی شهری مسلمانان پیشاور).۱۱۱

در روز بعدی جلسه سازمان کانگرس ملی (شاخه پارلمانی) دایر شد که در آن چند کاندید دیگر شامل خان صاحب پیشنهاد شدند. ۱۴نوامبر فهرستی متشکل از ۷ نفر تصویب شده و سپس ۱۶ نامزد دیگر به آن اضافه شدند.

بروز ۲۷ نوامبر خان صاحب با انتقاد شدید پیشنهاد م. ع. جناح که ازوی خواسته بود به او بپیپوندد، را رد کرده گفت، که رای به کانگرس رای به آزادی است. او گفت که انتخابات مهم نیستند، و مبارزهء واقعی پس از (استقلال) آغاز میشود و در آنزمان همه میبینند که کی برای آزادی هند ایستادگی میکند، کانگرس یا لیگ. ۱۱۲ رویدادهای نزدیک آینده نشان دادند که مبارزهء واقعی درست پس از انتخابات آغاز شدند.

انتخابات برای مجلس قانونگذاری ولایت بروز ۴ دسامبر ۱۹۴۴ آغاز شد. نتایج آن بروز ۲۰ دسامبر اعلام شدند، که نشاندهندهء پیروزی سازمان ولایتی کانگرس بود.

در مرحلهء نهایی آمادگی به انتخابات ولایتی کانگرسیها تبلیغات شان را تشدید نمودند. عبدالغفار خان شخصا در میتنگها اشتراک کرده و علنا موضع زمامداران انگلیسی و مسلم لیگ را انتقاد مینمود. بتاریخ ۱۸ دسامبر خان صاحب با هواپیما به دهلی رفت تا در جلسهء کمیته بازسازی پس از جنگ اشتراک نماید.۱۱۳

بتاریخ ۲۲ اکتوبر حکومت صوبه سرحد قواعد نو تقسیمبندی زندانیان و متهمان را تصویب کرد. مطابق این مقرره کسانیکه جرم سیاسی کرده بودند، بحیث زندانی سیاسی شناخته شده و همراه بازندانیان دیگر ولی سوا از آنان نگهداری میشدند.۱۱۴

پیشتر یادآوری شد که رقیبان اصلی انتخابات آینده شاخه های ولایتی کانگرس و لیگ بودند. مگر در این استان سازمانهای دیگر نیز شامل بودند. حمایت شعار «پشتیبانی از پاکستان وجیبهء هر مسلمان است.»، از سال ۱۹۴۰ موضوع هر خطبه یی در مساجد شهری و روستایی شده بود. در کار مبارزه برای ایجاد پاکستان علمای زیادی پیوسته و در این راستا از نفوذ خویش بالای توده ها بهره میبردند. ازآنجاییکه بسیاری از عالمان عضو «جمیعت العلمای هند» برضد تقسیم هند و هوادار کانگرس بودند، طرفداران ایجاد پاکستان در راس مولانا شبیر احمد (از دیوبند) در سال ۱۹۴۱ تصمیم گرفتند، (بنیاد اسلامی) خود را بنام «جمیعت العلمای اسلام» بنیانگذاری کنند. این عالمان به لیگ کمک زیادی در جریان کمپاین پیش از انتخابات سالهای ۱۹۴۴- ۱۹۴۶انجام دادند.۱۱۵

سازمان ولایتی حزب سیکها «اکالی دال» در صوبه سرحد کم نفوذ بود. بیشترینه سیکها از کانگرس و خدایی خدمتگاران پشتیبانی میکردند. بتاریخ ۸ اکتوبر تارا سینگ رهبر آنها اعلام کرد که سازمانش برای هرسه کرسی ویژهء سیکها برقابت خواهد پرداخت. باوجود این او گفت که آمادهء سازش با کانگرس است.۱۱۶

برخی از کرسیهای مجلس قانونگذاری برای زمینداران تخصیص داده شده بود.

انتخابات سال ۱۹۴۴ برای مجلس قانونگذاری ولایت صوبه سرحد از ۲۴ جنوری تا ۱۴ فبروری صورت گرفت. شاخهء ولایتی کانگرس در این انتخابات با کسب بیشترینهء مطلق رای پیروز شده و از ۴۰ کرسی ۳۰ آنرا بدست آورد، درحالیکه مسلم لیگ در این ولایت با اکثریت مسلمان شکست جدی خورده و فقط ۱۷ رای را کسب کرد. «جمیعت العلمای هند» ۲ کرسی و حزب سیکها «اکالی دال» فقط یک کرسی را نصیب شدند.۱۱۷

انتخابات مذکور در سطح سراسری هند به معنی تناسب جدید نیروهای سیاسی در اینکشور بود.۱۱۸ این واقعیت را شخص نایب السلطنه هند لارد اویویل نیز باید میپذیرفت. وایسرای در دفتر خاطرات روزانه اش بروز ۱۶ فبروری ۱۹۴۶نوشته بود: «در انتخابات مجلس موسسان مسلم لیگ اکثریت رای ویژه مسلمانان را و کانگرس بیشترینه رای کرسیهای دیگر را بدست آورد. در انتخابات ولایتی کانگرس بیشترینه کرسیها برای مسلمانان را فقط در صوبه سرحد حاصل کرد.۱۱۸

به اینگونه در ولایت صوبه سرحد مسلم لیگ شکست خورد ولی در سطح کل هند این حزب با شعار دولت پاکستان بطور واضح مواضعش را در میان مسلمانان هند مستحکمتر کرد.

نامزدان مسلم لیگ در صوبه سرحد بصورت کل در شهرستان هزاره در هشت حوزه برنده شدند. کاندیدان کانگرس در پیشاور در هفت حوزه و در مردان و کوهات در چهار حوزه انتخاباتنی برنده شدند.۱۱۹

یکی از دلایل موفقیت کانگرس در سال ۱۹۴۴ تفاوت میان شیوه کار حکومت کانگرس و حکومت مسلم لیگ بود. علت دیگر هم آن بود که کانگرس از یک ربع قرن به اینسو در اینولایت سازمان نیرومندی را داشت که از اعتماد شخصیتهای بانفوذ قبایل و طوایف پشتون برخوردار بود. و همچنان باید گفت که یک امتیاز دیگر کانگرس اتکا به اقشار بینوا و نادار بود که حمایت آنها پیروزی این حزب را در سال ۱۹۴۴ برعکس ۱۹۳۷ تامین کرد.۱۲۰ 

شعبه ولایتی کانگرس همچون فراکسیون پارلمانی و همینگونه خدایی خدمتگاران هوادار هند واحد بودند، درحالیکه خواستهای لیگ برای ایجاد پاکستان هنوز وزنه نداشتند. باشندگان پیشاور و برخی شهرهای دیگر و بعضی قبایل که با مناسبات نو اقتصادی سروکار داشتند، بصورت عموم از کانگرس حمایت میکردند. شعار پاکستان برای عشایر کوچی و کوهنشین جذبه داشت. آنها بدلیل بیسوادی مطلق آلهء دست ملاهایی بودند که بیشترینهء شان هوادار ایجاد پاکستان بودند.

عجیب بود که پیروزی کانگرس اعتراض هواداران «اکالی دال» را در ولایت صوبه سرحد در قبال داشت، که نمیدانستند آنها متحدان طبیعی کانگرس اند. بروز ۲۷ فبروری سال ۱۹۴۴ مجلس قانونگذاری پنجاب برهبری سردار بالدیو سینگ در برابر خواهش همکاری حکومت کانگرسی از سیکها اعتراض نمود.۱۲۱ دلیل این اعتراض گویا تلاش کانگرسیها در راستای شکست «اکالی دال» بود. البته بیشترینه هوادران مسلم لیگ نیز هنوز بسیاری چیزها را نمیدانستند. زندگی بزودی همه چیز را درجایش گذاشت.

به اینگونه شاخهء کانگرس بیشترینه رای در مجلس قانونگذاری ولایتی را از آن خود کرد که از سوی رسانه های همگانی بنلم «پیروزی کانگرس در صوبه سرحد» عنوان شد. اکنون لازم بود که حکومت را تشکیل داد. برعلاوه اولاف کیروی که ولایت را خوب شناخته، شخص قاطع و خدمتگار صادق سلطنت بریتانیا بود، بجای جورج کانینگهم گورنر صوبه سرحد شد.

حکومت پیشین باید تا آمدن عبدالکلام آزاد و آغاز بکار گورنر جدید صوبه سرحد بکارش ادامه میداد. کانگرس با اتکا به اکثریت اعضای مجلس میخواست حکومت جدید را  طوری تشکیل دهد که زیر فشار گورنر قرار نداشته باشد. ۲۴ فبروری ۱۹۴۴ کانگرسیها مجلس فراکسیون شان را زیر ریاست ریسس کانگرس ملی هند عبدالکلام آزاد که تازه به آنجا رسیده بود، دایر کرده و در آن تصمیم به تاسیس حکومتی زیر رهبری عبدالغفار خان کرده و از وی خواستند شورای مشورتی یی را تشکیل دهد تا هر از گاه حکومت ولایتی را با توصیه های مطابق با مشی رهبری مرکزی کانگرس ملی هند مشوره دهد. مولانا آزاد به درخواست حزب موافقت کرد که دوباره بتاریخ ۴ مارچ به پیشاور جهت رهنمایی شعبه کانگرس بیاید.۱۲۲

رهبران ولایتی به عبدالکلام آزاد طور آشکارا گفتند که آنان نتوانستند حکومت را مطابق شرایط رهبری کانگرس ملی هند تشکیل دهند. مهمترین شرط آنها فرمانبری این حکومت از عبدالغفار خان که موضع دیکتاتور مأبانه پیدا کرده بود، پنداشته میشد. 

مولانا آزاد و خان صاحب پس از تفهیم مواضع شان به دهلی رفته و اخیرالذکر با نامه یی از نایب السلطنه لارد اویویل برگشت که طی آن تحریر شده بود، دولت مرکزی با این شرایط موافق است.۱۲۲ اینگونه حکومت ولایتی بسوی غفار خان نزدیک شده و صلاحیتهای گورنر در عمل تا حد معینی محدود شد.

حکومت نو کانگرسی شامل داکتر خان صاحب، همکار دیرینه اش قاضی عطالله (وزیر مالیات دولتی) و دوچهرهء نو بود: یحیی جان (وزیر معارف) و مهر چند خانا (وزیر مالیه). همهٔ اینها بشمول وزیر هندوتبار مهرچند خانا ازسوی عبدالغفار خان تعیین شده بودند.۱۲۳ حکومت نو دست به اجرای اصلاحات اجتماعی و سیاسی در عمل زد.  

شعبهء کانگرس گرچه مشغول امور در در صوبه سرحد بود، مگر به معضلات سراسری هند نیز توجه داشت. بروز ۶ می ۱۹۴۴ کمیته پشاور کانگرس پیشنهاد کرد جلسه کمیته سراسری کانگرس هند در پیشاور دایر شود.۱۲۴ بروز ۱۶ می ۱۹۴۴ انتخابات برای کمیته سراسری کانگرس هند دایر شد. عبدالغفار خان یکی از اشخاص منتخب به این ارگان بود. در ماه جون ۱۹۴۶ مولانا عبدالکلام آزاد و عبدالفغار خان از سوی ولایت صوبه سرحد بحیث نماینده در مجلس مرکزی قانونگذاری برگزیده شدند. سومین نماینده از صوبه سرحد وکیل حوزه هزاره  و عضو مسلم لیگ بود. ۱۲۵

بروز ۱۰ مارچ سال ۱۹۴۴ شاخه لیگ جلسه یی را زیر ریاست نواب هوتی دایر نمود. عبدالقیوم خان بمقام رهبر اپوزیسیون و نواب هوتی بحیث معاونش انتخاب شدند. ۱۲مارچ انتخابات برای گزینش رییس مجلس قانونگذاری ولایت صوبه سرحد دایر شد. نواب زاده الله نواز و گیرهاری لال پوری با اکثریت مطلق آرا بترتیب بحیث رییس و معاون مجلس قانونگذاری برگزیده شدند.۱۲۶

باینگونه رهبران مجلس قانونگذاری در صوبه سرحد با آرای واحد از کانگرس انتخاب شدند. ولی بتاریخ ۱۳ مارچ در مجلس مذکور جنجالی برپا شد که دلیلش اظهارات وزیر مالیه در بارهء اینکه وی میخواهد گذارش بودجه اش را به پشتو پیشکش کند، مگر چونکه او وقت کم دارد، بنابراین برگردان آن به پشتو پس از دو روز ممکن است، بود. ۱۲۷ اپوزیسیون ترجمه گذارش را به پشتو و اردو میخواست. مشاجرات دوامدار شدند، تا اینکه اپوزیسیون به مصالحه تن داد و آن اینکه پس از تاخیر برگردان گذارش به دو زبان پشتو و اردو صورت گیرد.  

ماهیت قضیه در این نبود که پشتونها به انگلیسی و اردو خوانده نمیتوانستند، بلکه در این بود که آنان خود خواندن پشتو را بلد نبودند. اپوزیسیون فقط در جستجوی بهانه برای رویارویی سیاسی بود و این بهانه را اپوزیسیون دریافت. و این فقط آغاز کار بود.

همزمان در هند حوادثی در پیوند با «هیات سه وزیر» که در ترکیب آن وزیر امور خارجه هند و برما لارد پیتیک لارنس- رییس «هیات»، وزیر بازرگانی س. کریپس و وزیر بحریه الکساندر شامل بودند، رویداد. در غیر آن این ماموریت بنام «هیات پیتیک- لارنس» نامیده میشد. بروز ۱۴ مارچ ۱۹۴۴ صدارعظم انگلستان هنگام بیانیه در مجلس نمایندگان اعلام کرد که حکومت آمادهء دادن استقلال به هند است، گرچه ترجیح میدهد این کشور بحیث دومینیون باقی مانده و این «هیات» باید برنامهء انتقال حکومت را بدست آنها طرح کند. ۱۲۸ 

حکومت بریتانیا اعلام کرد که منتظر پیشنهادات بعدی «هیات کریپس» است. ۲۴ مارچ «هیات پیتیک- لارنس» به هند رسید. در ملاقات با م. ک. گاندی اعضای هیات اعلام کردند که نگران اند، اگر آنها از هند بروند، در آنجا جنگ د اخلی آغاز میشود. مگر م. ک. گاندی با این پندار موافقت نکرد.

اعضای «هیات» بصورت عموم با رهبری کانگرس و لیگ ملاقات کردند. نتیجهء کار آنها اعلامیه یی بود که بروز ۱۶ می ۱۹۴۴ انتشار یافت. در این اعلامیه آمده بود که «هیات» با نظریه تقسیم هند موافق نبوده مگر نگرانی مسلمانان را درک میکند که در هند واحد آنها جذب اکثریت هندو خواهند شد. بنابرآن پیشنهاد میشد تا دومینیون «اتحاد هند» که در ترکیب خویش هند برتانوی و همهء شهزداه نشینها را دارا باشد، ایجاد شود. برشالودهء این طرح هند باید عضو اتحادیه ملل بریتانیا وبا روابط دوستانه با آنکشور باقی میماند.۱۲۹ همچنان ولایات و شهزاده نشینها خودمختاری بیشتر بدست میآوردند.

براساس اصول دینی هند برتانوی به سه ساحه زیر تقسیم میشود:

الف. استانهای با بیشترینه تعداد هندوان.

ب. ولایات مسلمان نشین شرقی بنگال و آسام.

پ. استانهای غربی با بیشترینه باشندهء مسلمان- شامل پنجاب، سند و ولایت مرزی شمالغرب.

برای طرح قانون اساسی دومینیون مجلس موسسان از شمار نماینگان منتخب مجالس ولایتی از حساب یک نماینده از یک ملیون نفر دعوت میشود. انتخابات برشالودهء اصل دینی- اجتماعاتی سازماندهی میشوند. نمایندگان شهزاده نشینها از سوی زمامداران آنجاها گزیده میشوند.

مجلس نمایندگان به سه شعبه تقسیم شده، قانون اساسی هر ساحه (زون) را طرحریزی کرده و سپس پلنوم آن قانون اساسی همگانی هند را ترتیب مینماید. برای اجرایی شدن این پروژه لازم است که اکثریت کوریه های مسلمانان و هندوان به آن رای مثبت دهند. 

م.ع. جناح این پلان را تایید کرده گفت که ایجاد پاکستان مستقل را ممکن دانسته و اعلام کرد که در این راستا دست به اقدامات عملی خواهد زد.

نایب السلطمه هند اویویل بروز۱۶ جون ۱۹۴۶ از ورای امواج رادیو در دهلی پیشنهاد حکومت موقت از شمار نمایندگان احزاب سیاسی را ارایه کرد. او اصل همانند در کنفرانس سیمله را پیشنهاد میکرد. لیگ موافقتش را دراینباره اعلام نمود، گرچه با این پیشنهاد بصورت کل موافق نبود. گاندی میگفت که این بهترین چیزیست که انگلیسها برای هند پیشنهاد کرده میتوانند، مگر مجلس موسسان میتواند یا این پیشنهادات را بپذیرد و یا هم بکلی قانون اساسی دیگری را تصویب کند.۱۳۰  

عبدالغفار خان بر برنامهء پارچه نمودن هند مخالفت میکرد. در نامه یی از او. کیروی به  نایب السلطنه اویویل به ماهیت خطرناک ضد حکومتی رهبر پشتونها تاکید شده بود. ۱۳۱

وی از «هیات» توضیح برخی مواد را خواسته تقاضا میکرد که تعداد کرسیهای متلق به آن حزب در حکومت باید بیشتر از لیگ باشد. مگر کانگرس پاسخ قناعت بخش دریافت نکرده و اعلام کرد که شرایط  کانگرس«هیات» را پذیرفته ولی از شرکت در کار حکومت خودداری میکند.۱۳۲

خان صاحب با تبصره یی پیرامون تصمیم کانگرس مبنی بر عدم شرکت در حکومت موقت اعلام کرد: «این یگانه تصمیم بجای کانگرس در شرایط کنونی است.»۱۳۳ 

اویویل در بیانیهء ۱۶ جولای ۱۹۴۶خویش یادآوری کرد که اگر کدام حزبی از شرکت در حکومت خودداری میکند، درآنصورت حکومت بدون این حزب تشکیل خواهد شد.۱۳۳ پس از خودداری کانگرس از شرکت در حکومت موقت م. ع. جناح پیشنهاد ایجاد حکومت را بدون کانگرس نمود. مگر نایب السلطنه پاسخ داد که او نمیتواند به این امر موافق باشد، بنابراین حکومت را از حساب ماموران تشکیل میدهد. این پاسخ نایب السلطنته خلاف گفتهء پیشتر وی مبنی بر ایجاد حکومت بدون حزبی که از شرکت در آن خودداری میورزد، بود.

پس از این بصورت عاجل شورای لیگ دعوت شده و اعلام کرد که «مسلم لیگ» نه در مجلس موسسان و نه در کار حکومت سهم گرفته و زیر شعار پاکستان دست به اقدامات مستقیم خواهد زد. این فعالیتها بروز ۱۶ اگست ۱۹۴۶ با میتنگی در کلکته آغاز شده و به برخوردهای خونین در این شهر بزرگ آنزمان و نواحی بنگال و بیهار انجامید. پس از این تراژیدی خونین نباید جلو مسلمانان از بیان پندار پاکستان گرفته میشد. این کشتار امکان ایجاد فدراسیون هند را برباد داد.۱۳۴ انفجار خشونت در بنگال باعث افزایش حس بدگمانی متقابل میان هندوان و مسلمانان در نواحی شد که آنان قرنها در صلح و آشتی زندگی میکردند.۱۳۴

بروز ۷ جولای ۱۹۴۶ در بمبی جلسه کمیته سراسری کانگرس هند (ک. س. ک.) دایر شد. نظر به پیشنهاد عبدالکلام آزاد جواهر لعل نهرو بحیث رییس کانگرس انتخاب شد. م.ک.گاندی از این گزینش پشتیبانی کرد.۱۳۵

نایب السلطنه به ج. ل. نهرو پیشنهاد کرد حکومت موقت را همچون شورای اجرایی تشکیل دهد (وایسرای بحیث رییس حکومت باقی میماند). این پیشنهاد از جانب نهرو پذیرفته شده و بروز ۲۴ اگست ترکیب شورای اجرایی نو اعلام شد که در آن معاون صدراعظم نهرو و وزیران آن شخصیتهای نامور کانگرس مانند و. پاتیل، ر. پرساد و دیگران بود، و همینگونه نمایندگان اجتماعات مسیحی، سیکها و پارسیان شامل بودند. ۱۳۶ ج. ل. نهرو از م. ع. جناح نیز دعوت کرد تا در حکومت شامل شود، مگر وی خودداری کرده و بنابراین حکومت موقت بدون اعضای مسلم لیگ تشکیل شد (آنان پسانها در ترکیب آن شامل شدند). نایب السلطنه دولت موقت را تشکیل داد و پارلمان بریتانیا اعلام کرد که انگلیسها پس از چند ماه از هند بیرون میشوند.۱۳۷

رویدادهای هند در صوبه سرحد نیز بازتاب یافتند. در آنجا حوادث اکثرا از رخدادهای کل کشور پیشی میکردند. بتاریخ ۲۷ جولای ۱۹۴۶ در مرکز اداری هزاره ابوت آباد ناآرامیهایی رخ داد که با چپاول، تخریب و آتشزدنها همراه بود.۱۳۸ برای کنترول اوضاع واحدهای ارتش گسیل شده و وضعیت آرام شد. در روز بعدی خان صاحب آنجا رهسپار آنجا شد. همچنان مامور برتانوی آ. ن. میتچیل نیز به آنجا جهت بررسی رفته و دریافت که ناآرامیها نتیجهء برخوردهای جماعتی بودند. وی در گذارشش خاطر نشان ساخت: «اگر مسوولان ابوت اباد در نیمه روز ۲۸ جولای به وضع وخیم پیش آمده برخورد دقیق میکردند، میشد از رویدادهای بعدی جلوگیری کرد».۱۳۹

در قطعنامه مربوط به گذارش میتچیل حکومت صوبه سرحد مسوولیت کلی حالت پیش آمده را بگردن زمامداران ابوت اباد گذاشته و از برخورد نظامیان تقدیر نمود. 

مگر در میان رهبری شاخه ولایتی کانگرس اختلافات بروز کرد. بروز ۱۶ اگست ۱۹۴۶ حاکم عبدُل نادوی رییس کمیته پیشاور کانگرس به نشانه اعتراض در برابر اقدامات حکومت که بدون درنظرداشت موقفش صورت گرفته بود، کمیته را ترک گفت.۱۴۰ ۳۱ جولای ۱۹۴۶ کمیته نامبرده از وزیران مالیه مهرچند خانا، آموزش و پرورش محمد یحیی جانا و سکرتر پالمان مندال دال درخواست تا استعفا دهند. همچنان حکومت از مدیر شهرداری پیشاور خان علی گل خان نیز عین درخواست را نمود. 

پاسخ افراد مسوول محتاطانه بود. مگر اعضای کمیته به واکنش دست یازیدند و این واقعیت گواه آن بود که اختلافات زمانی آغاز شدند که لیگ نیروهایش را بسیج کرد.

******

با بررسی اوضاع استان صوبه سرحد در دورهء زمانی نامبرده میتوان به این نتیجه رسید که پیروزی سازمان ولایتی کانگرس در انتخابات سال ۱۹۳۷ و بقدرت رسیدن حکومت یکم کانگرسی در صوبه سرحد ببرکت شهرت گستردهء رهبر کاریزماتیک آن عبدالفغار خان و همچنان نیکنامی برادرش خان صاحب بود. رهبران کانگرس ملی هند به متحدان خویش در صوبه سرحد منظما کمک میکردند و قدرت حکومت کانگرسی در آنجا وابسته به حمایت آنان بود. شاخهء ولایتی کانگر ملی هند دارای سازمانی توانمند با تجربهء کافی سیاسی بود.

میتوان گفت که در برههء زمانی مورد مطالعهء ما اوضاع در صوبه سرحد تا حد معینی مربوط به وضعیت کل هند و جهان بود. همزمان پروسه های جاری در ولایت نامبرده نیز نقش قطعی برای حکومت اجراییوی صوبه سرحد داشتند. از همینجا بود که جای حکومت ایتلافی مسلم لیگ و اکالی دال تحت رهبری عضو شاخه ولایتی لیگ اورنگزیب خان را حکومت دوم خان صاحب که اکنون فقط از نمایندگان کانگرس ملی تشکیل یافته بود، گرفت. 

پیروزی فعالیت حکومت دوم کانگرس همانند بقدرت رسیدنش تاحد زیادی مربوط به شکست حکومت اورنگزیب خان بود. «پیروزی کانگرس» در صوبه سرحد در انتخابات ۱۹۴۶ در گام نخست با اعتبار (اتوریته) عبدالغفار خان و سازمانش خدایی خدمتگاران و در گام دوم وابسته حیثیت و نیکنامی خان صاحب در راس حکومت یکم و دوم که وی کوتاه مدتی با دستآوردهای بیشماری برای مردم ولایت در راس آن قرار داشت، بود. پیرامون خدایی خدمتگاران میتوان گفت که این سازمان بسیار بمردم نزدیک بود. باشندگان ولایت بیشتر با فعالیت «سرخپوشان» آشنا بودند تا فعالیت فراکسیون پارلمانی کانگرس ملی هند. بنابراین رای به کانگرس ملی رای به خدایی خدمتگاران بود.

در اوضاعیکه او. کیروی- شخصیکه به قاطعیت، جدیت شهرت داشته، ولایت را خوب شناخته و بدولتش نه از ترس بلکه از روی وجدان خدمت میکرد- در صوبه سرحد بحیث والی تعیین شد، رهبری مرکزی و ولایتی کانگرس به شیوههایی دست یازیدند تا صلاحیتهای استاندار (گورنر) را کم و بیش محدود کرده و به عبدالفغار خان امکان رهبری حکومت صوبه سرحد را بدهند. 

اختلاف نظر میان کانگرس ملی هند و لیگ اسلامی سراسری هند روی ایجاد حکومت موقت هند چنان بالای حوادث صوبه سرحد تاثیر کرد که برخوردهای جماعتی از نگاه زمانی پیشتر از رویداددهای کلکته بتاریخ ۱۶ اگست ۱۹۴۶ رخ دادند.

پس از شکست مسلم لیگ در انتخابات ولایتی زمستان ۱۹۴۶ رهبری مرکز آن به اقداماتی در راستای بازسازی سازمان ولایتی و بسیج هواداران خویش متوسل شد که باعث استحکام مواضعش در صوبه سرحد شد.

 

******

 

´´´´´´´´´´´´´´´´´´

یادداشت مترجم:

خواننده گرانقدر اینک بخش دیگر (سوم) کتاب معضل پشتونستان و ایجاد پاکستان  وولایت صوبه سرحد پیشکش تان میگردد. نکات قابل توجه در این بخش رسالهء علمی اینها اند:

- اختلاف نظر سیاسی کانگرس ملی هند (بمثابه حزب سراسری هند که بیشتر از زاویهء میهن پرستی و ناسیونالیزم هندویی عمل میکرد از یکسو، و حزب مسلم لیگ همچون حزب گستردهء اسلامی نیمقاره هند شالودهء تقسیم بعدی هند به دو دولت هند و پاکستان و همچنان تعلق ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) را به کشور اخیرالذکر تشکیل میداد.

- نام دولت پاکستان مستقیما به اسمهای دیگر از جمله ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) که محل بودوباش افغانها (پشتونها) بود، پیوند دارد. م.ع. جناح طراح این نام نبود. در سال ۱۹۳۰ شاعر پنجابی محمد اقبال پیشنهاد ایجاد دولتی خودمختار(اسلامی) ولی مستقل متشکل از پنجاب، صوبه سرحد، سند و بلوچستان را کرد، که جزئی از هند نامتمرکز فدرالی باید میبود.۷۰

- در سال ۱۹۳۳ دانشجوی پنجابی مسلمان چاودری رحمت علی واژهء «پاکستان» را مطرح کرد. به پندار وی پاکستان باید دولت اسلامی بوده و در ترکیب خویش پنجاب (حرف پ)، ولایت صوبه سرحد و یا منطقهء افغانها (حرف آ)، کشمیر (حرف ک)، سند (حرف س) و بلوچستان (پیوند آخر ستان) را داشته باشد. در سال ۱۹۴۰ چاودری رحمت پیشنهاد کرد که آسام و حیدر آباد نیز جز پاکستان باشند.۷۱ 

- مگر بیشترینه هوادران پاکستان این نام را از قسمت اول واژه مذکور همچون کشور «پاک» بزبان اردو تعبیر نمودند. این نام بعدها ازسوی تودههای مسلمان رایجتر شد. مگر برداشت اینچنینی این نام برای برخیها نفرت انگیز بود. عبدالکلام آزاد مینویسد: «باید درک کرد که از نام پاکستان بخودی خود خوشم نمیآید. ازاین نام چنین برمیآید که قسمتی از جهان پاک و بخش دیگر آن ناپاک است.»۷۲

-  حزب مسلم لیگ تا دیرزمانی در صوبه سرحد و نوار قبایلی نفوذی نداشت. تمام تلاشها برای ایجاد شاخهء مسلم لیگ درولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) تا انتخابات ۱۹۳۷ ناکام بودند، بنابرآن این حزب نتواست در انتخابات ولایتی صوبه سرحد اشتراک کند. نمایندگی لیگ در این ولایت چنانکه قبلا آمد، پس از این انتخابات ایجاد شد.

- کانگرس ملی هند با اتکا به پیروانش در صوبه سرحد در راس عبدالغفار خان و برادرش داکتر خان صاحب نفوذش را در میان قبایل قایم کرده و رهبران پشتون و همچنان سازمان آنها را بنام خدایی خدمتگاران و یا «سرخ جامه گان» در راستای منافع همگانی هند استفاده میکرد. بنابرآن پشتونها در در جنبش استقلال طلبی سراسری هند و آیندهء آنکشور بزرگ جایگاهی مشخص باهویت پشتونی خویش را نداشتند. آنها با دنباله روی از کانگرس به رقابت با مسلم لیگ کشانده شده و پس از استقلال نتوانستند به استقلال و یا خودمختاری خویش برسند.

- باید گفت لیگ سراسری مسلمانان هند تا سال ۱۹۳۷ هنوز به نیروی متحد فراگیر مسلمانان تبدیل نشده بود. این حزب فقط یک بخش کم نخبه گان سیاسی مسلمان را متحد میساخت. شکست این حزب در انتخابات سال ۱۹۳۷ رهبران آنرا واداشت تا مشی حزب خویشرا به نیروی متکی بر توده های وسیع مسلمان هند تغییر دهند.۷۳ 

یک عامل مهم دیگر رشد ناسیونالیزم اسلامی این بود که در بزرگترین حزب سراسری هند کانگرس هندوها اکثریت حاکم را تشکیل میدادند، و ناسیونالیزم هندی رنگ هندویستی داشت. همچنان تاثیر سازمانهای مذهبی- شووینیستی به کانگرس ملی هند و یک سلسله اشتباهات صورت گرفته ازسوی حکومتهای ولایتی کانگرس در سال ۱۹۳۷ در قبال مسلمانان باعث رشد ناسیونالیزم اسلامی شد.۳۳ 

روابط هندوان و مسلمانان در زمان حکومات ولایتی کانگرس در بیشترینه ولایات بحرانی شد، چونکه در برخی موارد بصورت عموم خواسته های جنبش جماعتی مسلمانان درنظر گرفته نمیشد. کانگرس ملی هند ادعای دفاع منافع همه مسلمانها را میکرد، درحالیکه فقط مسلمانهای کانگره یی را نمایندگان شان میپنداشت. در ولایاتیکه حکومات کانگرسی ایجاد شده بودند، آهنگ و رقص در برابر مساجد آزاد بود، که ترس از ممنوعیت ذبح گاو که تعقیب جنایی را درقبال داشت و همچنان انتخاب «بندِ ماتارام» همچون سرودملی که در آن موضوعات میهن پرستانه بگونه هندویی بازتاب یافته اند، باعث تحریک احساسات مذهبی مسلمانان شد.۳۴

سیاست قومی و زبانی کانگرس ملی هند در محلات ویژه گیهای نواحی مختلف را نیز درنظر نمیگرفت. با پذیرش رسمی اینکه زبان هندوستانی دو گونهء ادبی هندی و اردو را دارد، کانگرس فقط زبان هندی را بحیث زبان رسمی در پهلوی انگلیسی برسمیت شناخت. آموزش اجباری زبان هندی در مکاتب و خودداری از تدریس ادبیات اردو، عربی و فارسی که شالودهء معارف سنتی را میساختند، باعث نارضایتی روشنفکران مسلمان شد.   

- لازم به یادآوریست که مولفان بیشمارطرفدار وحدت هند حزب مسلم لیگ را به هواداری بریتانیا که پا بپای زمامداران استعماری حرکت میکرد، متهم میکنند. به این مطلب مثلا خان ولی خان پسر خان عبدالغفار خان نیز تاکید میکند. این پندار بگونه واضح نادرست است. حزب مسلم لیگ دست نشاندء انگلیسها نبود. این حزب منافع و مرامهای خودش را داشت که قسما با اهداف استعمار همسو بود، مگر عین آنها نبود.

     - دولتهای افغانستان هم در زمان امان الله خان و سپس نادر شاه وظاهرشاه (حکومات سردار هاشم خان و شاه محمودخان) به سرنوشت پشتونهای ساکن در ساحهء قبایل شامل در نوار مرزی و صوبه سرحد که توسط سران عشایر و اجنسیهای انگلیسی اداره میشد، دلچسپی نداشتند. در حالیکه رهبران این قبایل سخت خوستار حمایت معنوی و مادی کابل بودند. این مساله در سالهای ۳۰ کسب حدت کرد، مگر هاشم خان و بعدها شاه محمود خان نه تنها به پشتونها کمک نمیکردند، بلکه آنها را از نبرد دربرابر انگلیس نیز بازمیداشتند.

- در سالهای جنگ دوم جهانی زمانیکه جنبش آزادیخواهی هند و بویژه قیامهای پشتونها شدت گرفتند، حکومت افغانستان موقف بیطرفانه را گرفته و از داعیهء استقلال طلبی پشتونها حمایت نکرد. برعکس این منطقه وسیع با توانمندی گسترده مورد علاقمندی جدی آلمان نازی و ایتالیای فاشیستی بود. برشالودهء اسناد انگلیسی در این ساحه میشد تا ۴۰۰ هزار رزمندهء پشتون را که دارای ۲۳۳ هزار میل تفنگ بودند، بسیج کرد، در حالیکه تمام ارتش هند برتانوی دارای ۱۸۷ هزار نفر بود.۵۲

- وزیرستان بخش عمدهء نوار قبایلی بود. تلاشهای اجنتوری نازیستی که میخواستند جنبش آزادیخواهی صوبه سرحد را مورد استفاده قرار دهند، همچنان در تلاشهای شان برای «آموزش» مبارز آزادی وزیرستان فقیر ایپی بازتاب یافت. همچنان عملیاتی زیر نام شفری «آتشخوار» آماده شد. حاجی میرزا علیخان توری خیل  یا فقیر ایپی در سال ۱۹۳۶ قیام وزیرستانیها را برضد استعمار برتانوی رهبری کرد. تمام تلاشهای حکومت هند برتانوی برای سرکوب این قیام بوسیلهء ارتش به ناکامی انجامیدند.

همکاران آلمانی فاشیستهای ایتالیایی نیز دراین راستا پیگیر بوده و پول را به وی انتقال میدادند. برای عملی نمودن برنامه «آتشخوار» سفارت آلمان در کابل مقدار بزرگ مارکِ رایش را بدست آورده بود. در درازنای سال ۱۹۴۱ توسط پنج کوریر نیم ملیون مارکِ رایش به کابل انتقال داده شد، که برابر به ۲ ملیون ۴ صدهزار افغانی میشد. به اینگونه سفارت آلمان فرصت یافت تا فعالیتهای گونه گون تخریبی را تمویل کند.۵۶

در سال ۱۹۴۰ حکومت آلمان تلاش کرد وزیریها را برای لشکرکشی به کابل جهت احیای سلطنت امان الله خان تحریک کند، مگر این تلاش نیز به ناکامی انجامید.

- با آغاز تجاوز آلمان هیتلری به اتحادشوروی فعالیت استخباراتی آلمان تشدید یافت. فرماندهی ارتش آلمان امیدوار بود که فقیر زمینهء لشکرکشی اردوی ورماخت را به هند مهیا میسازد. هواپیماهای آلمانی بوسیلهء پاراشوت به فقیر اسلحه و مهمات پرتاب میکردند. مگر شکست نیروهای آلمان در حومهء استالینگراد برنامه های فرماندهی آلمان را بخاک برابر کرد. ازسوی دیگر فقیر نمیخواست دست نشاندهء آلمان و ایتالیا باشد. بادریافت امکانات گسترده او به هیچ اقدامی خارج از برنامه هایش که همانا مبرزه درراه آرمانهای مردمش بود، متوسل نشد. با دوری از خطرات فقیر توانست زمان دشوار را بدون تلفات سپری کرده و خرانه اش را با پول و ذخایرش را با اسلحه تجهیز و تمویل نماید.۵۷

*****

 

بخش سوم

 

پروسه سیاسی در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) ۱۹۳۷- تا اگست ۱۹۴۶

۱. انتخابات سال۱۹۳۷ و نخستین حکومت کانگرسی در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) اوضاع در هند و ولایت صوبه سرحد پس از کناره گیری حکومت. 

آمادگی به انتخابات سال ۱۹۳۷ در صوبه سرحد.

درماه نوامبر همانسال فراکسیون پارلمانی سازمان ولایتی کانگرس بحیث نیروی یگانهء سیاسی مؤثرِ شرکت کننده در انتخابات برسمیت شناخته شد. تضعیف این سازمان با در دادن اختلافات مذهبی در آن به شکست انجامید. امیدواریهای حکومت محلی برای ایجاد حزب «زمینداران» نیز بواقعیت نپیوست. زمینداران اشرافی نمیتوانستند، پیرامون رهبری به توافق برسند. آشکارا شد که گزینه دیگری در برابر کانگرس وجود ندارد. زمامداران زمانیکه درک کردند، در برابر کانگرس کاری از ایشان ساخته نیست، دست به تخریب اقدامات پیش از انتخابات آن زدند. 

ممنوعیت خدایی خدمتگارات تا نوامبر ۱۹۳۶ دوام نموده و به رهبر «سرخ جامه گان» عبدالغفار خان اجازه داده نشد تا به ولایت صوبه سرحد برای شرکت در مبارزه انتخاباتی کانگرس بیآید. دلیل این ممنوعیت این بود که گویا آمدن وی باعث تحریک باشندگان استان صوبه سرحد خواهد شد. به برادرش خان صاحب که وکیل مجلس مرکزی مقننه بود، نیز فقط در ماه نوامبر ۱۹۳۶ اجازه داده شد تا به ولایت صوبه سرحد برای شرکت در مبارزهء انتخاباتی کانگرس بیآید. همزمان در این ولایت بازداشت فعالان و هواداران کانگرس ادامه یافت.  

کمیته سراسری کانگرس (ک.س. ک.) در نشست ۲۲ و ۲۳ ماه اگست سال ۱۹۳۶ بازداشتهای صوبه سرحد را محکوم کرد، مگر این کار همچنان دوام یافت. زمانیکه فعالان کانگرس ب. دیسای و و. پاتیل در ماه نوامبر به صوبه سرحد جهت راه اندازی تبلیغات انتخاباتی رفتند، حاکمان محلی تظاهرات را جهت ملاقات با مردم ممنوع اعلام کردند. به آنها اجازه داده شد فقط به دو شهرستان بروند، دلیل آنرا زمامداران جلوگیری از برهم خوردن نظم و افزایش تشنج اعلام کردند.۱

مگر جواهر لعل نهرو اجازه یافت تا برای کمپاین انتخاباتی به ولایت صوبه سرحد برود.

برشالودهء قانون سال ۱۹۳۴ ادارهء هند، زیر نظر نایب السلطنه مجلس قانونگذاری ایجاد شد که از شورای شهزاده گان (راجه ها) و مجلس نمایندگان تشکیل یافته بود. در عمل همهء نمایندگان از هند برتانوی (۴۰۰ تن از ۴۰۶) انتخاب میشدند. نمایندگان شهزداه نشینهای هند (کمتر از ۲۲۹ تن) از سوی شهزداه ها اتخاب میگردیدند. برعلاوهء شاخصه (مانع)  سنی (۲۱ ساله گی) و شهروندی همچنان معیار شروت نیز مد نظر بود. انتخاب شونده باید از درآمدهایش که کمتر از ۴ هزار روپیه در سال نمیبود، مالیه میپرداخت. برای زمینداران معیار انتخابی برمبنای عاید سالانهء حد اقل یکهزار روپیه درسال و برای اقشار (کاستها)ی دیگر این معیار پنج برابر کاهش مییافت. برای اجاره گیران زمین حق فعال انتخابی از یک و نیم هزار روپیهء مبلغ اجاره زمین شروع شده و برای اقشار(کاستها)ی دیگر اجتماعی این معیار دوبرابر کاهش مییافت. زنان فقط در صورتی حق انتخاب را دریافت میکردند که شوهر شان فوت کرده و خانم در راس خانواده قرار بگیرد. درصورتیکه خانوادهء (مرد متوفی) رییس دودمان و دارای حق مشترک انتخابی و میراث اشتراکی طایفوی میبود، حق انتخابی را رییس خانواده و یا کسی که خانواده خود از میان شان انتخاب میکرد، بدست میآورد. برعلاوه، حق رای به افرادی که دارای القاب افتخاری مروج در هند برتانوی بودند، صرف نظر از داراییهای شان داده میشد. کسانیکه دارای القابی چون دیوان، خان، رای، بهادر و بالاتر ازاینها بودند، و همچنان بانوان شان همیشه از حق انتخاب برخوردار بودند. همینگونه افراد بازنشسته که از حکومت تقاعدی میگرفتند، با همسرانشان، کارمندان حلقات بالایی و متوسط ادارهء امپراتوری تا سطح رهبران شهرستانی و شهرداریها، قاضیان، اعضای شوراهای دانشگاهها، شهرداران انتخابی، ماموران پولیس بمبٔی، مدراس و کلکته و اعضای شوراها (اسامبله) های محلی و ولایتی.۲

شروط (شاخصه) دارایی رای دهندگان برای مجلس مقننه ولایات بسیار پایین بود. از رای دهنده خواسته میشد که منبع درآمدش و اندازه آن که از آن مالیه میپردازد، را نشان دهد. مبلغ معین شده توسط ارگانهای مالیاتی برای اقشار (کاست)های دیگر اجتماعی در محلات و برای هندیهای عادی مطابق درآمد شان ۱۴۰ روپیه در سال و برای خانمهای شان به ۲۰۰ روپیه میرسید. رای دهنده باید دارای مسکن بوده و یا اجاره نشین آن میبود. ارزش خانه یا بهای اجارهء آن در سال نباید از ۲۴ روپیه در سال کمتر میبود. این شاخصه برای اقشار (کاست)های دیگر اجتماعی دوبرابر و برای خانمهایشان یک و نیم برابر کاهش مییافت. برای کشاورزان عاید سالانه پنج روپیه در سال وبرای اجاره دهندگان زمین معیار ۱۰ روپیه در سال مشخص شده بود. برای اقشار (کاست)های دیگر اجتماعی هیچ محدودیت دیگری برای بهره برداری از زمین معین نشده بود. برای رای دهندگانیکه حق رای را به همسرانشان انتقال میدادند، عاید سالانهء زمین ۲۴ روپیه و در صورت اجاره دادن زمین ۴۰ روپیه قید شده بود. برعلاوه حق رای در انتخابات ولایتی را همه کسانیکه مکتب ابتدایی را بپایان رسانده بودند، داشتند.۳  

مجلس قانونگذاری ولایت صوبه سرحد از ۴۰ کرسی تشکیل یافته بود. در این مجلس همچنان ۹ کرسی عمومی غیر شهرداری یعنی کرسیهایی که عملا به نمایندگان هندوتباران و سه کرسی به سیکها تعلق داشتند، وجود داشت. این اقلیتها بیشتر (ازتناسب تعداد شان) نمایندگی داشتند، درحالیکه شمار آنها به کمتر از ۱۰٪ میرسید. آنها همچنان دوکرسی بزرگ نمایندگی لیند لارد را نیز در اختیار داشتند. بیشترینهء نمایندگان در مجلس قانونگذاری با ۳۳ رای از حوزه ههای روستایی انتخاب میشدند. سه کرسی دیگر به حوزههای انتخاباتی شهرهای مسلمان نشین تعلق داشت. زنان نه بخاطر جنسیت شان بلکه بیشتر بخاطر شاخصه ها (معیارها)ی انتخاباتی از حق رای دهی محروم میشدند. بنابرآن رای دهندگان عموما مردان بودند. در سال ۱۹۳۷ شمار باشندگان مردانه ولایت صوبه سرحد به ۴۰٪  نفوس بالغ میرسید.۴ مگر اینها از حق انتخاباتی برخوردار نبودند.

نمایندگی گستردهء اقلیتهای هندو سیک در شورای ولایتی قانونگذاری  (صوبه سرحد. مترجم) را میتوان از ارقام آتی که توسط ای. یانسون تهیه شده اند، دید.۵ نظر به احصاییه سال ۱۹۳۱مسلمانان بیش از ۹۱ اعشاریه ۸ درصد نفوس را میساختند. هندوها ۹،۴ درصد و سیکها ۸،۱ درصد را میساختند. درحالیکه نفوذ هندوها و سیکها در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) گسترده بود.۶

پیرامون مناسبات قومی (اتنیک) باید نوشت که نظر به ارقام سال ۱۹۳۱ باشندگان عمده ولایت صوبه سرحد را پشتونها تشکیل میدادند. در حوزههای مرکزی پیشاور، مردان و بنو- آنها قوم اکثریت بودند. مگر در شهرستانهای دیره اسماعیل خان و هزاره پشتونها اقلیتهای قومی را تشکیل میدادند. در آنجاها پنجابیها اکثریت را میساختند.۷

آ.ک. گوپتا نیز ارقام مشابه را پیرامون ترکیب باشندگان ولایت صوبه سرحد ارایه میدارد. او مینویسد که تعداد کلی نفوس این ولایت نظر به سرشماری مارچ سال ۱۹۲۱ به ۴۰۷۶۴۷۶ نفر میرسید که از آنجمله ۲۸۲۴۱۳۶ نفر را باشندگان نوار قبایلی میساختند. بیشترینه باشندگان را پشتونها میساختند، که به زبان پختو یا پشتو تکلم مینمودند. با استثنای شهرستان هزاره در بیشتر مناطق این  ولایت به این زبان گپ زده میشد. تعداد کل باشندگان مسلمان در ولایت صوبه سرحد بشمول نوار قبایلی در سال ۱۹۲۱از جمله پشتونها و غیر پشتونها به ۲۰۸۴۱۲۳ نفر یا به ۴۷،۹۲ درصد کل نفوس میرسید. هندوها که درسال ۱۹۲۱ ۱۴۹۸۸۹ نفر بودند ۷،۰ درصد نفوس ولایت را میساختند.۸  ۱۶ درصد نفوس در شهرها زندگی میکردند. نزدیک به ۸۴٪ مردم در روستاها بودوباش داشتند.۹ 

درصدی رای دهندگان به تناسب تعداد نفوس ولایت صوبه سرحد چگونه بود؟  ا. ب. زوبوف ارقام زیر را دراینباره آورده است: فقط  از هر هشت نفر هندوستانی یکنفر (۱۲،۷ درصد) حق اشتراک در انتخابات ولایتی را داشت.۱۰ یو. و. گانکوفسکی و ل.ار. گوردون- پولونسکایا نوشته اند که نظر به قانون اساسی ۱۹۳۴ فقط ۱۴ درصد نفوس ولایت صوبه سرحد از حق رای برخوردار بودند.۱۱ 

برشالودهء ارقام ای. یانسون و آ.ک. گوپتا و همچنان بادرنظرداشت تعداد اشتراک کنندگان در ریفراندوم ۱۹۴۷ که ۴۷۲۷۷۹۸ نفر بوده و تفاوت چندانی با شمار رای دهندگان نداشت، میتوان گفت که درصدی رای دهندگان ولایت صوبه سرحد بیشتر از ۱۴ فیصد جمع کل نفوس ولایت نبود.

باوجود مشکل تراشیهای ادارهء حکومتی سازمان ولایتی کانگرس پیروزیهایی را بدست آورد. در ماه اکتوبر ۱۹۳۶ در انتخابات دایر شده در حوزه پیشاور کانگرس ۲۷ کرسی را از ۳۴ بدست اورد. اوضاع خدایی خدمتگاران را نیز واداشت تابه شیوهء پارلمانی روی آوردند. عبدالغفار خان که در آنوقت در بمبئی بود، دستور داد تا پیرهن سرخان از کاندیدای کانگرس پشتیبانی کنند. 

زمامداران انگلیسی به تقویه پشتیبانان شان از حساب خانهای قبایل، ثروتمندان و ماموران ادارهء استعماری چشم امید بسته بودند. نمایندگان این گروهها اصولا دارای نظریات معتدل سیاسی بوده و با علاقمندی با حاکمیت همکاری میکردند.

انتخابات در ولایت صوبه سرحد در هفته یکم فبروری سال ۱۹۳۷ آغاز شد. در این انتخابات  ۷۲ اعشاریه ۸ درصد مردان و۴ اعشاریه ۷۲ درصد زنان دارای حق رای دهی اشتراک کرده بودند.۱۲ برعلاوهء کانگرس در انتخابات حزب ملی گرای هندو- سیک که در آستانهء انتخابات تشکیل یافته بود و همچنان نماینگان مستقل اشتراک کرد ه بودند.

نظر به ارقام ارایه شده توسط آ. ک. گوپتا در نتیجه انتخابات کرسیهای مجلس مقننه (اسامبله) ولایت صوبه سرحد به شکل زیر تقسیم شدند:

کانگرس                                                                                                   ۱۹

حزب ملی گرای هندو- سیک                                                                           ۶                         

کاندیدان مستقل شامل یک هندو و یک سیک                                                      ۲۴

جمع کل                                                                                                   ۴۰

این ارقام۱۳ با احصاییه ای. یانسون تفاوت دارد. مطابق ارقام وی حزب ملی گرای هندو- سیک شش کرسی نه بلکه هفت چوکی را و نماینگان مستقل ۲۴ نه بلکه ۲۳ کرسی بدست آوردند. مگر اینها در ماهیت موضوع تاثیری ندارد.۱۴

مسلم لیگ در این انتخابات اشتراک نکرد، چونکه این حزب نتوانسته بود که نمایندگی ولایتی اش را پیش از انتخابات تشکیل دهد. شعبهء این حزب فقط در سال ۱۹۳۷ یعنی پس از انتخابات توانست در آنجا تشکیل گردد.

سازمان ولایتی کانگرس ۱۹ کرسی را در مجلس قانونگذاری ولایتی بدست آورد که در واقع پیروزی بزرگی بود. مگر ناسیونایستهای پشتون هنوز آنقدر کرسی را بدست نیآورده بودند تا راه پیروزی آنها را در راستای ساختن حکومت هموار سازد. در برابر آنها هنوز راه دراز مبارزه پارلمانی در درون خود مجلس مقننه ولایتی قرار داشت.

در راس نمایندگان غیر وابسته سِر عبدالقیوم (اورا نباید با یکی از رهبران سازمان ولایتی کانگرس خان عبدالقیوم خان اشتباه گرفت که پسانها از کانگرس برآمده، به مسلم لیگ پیوسته و در راس اپوزیسیون حکومت کانگرسی در ولایت صوبه سرحد قرار گرفت. سِر عبدالقیوم به گونه یی امیدواری ادارهء استعماری بوده ولی به اشرافیت قبیله یی تعلق نداشته و به همین دلیل از پشتیبانی رهبران قبایل و خانها برخوردار نبود. در آنزمانها این امر جنبهء ضعف او بود. 

پروسهء سیاسی پس از انتخابات با شور و هیجان همراه بود. چنانچه فراکسیونها و احزاب نو تشکیل شدند. نمایندگان مستقل هندو و سیک به حزب ناسیونالیستی هندو- سیک پیوستند. بقیه ۲۳ وکیل غیر وابسته در راس سِر عبدالقیوم تصمیم به اتحاد گرفته و به تشکیل حزب پرداختند. ۱۶ وکیل مستقل به حزب متحد ملی، ۴ نماینده دیگر به حزب دموکراتیک و ۳ تای باقیمانده همچنان مستقل باقی ماندند.

نمایندگان کانگرسی بدلیل اینکه ک.س. ک. (کمیته سراسری کانگرس هند) ازپیش تصمیم به عدم شرکت در انتخابات ولایتی گرفته بود، نمیتوانستند به تشکیل حکومت بپردازند. بنابراین سِر عبدالقیوم با نمایندگان دیگر متمایل به ادارهء استعماری به تلاشش برای ساختن ادارهء ولایت صوبه سرحد آغاز کرد. در پایان مارچ سال ۱۹۳۷ وی آماده بود تا حکومت ایتلافی را که عملاْ انگلیسی مآب باشد، بسازد. 

در ماه مارچ ۱۹۳۷ جورج کانینگهم جای رالف گریفیت را بحیث گورنر ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) گرفت. بروز ۱ اپریل سال ۱۹۳۷ باید به «خودمختاری ولایتی» نامنهاد دست مییازید. بنابراین بروز ۱۶ مارچ گورنر جدید سِر عبدالقیوم را نزدش خواسته و به وی پیشنهاد تشکیل حکومت را داد. این حکومت ایتلافی و دارای اپوزیسیون قوی در شورای ولایتی بود.  

در چنین حالتی باید کمیته سراسری کانگرس هند تصمیمش را میگرفت. کانگرسیها در انتخابات هشت ولایت پیروز شدند. کانگرس فقط در سند و پنجاب در اقلیت بود. این پیروزیهای کانگرسیها آنها را واداشت تا از تحریم (بایکوت) قانون سال ۱۹۳۴ ادارهء هند صرف نظر کنند. کامیابی سازمان کانگرس در ولایت صوبه سرحد بصورت عموم باعث تقویه مواضعش شد. در جلسه کمیته سراسری کانگرس هند در ماه مارچ ۱۹۳۷ کانگرسیها تصمیم گرفتند، برای شمولیت در ادارهء حکومت ولایت صوبه سرحد مبارزه کنند.  در همان ماه خان صاحب بحیث لیدر فراکسیون کانگرسیها در مجلس ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) انتخاب شده و کمیته سراسری کانگرس هند به وی اجازه داد، تا حکومت محلی را تشکیل دهد.

موضع کابینهء سر عبدالقیوم چندان مستحکم نبود. در ماه سپتامبر  ۱۹۳۷ در اجلاس دوم شورای مقننه ولایتی به وی رای عدم اعتماد داده شد ( ۲۷ دربرابر ۲۲). خان صاحب وظیفه گرفت، تا کابینهء جدید را تشکیل دهد. به او در این امر رهبران کانگرس راجندرا پرساد و عبدالکلام آزاد که به ولایت صوبه سرحد آمده بودند. خان صاحب میدانست که در موجودیت تناسب کنونی در شورای ولایتی او نمیتواند، فقط با اعضای کانگرس تشکیل حکومت دهد، بنابراین میکوشید تا احزاب دیگر را به تشکیل حکومت ایتلافی ترغیب کند.

۶ سپتامبر ۱۹۳۷ خان صاحب نخستین حکومت ایتلافی خویش را تشکیل داد. نمایندگان حزب متحدهء اسلامی و حزب هندو- سیک نقش اپوزیسیون را بعهده گرفتند. رهبر اپوزیسیون سر عبدالقیوم در ماه دسامبر ۱۹۳۷ طور ناگهانی مرد. این رویداد باعث تضعیف صفوف اپوزیسیون و تلاش برای تشکل گروپ مسلم لیگ در شورای مجلس مقننه ولایتی در صوبه سرحد شد.

حکومت تشکیل شده توسط خان صاحب به پشتیبانی اقشار گستردهء مردم متکی بود. البته اقشار اصلی (حامی) وی عملاْ پشتیبانان سازمان خدایی خدمتگاران بودند، تا از کمیته سراسری کانگرس هند روشنفکران، خرده بازرگانان، کشاورزان و پیشه وران انتظار اصلاحات اجتماعی را کشیده و مبارزهء ضد استعماری آنها با مبارزه برای حل معضلات اجتماعی مطابقت داشت. بنابراین پس از تشکیل حکومت خان صاحب به اجرای اصلاحات معتدلانه ولی لازمی برای ارتقای سطح زندگی اکثریت باشندگان پرداخت.

پیش از همه حکومت به مساله سلب حق نپرداختن مالیه از سوی باصطلاح «معاف دار» ها، کسانیکه صاحب بزرگترین قطعات زمین بوده ولی از حق امتیازی معافیت مالی بخاطر خدمت به ادارهء استعماری برخوردار بودند، پرداخت.۱۴

پس از آن امتیازات باصطلاح «ضِله دارها» یا «ضایله دارها»، کسانیکه امور اداری را در روستاها پیش میبردند، ملغی شد.۱۵ آنها نیز از سوی ادارهء استعماری از میان زمینداران بزرگ محلی انتصاب شده و مسوولیت جمعآوری مالیات از ساحهء زیر تابعیت خویش را داشتند. آنها این حاکمیت خودرا همانند بیگانه گانیکه در انجیل از آنها یادشده با عواید «سیاه» برای خودشان عملی میساختند. در صلاحیتهای آنها همچنان محاکمات شامل بودند. نظر به قانون (جدید) تصویب شده آنها حق امتیازی نپرداختن مالیه را از دست دادند.۱۶

افزایش تعداد مالیه پردازان امکان غنای خزانهء ولایتی را ممکن ساخته و زمینهء استفادهء درآمدهای نو را در عرصه های معارف، کمک به ناداران وغیره مساعد ساخت. همچنان بیگاری، جمع آوری کمک برای تمویل پولیس که گاه با مجبور ساختن دهقانان برای انجام دادن وظیفهء پولیس و نگهبان همراه بود، از میان رفت. همچنان قانونی تصویب شد که برشالودهء آن رباخواران (سودخواران) از مقروضان (بدهکاران) نمیتوانستند بیش از ۶٪ قرض را بدست آورند. به اینگونه حکومت (ولایتی) کاهش بهای اجاره زمین را اعلام کرد که در ولایت شمالغربی (صوبه سرحد) به بیش از  ۲۴۰ هزار روپیه رسیده و نسل اندر نسل توسط اجاره گیران پرداخته میشد.۱۷ 

حکومت برنامهء رشد ولایت را نیز اعلام کرد.  در این پلان ساختمان موسسات صنعتی، شبکه های آبیاری، اقدامات برای حمایت از تولیدات پیشه وران و صنایع کوچک مد نظر گرفته شده بود. همچنان اقداماتی در راستای ترغیب بورژوازی تجاری جهت سرمایه گذاری در تولیدات صنعتی عملی شد.۱۸ زمینداران بزرگ نیز از توجه بدور نماندند. چنانچه هنگام ساختمان کارخانه شکر در نزدیکی پیشاور قسمتی از اسهام به آنهایی داده شد که مشغول تولید نیشکر بودند. حکومت خان صاحب برنامهء کمک به باشندگان نوار قبایلی را نیز داشت. 

اقداماتی هم برای «پشتونیزه ساختن» اداره ولایت و شیوه آموزش و پرورش رویدست گرفته شد. ماموران پنجابی در برخی موارد با روشنفکران پشتون تعویض شدند. در مکاتب تا صنف پنجم تدریس بزبان پشتو آغاز شد.

همچنان اقداماتی دیگر برای تقویت خودشناسی پشتونی عملی شدند. چنانچه، بناهای یادبود قربانیان  قهرمان نبردهای آزدیبخش ملی سالهای ۱۹۳۲-۱۹۳۰علیه انگلیسها ساخته شدند..۱۹

اینگونه اقدامات باعث تحکیم مواضع حکومت خان صاحب، افزایش اعتبار کمیته سراسری کانگرس هند و خدایی خدمتگاران در میان مردم شد. همزمان بذل مساعی در مبارزهء ضداستعماری در راستای دستیابی به استقلال هند مرام عمدهء تلاشهای وی بود. باوجود دستآوردهای نامبرده حکومت محلی با یکسلسله چالشها مواجه بود. بزرگترین ضربه را به حکومت کانگرسی جنگهای میان گروهی (قومی) و گسترش جنایت وارد کرد. گرچه این متناقض (ناسازنما) مینماید، مگر حکومت مستقر در ولایت صوبه سرحد، در برابر حملات دوامدار ملیشه های قبایلی بالای مراکز اداری حکومت و جلوگیری از خشونت و خونریزی مرتبط با آنها  ناتوان بود. دریکی ازاین حملات در بنو بتاریخ ۲۳ جون ۱۹۳۸ دوازه نفر بشول چند تن مهاجم کشته شدند. مگر این حمله باعث خسارهء فراوان مادی نیز شد.۲۰ 

موضع حکومت بخاطر آن نیز ضعیف بود که مطابق قانون سال ۱۹۳۲ شیوهء دو حکومتی هنوز ماندگار بود. گورنر میتوانست طبق این قانون مجلس (شورای) ولایتی را منحل کرده و فعالیت حکومت را متوقف سازد.

رهبران کمیته سراسری کانگرس هند به همکارانشان در ولایت صوبه سرحد کمک دوامدار میرساندند. شعبهء ولایتی کانگرس در اینولایت بدلیل اعتبار زیاد عبدالغفار خان هنوز شهرتش را از دست نداده بود، که در این کار بازدید مهاتما گاندی در ماه می و جنوری ۱۹۳۸ و جواهر لعل نهرو در اکتوبر سال ۱۹۳۷موثر بودند. باید خاطد نشان کرد که شاخه ولایتی سازمان کانگرس در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) بیش ازحد به کمیته سراسری کانگرس ملی هند وابسته بود.

باوجود این که احزاب ملی گرای هند از قانون سال ۱۹۳۴ ادارهء هند حمایه نمیکردند، آنها تصمیم گرفتند، در انتخابات سال ۱۹۳۷ اشتراک نمایند. کانگرس ملی هند و حزب مسلم لیگ دو حزب سراسری هندوستان بودند. در ولایات بیشماری احزاب محلی فعال بودند. پیش از انتخابات، در نیمهء دوم سال ۱۹۳۷  کانگرس مواضع اش را مستحکم کرد. همچنان روابط بین المللی حزب گسترش یافت.۲۱ 

پیرامون لیگ سراسری مسلمانان هند باید گفت که در این حزب اوضاع بگونهء دیگری بود. اعلامیهء «۱۴ ماده یی» سال  ۱۹۳۰ م.ع. جناح  فقط نخبه گان مسلمان را بدورش بسیج کرده بود. لازم بود که این حزب تودههای مردم را بسویش جلب کند. مگر در آن زمان تا پایان سالهای ۳۰ (مسلم) لیگ مبارزهء فعال را برای نفوذ در میان تودههای وسیع پیش نبرده و حزبی با بنیاد پهناور نبود.۲۲

در سال ۱۹۳۲ زمامداران بریتانیایی فیصله نامنهاد جماعتی را تصویب کردند که پسانها شامل  قانون سال ۱۹۳۴ ادارهء هند شد. ماهیت این قانون در آن بود که در ولایات با بیشترینه نفوس مسلمان آنها بیشترین کرسیها را در مقابل غیر مسلمانان بدست آورده و در استانهایی که بیشتر باشندگان آن غیر مسلمانان بودند، آنها در برابر مسلمانان از تعداد بیشتر کرسی برخوردار میشدند. این مصوبه از جانب مسلم لیگ پشتیبانی شد، گرچه همانگونه که پیشتر آمد، این حزب از قانون ۱۹۳۰ ادارهء هند حمایت نمیکرد. مگر پس از سال ۱۹۲۱ لیگ نتوانست نفوذش را در میان اقشار متوسط مسلمان احیا کند، بویژه زمانیکه رهبر آن محمد علی جناح بعلت رفتن به  لندن (۱۹۳۰-۱۹۳۲) از امور درون حزبی کنار رفت، امور لیگ بکلی برهم خورد.۲۳  

م. ع. جناح در بیانیه اش در نشست اجتماع خادمان هند در پونه بتاریخ ۱۹ فبروری ۱۹۲۱ پیرامون کمپاین مقاومت مدنی م. ک. گاندی گفت: میستر گاندی، بدون شک شخص بزرگی است و او جناح از هرکسی بیشتر به او احترام دارد. مگر او به برنامه اش اطمینان ندارد و نمیتواند از او پشتیبانی کند.۲۴ اجلاس لیگ در سال ۱۹۲۱ از کمپاین مقاومت مدنی همانند کمیته خلافت (خلیفه یی) و «جمیعت العلمای هند» حمایت نکرد. پس از این لیگ بسرعت نفوذش را در میان مسلمانان روشنفکر رادیکال از دست داد.

مسلم لیگ بتدریج به کمپاین انتخاباتی کشانده شده و بتاریخ ۱۲ جون ۱۹۳۶ اعلامیهء (مانیفست) پیش از انتخاباتش را  پخش کرد که در آن آمده بود، برنامهء مبارزه اش برای اصلاحات اجتماعی و خود گردانی از پروگرام کانگرس ملی هند تفاوت نداشته و برعکسِ کانگرس مسلم لیگ مدافع راستین اقلیتهای مذهبی است. گرچه در عرصهء اقتصادی و اجتماعی برنامه های لیگ و کانگرس از هم فرق نداشتند، مگر در بخش سیاسی آنها شدیدا متفاوت بودند. چنانچه لیگ با تفاوت از کانگرس در مانیفست اش خواستار کسب استقلال کامل (هند) نبود. مگر در موارد دیگر چون تقسیم انتخابات، «حل جماعتی»، ضمانت به اقلیتها، قانون اساسی سال ۱۹۳۴ و دعوت تدویر مجلس مقننه پندارهای هردو حزب یکی بودند.۲۴

با اینهم در آنزمان تضادهای آشتی ناپذیر میان هردو حزب هنوز وجود نداشت. رهبران کانگرس ملی هند از مسلمانان در جاهاییکه کانگرس کاندید نداشت، مشوره میگرفتند. به اینگونه انتخابات سال ۱۹۳۷ آخرین کمپاین سراسری هند بود که در آن لیگ و کانگرس هنوز رقیب یکدیگر نبودند.۲۶  

در نتیجه انتخابات کانگرس ملی هند در ۸ ولایت از ۱۱ استان (بدون پنجاب و بنگال) پیروز شده و در آنجاها حکومت ولایتی را تشکیل داد.۲۷

به اینگونه لیگ سراسری مسلمانان هند در انتخابات سال ۱۹۳۷ شکست خورد. لیگ در انتخابات سال ۱۹۳۷ از ۴۸۲ کرسی ۱۰۸ را از کوریه های مسلمانان ( یعنی کمتر از ۳٪ همهء چوکیها در مجالس مقننه ولایتی) را بدست آورد. از ۷۳۱۹۴۴۴ رای دهندهء مسلمان به کاندیدان مسلم لیگ ۳۲۱۷۲۲ رای را دادند. رهبران لیگ در راس م. ع. جناح مجبور شدند درک کنند که برای بسیج گروههای گونه گون ولایتی و جلب تودهها شعارها و شیوههای نو سازمانی ضرورت اند.۲۸

دشواریهای لیگ سراسری مسلمانان هند در راستای حزب سراسری توده یی در برنامهء نو لیگ که در اجلاس لکنهو در اکتوبر سال ۱۹۳۷ تصویب شده بود، بازتاب یافتند. در آستانهء پذیرش این برنامهء نو و اساسنامهء آن شاعر و فیلسوف نامور مسلمانِ هند محمد اقبال به جناح نوشت: « لیگ باید بالآخره این مساله را حل کند، که بحیث سازمان سراسری نمایندهء محافل بالایی مسلمان هند، چنانکه تا اکنون بود، باقی میماند، یا اینکه به سازمان تودههای مسلمان تبدیل میشود، که تا کنون به فعالیتهای آن دلچسپی نداشته اند.»۲۹

شالودهء برنامهء نو ر ا اصل «تیوری دو ملت» و دادن خودمختاری به ولایات دارای بیشترینه مسلمان در چوکات هند تشکیل میداد. مرام اصلی این برنامه ایجاد فدراسیون بکلی مستقل هند بود که باید از دولتهای مستقلی که حقوق و منافع مسلمانان و دیگر اقلیتها را مطابق قانون اساسی بازتاب میداد، تشکیل مییافت. 

در این اجلاس آیین نامه (اساسنامه) جدید لیگ تصویب شد که شمولیت روشنفکران، کشاورزان و پیشه وران را به حزب آسانتر میساخت. کمیتهء آمادگی برنامه و اساسنامه نو تاکید میکرد که با پذیرش این فیصله خواسته های جدی مسلمانان را در جریان آمادگی و پروسهء انتخابات اخیر مدنظر داشته، تا مسلم لیگ بیشتر از پیش وسیعتر شده، به یک سازمان دموکراتیک نسبت به گذشته تبدیل گردیده و عضویتش برای هر مسلمان صرف نظر از اینکه نادار بوده و موقف اجتماعی پایین داشته باشد، آزاد باشد.۳۰

این اسناد و فیصله ها باعث بسیج باشندگان مسلمان هند بدور لیگ سراسری مسلمانان هند شدند. به این حزب همچنان سازمانهای بیشمار دیگر پیوستند، چنانچه در سند و ولایت صوبه سرحد شعبات حزب ایجاد گردیدند. به اینگونه جدایی گروهی مسلمانان از کانگرس آغاز شد.

به این امر تاحد زیادی اشتباهات سیاستمداران خود کانگرس نقش داشت. پس از انتخابات  حکومتهای ولایتی کانگرس طرح قانون کار را که حقوق اتحادیه های صنفی را خدشه دار میکرد، مانند قانون حل منازعات کاری در بمبٔی را آماده ساختند.۳۱ برعلاوه اختلافات میان رهبری کانگرس و حزب کمونیست هند (ح.ک.ه.) آغاز شد. در کنگرهء حزب کانگرس در هریپور رویارویی واضح نمایندگان چپ زیر رهبری سوبهاس چندرا بوس و راستگرایان بوقوع پیوست. س. چ. بوس در آنزمان ریاست حزب کانگرس را بعهده داشت، مگر در سال ۱۹۳۹ از این پست کنار رفت. جای س. چ. بوس را ر. پرساد گرفت. در کانگرس انشعاب رخ داد. س. چ. بوس با گروه بزرگی از هوادرانش از کانگرس خارج شده و حزب «بلوک فاروارد» را که بیشتر در بنگال نفوذ داشت، ایجاد کرد.۳۲ یک عامل مهم دیگر رشد ناسیونالیزم اسلامی این بود که در بزرگترین حزب سراسری هند یعنی کانگرس هندوها اکثریت حاکم را تشکیل میدادند، و ناسیونالیزم هندوستان رنگ هندویستی داشت. همچنان تاثیر سازمانهای مذهبی- شووینیستی به کانگرس ملی هند و یک سلسله اشتباهات صورت گرفته ازسوی حکومتهای ولایتی کانگرس در سال ۱۹۳۷ در برابر مسلمانان باعث رشد ناسیونالیزم اسلامی شد.۳۳ 

روابط هندوان و مسلمانان در زمان حکومات ولایتی کانگرس در بیشترینه ولایات بحرانی شد، چونکه در برخی موارد بصورت عموم خواسته های جنبش جماعتی مسلمانان درنظر گرفته نمیشد. کانگرس ملی هند ادعای دفاع منافع همه مسلمانها را میکرد، درحالیکه فقط مسلمانهای کانگره یی را نمایندگان شان میپنداشت. در ولایاتیکه حکومات کانگرسی ایجاد شده بودند، آهنگ و رقص در برابر مساجد آزاد بود، و ترس از ممنوعیت ذبح گاو که تعقیب جنایی را درقبال داشت و همچنان انتخاب «بندِ ماتارام» همچون سرودملی که در آن موضوعات میهن پرستانه بشکل هندویی بازتاب یافتند، باعث تحریک احساسات مذهبی مسلمانان شد.۳۴

سیاست قومی و زبانی کانگرس ملی هند در محلات ویژه گیهای نواحی مختلف را نیز درنظر نمیگرفت. با پذیرش رسمی اینکه زبان هندوستانی دو گونهء ادبی هندی و اردو را دارد، کانگرس فقط زبان هندی را بحیث زبان رسمی در پهلوی انگلیسی برسمیت شناخت. آموزش اجباری زبان هندی در مکاتب و خودداری از تدریس ادبیات اردو، عربی و فارسی که شالودهء معارف سنتی را میساختند، باعث نارضایتی روشنفکران مسلمان شد.   

کمپاین آغاز شدهء مسلم لیگ در راستای ارتباطات با تودهها از حزب کار گستردهء تبلیغاتی، تشکیل ساختار لازم تبلیغی، گزینش گونه های نو ترویجی و گسترش وسایل ارتباط جمعی را مطلبید. گام مهم در این راستا ایجاد ارگان ویژه توسط لیگ برای مسایل اطلاعاتی، تبلیغات و آگهیها بود. این ارگان کارش را از تحلیل امکانات وسایل تبلیغی موجود در هند و دورنماهای استفاده از آنها برای منافع لیگ آغاز کرد.۳۵ فعالان لیگ سراسری مسلمانان هند از سیاست اقتصادی حکومتهای ولایتی کانگرسی انتقاد نموده اعلام میکردند که این مشی جنبهء کمونالیستی[1] دارد.

 اینها همه موثر بوده و باعث شدند تا مسلم لیگ با اتکا به پشتیبانی اکثریت مطلق مسلمانان هند در آینده به حزب توده یی سیاسی تبدیل شود، که این امر خود در رشد بعدی جنبش ملی گرایی تا استقلال این «دُر تاج سلطنتی بریتانیا» و تقسیم آن به دو کشور هند و پاکستان خیلی تاثیر گذار بود.  

در سال ۱۹۳۶ م. ع. جناح تلاش کرد شعبهء مسلم لیگ را در صوبه سرحد ایجاد کند. او به دو شخصیت حزب مستقل امیدوار بود، که عبارت بودند از پیربخش و خدابخش. در ماه می ۱۹۳۶ او با آنهابه آرزوی اینکه ایشان شاخهء مسلم لیگ را در صوبه سرحد ایجاد میکنند، ملاقات کرد. مگر این امیدواری عملی نشد. در ماه سپتامبر خدابخش به م. ع. جناح طی نامه یی نوشت که امکان ایجاد شاخهء مسلم لیگ در صوبه سرحد کم و حتی ناممکن است. همچنان او به جناح اطمینان داد که وی شخصا حاضر است، در این راستا حرکت کند. مگر حزب مستقل تصمیم گرفت نام پیشینش را حفظ کند و به شعبهء مسلم لیگ تبدیل نشود.

در این میان م.ع. جناح سفرش را به صوبه سرحد برنامه ریزی کرد، مگر خدابخش باور نمیکرد که نتیجهء این سفر ایجاد شاخهء مسلم لیگ باشد. شاید او بخاطری مخالف این کار بود که در صوبه سرحد رقیبی را برای حزبش نمیخواست.۳۶

در ماه اکتوبر ۱۹۳۶ م.ع. جناح به پشاور با مرام ایجاد شعبهء مسلم لیگ سفر کرد. در میتنگ پشاور که توسط حزب مستقل دایرشده بود، او از مسلمانان صوبه سرحد تقاضا کرد در یک حزب متحد که قادر باشد همه تلاشهایش را برای تشکیل حکومت انجام دهد، بسیج شوند. وی به مسلمانها همانند هندوان اطمینان میداد که بهترین نمایندگانش را به مجلس ولایتی بفرستند تا آنها در راستای وحدت هندوان- مسلمانان با مرام دستیابی به خودگردانی (سوارج) مشترکا عمل نمایند.۳۷

در نتیجه سفر م.ع. جناح گروپ مشورتی آمادگی شرایط برای ایجاد شاخهء ولایتی مسلم لیگ بوجود آمد. پیربخش بحیث رییس آن انتخاب شد. مگر تقریبا نیم گروپ هیچگاهی در نشستهای آن شرکت نمیکرد. برخی از اعضای گروپ به کانگرس پیوستند. در انتخابات سال ۱۹۳۷ خدابخش نامبرده و پیربخش بنمایندگی از حزب مستقل اشتراک نمودند، ولی همانطوریکه پیشتر یادآوری شد، کاندیدهای مسلم لیگ شرکت نداشتند.

در آغاز سپتامبر ۱۹۳۷ شعبهء ولایتی مسلم لیگ در ایبت آباد ایجاد شد. جلسه این سازمان قطعنامه یی را با ماهیت عام اسلامی مانند اعتراض به پارچه نمودن فلسطین تصویب کرد. در این قطعنامه همچنان از مجلس مقننه درخواست شده بود تا برای کاهش مالیه زمین[2] اقداماتی را انجام دهد.۳۸

در نشست ایبت آباد هیات رهبری شاخهء ولایتی مسلم لیگ تشکیل شد. مولانا شریک الله از نوشهره که رییس جمیعت العلمای اسلامی بود و مولانا محمد اسحق منصوری وغیره در این شعبه شامل بودند. مولانا محمد شعیب که بحیث رییس سازمان انتخاب شده بود، بزودی و شخصا از این مقام کناره گیری کرده و در ماه دسامبر ۱۹۳۸ استعفا داد. در مناطق دیگر شاخه های حزب در پاییز سال ۱۹۳۷ (در پیشاور در ماه اکتوبر و در شهرستانهای دیگر در ماه نوامبر) ایجاد شدند. شعبهء کوهات آخرین آنها بود.۳۹

بتاریخ ۳ سپتامبر ۱۹۳۹ حکومت بریتانیا به آلمان اعلان جنگ داده و از دومینیونها نیز درخواست همانند را نمود. انگلستان با درنظرداشت موقف اتحادی هندوستان به خواستهای هند درینمورد وقعی نگذاشت. نایب السلطنه لارد لینلیتو اعلام کرد که هند نیز در حالت جنگ با آلمان قرار دارد. واکنش کانگرس ملی هند به این امر منفی بود. در اجلاس واردهه کمیته کاری کانگرس (ک.ک.ک.) وضعیت جدید را بررسی نموده و بتاریخ ۱۴ سپتامبر ۱۹۳۷ اعلام کرد که هند برضد جنایات امپریالیزم بوده و نمیتواند به این جنگ امپریالیستی بپیوندد.۴۰ همزمان کانگرس به نیروهای ضد فاشیستی و دموکرات بریتانیا که برضد آلمان نازی میرزمیدند، علاقمندی اش را نشان داد. برعکس کانگرس مسلم لیگ بصورت کل از فیصله وایسرای (نایب السلطنه) حمایتش را اعلام کرد.۴۱

بتاریخ ۱۷ اکتوبر ۱۹۳۹ لینلیتو رضایتش  از مسلم لیگ را ابراز داشت. در اعلامیه اش وی از همهء احزاب و گروههای توانمند هند درخواست نمود تا به کمیتهء مشورتی نظامی در جنب نایب السلطنه بپیوندند. در واقع ازاین اعلامیه برمیآمد که وایسرای میخواهد حالت موجود را نگه دارد، چونکه در آن هیچ چیز مشخصی پیرامون میکانیزم درخواست استقلال هند تذکر نرفته بود. این امر باعث نارضایتی کانگرس شده و این حزب بروز ۲۲ اکتوبر سال ۱۹۳۹ مصوبه یی را صادر کرد که در آن احضار وزیران حکومات ولایتی تقاضا شده بود.۴۲

با حمایت از ک.ک.ک. (کمیته کاری کانگرس) حکومت ولایت صوبه سرحد بر ضد فیصله نایب السلطنه اعتراض کرد. کانگرس اعلام کرد که برای همکاری هندیان با بریتانیا در این جنگ بریتانیا حق هند بداشتن قانون اساسی و اجرای اصول دموکراسی را باید محترم شمرد. فعالان کانگرس خاطرنشان کردند که بریتانیا سیاست استعماری را که نازیها در پولند میکنند، در هند پیش میبرد.

 

بتاریخ ۷ نوامبر ۱۹۳۹ حکومت خان صاحب استعفا داده و بروز ۱۱ نوامبر گورنر کانینگهم که دورنمای تشکیل حکومت را ناممکن میدید، شخصا حکومت ولایتی را بدست گرفت.  در آغاز ۱۹۴۰ م.ع. جناح از نایب السلطنه درخواست کرد تا به کانینگهم سپارش کند تا تشکیل حکومت مسلم لیگ را در ولایت صوبه سرحد بررسی کند. مگر گورنر حکومت منتخب را بدلیل آرامی اوضاع ولایت غیرضروری میپنداشت.۴۴

در ماه مارچ ۱۹۴۰ رویدادی بوقوع پیوست که سرنوشت نیمقاره را بکلی تغییر داد. در اجلاس حزب سراسری مسلمانان هند (مسلم لیگ) بتاریخ ۲۲ و ۲۳ مارچ در لاهور قطعنامه یی تصویب شد مبنی بر اینکه مرام اصلی لیگ مبارزه در جهت ایجاد دولت اسلامی در هند در آنجاهاییکه مسلملنان اکثریت اند، میباشد. پسانها  هوادران هند واحد این قطنامه را «پاکستانی» نامیدند، گرچه در آن هنوز واژه «پاکستان» وجود نداشت. ۴۵

کانگرس به مشی اش ادامه میداد. در سال ۱۹۴۰ این حزب فیصله کرد که کمپاین نو مقاومت مدنی را آغاز کند که شروع و شیوههای پیشبرد آن را  م. ک. گاندی بحیث رهبر کانگرس بعهده میگیرد.۴۶ 

شعبه کانگرس در صوبه سرحد نیز به این کمپاین امادگی میگرفت. در ماه می ۱۹۴۰ همه کمیته های منطقوی کانگرس به کمیته های پیشبرد کمپاین مقاومت مدنی تبدیل شدند، چنانچه در شهرستانهای پیشاور و بنو مراکز تعلیمی برای آموزشی شرکت کنندگان کمپاین فعال شدند. 

در تابستان سال ۱۹۴۰ مهاتما گاندی با کمیته کاری کانگرس پیرامون کمپاین عدم خشونت اختلاف نظر پیدا کرد. جالب است که عبدالغفار خان اینبار نیز (ماه جون ۱۹۴۰) ازاو حمایت کرده و با اعتراض کانگرس را ترک گفت. پس از برگشت گاندی به کانگرس عبدالفغار خان نیز به این حزب دوباره پیوست.

شاخه کانگرس در صوبه سرحد از گورنر بخاطر توقف فعالیت مجلس مقننه انتقاد کرده و این حکمیت را «مطلق العنان و غیر مسوول» میپنداشت.۴۷

باوجود تلاشهای عبدالفغار خان این کمپاین  در صوبه سرحد موفق نبود. کانینگهم تصمیم گرفت شرکت کنندگان کمپاین را بخاطر تبلیغات گسترده بازداشت نکند، درحالیکه در ولایات دیگر از ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر زندانی شده بودند. در نهایت روزی پولیس عبدالغفار خان را بازداشت نموده ولی فقط اورا تا خانه اش بدرقه کرد.۴۸ کمپاین سال ۱۹۴۰ برای زمامداران انگلیسی- هندی دیگر خطرناک نبود. حکومت فعالانی را که پیشتر زندانی کرده بود، مانند ج.ل. نهرو و عبدالکلام و پسانتر دیگر رهبران کانگرس را آزاد نمود.

اوضاع در هند زمانی دگرگون شد که آلمان نازی به اتحادشوروی و جاپان علیه ایالات متحده در اوقیانوس آرام حمله کردند. از سوی جنوبشرق آسیا جنگ بتدریج به هند نزدیک میشد. در چنین احوالی حکومت بریتانیا در پایان مارچ سال ۱۹۴۲هیات ویژه یی در راس سر ستافورد کریپس گسیل نمود که پیشنهادهای وی قناعت هیچ نیروی سیاسی هند را حاصل نکرد.۴۹  

در سال ۱۹۴۳ م.ک.گاندی بازهم تصمیم گرفت کمپاین مقاومت مدنی را آغاز کند. در واردهء بمبٔی در تابستان همانسال پندارهای وی از سوی کمیته کاری کانگرس تایید شد که تصمیم گرفتند این کمپاین زیر شعار «انگلستان از هند خارج شو!» عملی شود. بتاریخ ۹ اگست رهبران کانگرس زندانی شدند. فعالیت کانگرس رسما ممنوع شده و «انقلاب» باصطلاح «اگست» به شکست انجامید.۴۰

در میان سالهای ۱۹۴۰ تا ۱۹۴۲ اوضاع در صوبه سرحد آرام بوده و حالت انتظاری در روحیه (همه) دیده میشد. در این زمان عبدالغفار خان سرگرم برنامه باصطلاح «سازنده» و بنیانگذاری مرکز اصلی آموزشی خدایی خدمتگاران در املاک شخصی اش در روستای سردار یاب بود. گورنر کانینگهم که با خان صاحب آشنا بود، میپنداشت که وزیر اعظم (ولایتی) کانگرسی پیشین توانمند نیست تا حکومت ولایتی صوبه سرحد را رهبری کند.۴۱

مگر سران قبایل، مسلم لیگ و بیروکراسی موجود ضد بازگشت کانگرس به حکومت بودند. شاخه لیگ برضد این کار دو میتنگ را براه انداخته و خود میخواست تشکیل حکومت دهد. زمانیکه در ماه اگست ۱۹۴۲ نایب السلطنه از کانینگهم خواست امکانات تشکیل حکومت کانگرسی را بررسی کند نامبرده چندان به پیروزی این کار امیدوار نبود.۴۲ ای. یانسون همچنان دراینباره نوشته است: «لارد لینلیتو بازهم از کانینگهم خواست تا مساله ایجاد حکومت مسلم لیگ را در صوبه سرحد بررسی کند. مگر کانینگهم بازهم توضیح کرد که در این راستا هیچ دورنمایی را نمیبیند.»۴۳ 

دشمنان کانگرس برای بدنام سازی آن حزب از موضوع نکاح دختر خان صاحب با یک مسیحی استفاده مینمودند. ملاها در منبر از «نکاح ضد شرعی» گفته  و مطبوعات آوازههایی را مبنی بر بروز اختلافات در شعبهء کانگرس پخش کرده، ادعا میکردند که بخش بیشتر خدایی خدمتگاران از این سازمان بیرون شده است. شاخهء کانگرس اعلام میکرد که هیچکس از این سازمان خارج نشده و اختلافات فقط در تصورات دشمنان کانگرس وجود دارد. ج.ل. نهرو نیز صدایش را در دفاع از رفقایش رسا کرد. پروپاگندها علیه خان عبدالفغار خان و کانگرس ناکام شدند.۴۴

بازگشت عبدالغفار خان از وَردها باعث ناراحتی حاکمان شد، مگر تبلیغات «از هند خارج شوید!» بیدرنگ آغاز نشده و بتدریج نیرومند شد. تا سپتامبر ۱۹۴۱ فقط تظاهرات در شهرستانها دایر میشد، و در نوار قبایلی اعلامیهء استقلال را تایید میکردند. حکومت هنوز برخورد خشن نداشت. تبلیغات گسترده میشد. مرحلهء دوم این کمپاین در ماه اکتوبر ۱۹۴۲ آغاز شد، زمانیکه شعبه کانگرس در برابر مغازهها، مکاتب، محاکمات و دفترهای پولیس دست به تحصن (بست نشینی) زد. این اقدامات برشالودهء اصل نافرمانی (مقاومت) مدنی (بیخشونت) صورت گرفت، مگر پولیس زور و حتی اسلحه گرم دربرابر آنها استفاده کرد. ۲۷ اکتوبر سال ۱۹۴۲ عبدالغفار خان در راه میتنگ مردان  زندانی شد. با بازداشت رهبران «سرخ جامگان» در ماه فبروری ۱۹۴۳ تبلیغات بیصدا شده و در ماه می ۱۹۴۳ بکلی متوقف شدند. درینزمان جمعا  ۲۴۴۰ نفر زندانی شدند.۴۵  

بیشترینه رهبران کانگرس در ولایت صوبه سرحد همانند کل هند بازداشت شدند. تعداد اعضای مجلس مقننه ولایتی از ۴۰ تن به ۳۴ نفر کاهش یافت. به نسبت زندانی شدن ۸ نفر از کانگرسیستها ۷ کرسی در این شورا خالی مانده بود. تناسب میان اعضای کانگرسی و غیر آن در مجلس برهم خورد. منع فعالیتهای کانگرس به نمایندهء مسلم لیگ در شواری نایب السلطنه فرصت داد تا ابتکار ایجاد حکومت مسلم لیگ در صوبه سرحد را بدست گیرد.۴۶

در ماه جنوری سال ۱۹۴۳ اورنگزیب خان وکیل مسلم لیگ به مشاوره در راستای ساختن حکومت در صوبه سرحد آغاز کرد. در ماه مارچ همانسال مطبوعات خبردادند که ۱۷ عضو از جمله ۱۸ تن در مجلس ولایتی آمادهء پشتیبانی وی اند. در ماه اپریل اورنگزیب خان از گورنر تقاضا کرد به او وظیفهء تشکیل حکومت سپرده شود. ازاین پیشنهادش بیدرنگ نمایندگان حوزهء هزاره پشتیبانی کردند. همچنان ضامن جان خان «عضو پایدار خدایی خدمتگاران» و عبدالرب نیشتر نمایندهء مستقل از اورنگزیب خان دفاع کرده و به لیگ پیوستند. همچنان پیربخش که همکار مستقل مسلم لیگ بود و دو کانگرسی مسلمان دیگر نیز به این جریان پیوستند. رشد اینچنینی اوضاع گواه آن بود که گذار کانگرسیها به شاخهء تازه ساختهء شدهء مسلم لیگ آغاز شده که این امر در آینده نقش مهمی در پیروزی لیگ داشت.

همچنان در مرحلهء تشکیل حکومت اورنگزیب خان از پشتیبانی حزب  ملی هندو- سیک نیز برخوردار شد. رهبر این حزب کمونالیستی مهر چند خانا در اینزمان در ایالات متحده بوده و جانشینش انجیت سنگ بود. توافق مربوط به ایتلاف این حزب با مسلم لیگ را انجیت سنگ و اورنگزیب خان امضا نمودند. شرایط این ایتلاف خودداری لیگ از طرح مساله پاکستان در جریان حاکمیت ایتلافی و همچنان آمادگی حزب مذکور از حق آزادنهء شمول مسلمانان به کار، دادن ضمانتها برای آموزش و پرورش وغیره بودند. این توافق پیشبینی کرده بود که هیچ فیصله یی در راستای منافع هندوها و سیکها بدون ۴/۳ آرای این اقلیتها پذیرفته نمیشود. مهر چند خانا پس از برگشتش به وطن بدلیل مخالفت با چنین تصمیم به کانگرس پیوست.۴۷

این ایتلاف بنام اتحاد لیگ – آکال (از نام دال آکال حزب مهم سیکها) شهرت یافت. بتاریخ ۲۴ می سال ۱۹۴۳ حکومت ایتلافی اورنگزیب خان بکارش آغاز کرد.

هنگام آمادگی به جنگ (دوم جهانی. مترجم) رویاروییهای انگلستان و آلمان در جنوب و مرکز آسیا شدت گرفت. کابل به مرکز عملیات تخریبی و جاسوسی علیه هند برتانوی تبدیل شد. در سالهای ۱۹۳۷-۱۹۳۸ بارون هس فون ویلتهایم بحیث سفیر آلمان نازی به هند گسیل شد. وظیفهء مهم او جلب نخبه گان سیاسی جنبش آزادیبخش ملی هند بود. برای اجرای وظیفهء محوله او با کانگرسیهای نامور چون و. پاتیل، کرپالانی، و.ل. پاندیت خواهر ج.ل. نهرو، شاعره سراج الدین نایدو، رهبر نامدار نیروهای میهنی شمال هند عبدالغفار خان و دیگران دیدار کرد.۴۸

بارون آلمانی در گفتگوهایش با فعالان سیاسی و شهزداگان هندی دروغگویی میکرد چون آنها از تعصب نژادی (راسیزم) نازیها آگاهی داشتند. برعکس بادرنظرداشت علاقمندی محافل هندی به سوسیالیزم، او میگفت که برخلاف ادعای مارکسیستها فقط در آلمان و ایتالیا سوسالیزم واقعی وجود دارد.۴۹

چنانکه آ.و. رایکوف در کتاب «لحظهء خطرناک هند» آورده، تا حملهء آلمان بالای اتحاد شوروی هند به دو دلیل جایگاه بزرگی را در گفتار و کردار رهبری نازیهای جرمنی نداشت: یکم، هیتلر روی سازش صلح با بریتانیا حساب میکرد. دوم، رهبران فاشیست تلاش میکردند با بازیهایی توجه حکومت شوروی را از حملهء آماده شونده بالای اتحاد شوروی دور داشته  آنکشور را فریب داده  واز دید استراتیژیکی برحذر دارند. چنانچه هنگام سفر و. م. مولوتوف در برلین در ماه نوامبر سال ۱۹۴۰ هیتلر با سرسختی به اتحادشوروی پیشنهاد کرد در امر درهم شکستن امپراتوری انگلیس دست بکار شود.۵۰

مگر مولوتوف محتاط بوده زیر تاثیر تحریکات هیتلر قرار نگرفت. همچنان هویدا است که در جریان آمادگی حمله نیروهای هیتلری به اتحادشوروی درمیان سربازان آلمانی اخباری جعلی مبنی بر اینکه گویا اتحادشوروی اجازهء ورود از خاکش را برای ضربه زدن به هند برتانوی داده است، پخش شد. حتی نقشه هایی از منطقهء نامبرده نیز تقسیم شد.۵۱

ساحهء قبایل شامل در ولایت صوبه سرحد که توسط سران عشایر و اجنسیهای انگلیسی اداره میشد مورد علاقمندی جدی سیاستمداران آلمان بود. برشالودهء اسناد انگلیسی در این ساحه میشد تا ۴۰۰ هزار رزمندهء پشتون را که دارای ۲۳۳ هزار میل تفنگ بودند، بسیج کرد، در حالیکه تمام ارتش هند برتانوی دارای ۱۸۷ هزار نفر بود.۵۲

وزیرستان بخش عمدهء نوار قبایلی بود. تلاشهای اجنتوری نازیستی که میخواستند جنبش آزادیخواهی صوبه سرحد را مورد استفاده قرار دهند، همچنان در تلاشهای شان برای «آموزش» مبارز آزادی وزیرستان فقیر ایپی بازتاب یافت. همچنان عملیاتی زیر نام شفری «آتشخوار» آماده شد. حاجی میرزا علیخان توری خیل یا فقیر ایپی در سال ۱۹۳۶ قیام وزیرستانیها را برضد استعمار برتانوی رهبری کرد. تمام تلاشهای حکومت برای سرکوب این قیام بوسیلهء ارتش به ناکامی انجامیدند.

با آغاز جنگ دوم جهانی فرماندهی هیتلری برنامه های استفادهء وزیریهای بپاخاسته را برضد هند پس از پیروزی بر اتحاد شوروی طرح کرد. زمامداران انگلیس در هند بادقت ناظر مرز نا آرام شمالغرب بعلت موجودیت فقیر بودند. آنها نخستین بار اطلاعاتی را از روابط وی با استخبارات فاشیستی در تابستان سال ۱۹۴۱ بدست آوردند، زمانیکه در بلوچستانِ هممرز با وزیرستان ترجمان سفارت ایتالیا در کابل بازداشت شد. آشکارا شد که در میان سالهای ۱۹۳۹- ۱۹۴۱ اجنتهای ایتالیایی چندین بار فقیر را دیده و به وی اسلحه و پول داده اند.۵۳

همکاران آلمانی فاشیستهای ایتالیایی نیز دراین راستا پیگیر بوده و پول را به وی انتقال میدادند. برای عملی نمودن برنامه «آتشخوار» سفارت آلمان در کابل مقدار بزرگ مارکِ رایش را بدست آورده بود. در درازنای سال ۱۹۴۱ نیم ملیون مارکِ رایش توسط پنج کوریر به کابل انتقال داده شد، که برابر به ۲ ملیون و ۴ صدهزار افغانی میشد. به اینگونه سفارت آلمان فرصت یافت تا فعالیتهای گونه گون تخریبی را تمویل کند.۵۶

در سال ۱۹۴۰ حکومت آلمان تلاش کرد وزیریها را برای لشکرکشی به کابل جهت احیای سلطنت امان الله خان تحریک کند، مگر این تلاش نیز به ناکامی انجامید.

با آغاز تجاوز آلمان هیتلری به اتحادشوروی فعالیت استخباراتی آلمان تشدید یافت. فرماندهی ارتش آلمان امیدوار بود که فقیر زمینهء لشکرکشی اردوی ورماخت به هند را مهیا میسازد. هواپیماهای آلمانی بوسیلهء پاراشوت به فقیر اسلحه و مهمات پرتاب میکردند. مگر شکست نیروهای آلمان در  حومهء استالینگراد برنامه های فرماندهی آلمان را بخاک برابر کرد. ازسوی دیگر فقیر نمیخواست دست نشاندهء آلمان و ایتالیا باشد. باوجود دریافت امکانات گسترده او به هیچ اقدامی خارج از برنامه هایش که همانا مبارزه درراه آرمانهای مردمش بود، متوسل نشد. با دوری از خطرات گوناگون فقیر توانست زمان دشوار را بدون تلفات سپری کرده و خرانه اش را با پول و ذخایرش را با اسلحه تمویل و تجهیز نماید.۵۷

******

 


[1] - کمونالیزم نوعی از ایدیولوژی سیاسی انقلابی با ریشه های طولانی تاریخ در جنبشهای مترقی، پندارها وساختارها میباشد که نخستین بار در ۲۵۰۰ سال پیش در آتن هویدا شد. در این نظریه قدرت به مردم و اجتماعات آنها (کمونها) تعلق باید داشته باشد که عملاْ ضد تمرکز قدرت و ادارهء مرکزی دولتی است. این تیوری پسانها در فرانسه تعمیم یافته و نظریهء کنفدراسیونی کمونهای مساوی الحقوق را که در آن دولت مرکزی صلاحیت گسترده ندارد، پیشکش کرد. این واژه را نباید با کمونیزم اشتباه کرد. در اکثر شهرهای اروپایی (از جمله در کشورهمای اسکاندیناویا) به شهر داری کمون میگویند. (مترجم) 

 

[2] - land tax

 

 

+++++++++++++

بخش دوم

مبارزه سیاسی در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد)

در سالهای ۳۰-۲۰ سدهٔ ۲۰

 

در آغاز سده بیستم اوضاع در جهان، بویژه در اروپا بگونهٔ ژرف دگرگون شد. پیدایش دشمن مشترک یعنی آلمان و متحدان آن بریتانیا، فرانسه و روسیه را مجبور به اتحاد ساخت. در صحنهٔ تسلط استعماری در آسیای جنوبی یک رقیب نو هویدا شد. روسیه و انگلستان باید به حل و فصل همهٔ اختلافات شان در منطقه نامبرده دست مییازیدند. برهمین شالوده «توافقنامهٔ مربوط به فارس، افغانستان و تبت» بتاریخ ۳۱ اگست سال ۱۹۰۷ در سنت پتربورگ بامضأ رسید. مطابق این سند بریتانیا حق روسیه را برای حل مستقیم چالشهای محلی با حاکمان مرزی افغانستان برسمیت شناخت. در این «توافقنامه» همچنان در بارهٔ مناسبات بازرگانی با افغانستان نیز یادآوری شده بود. روسیه افغانستان را خارج از حیطهٔ نفوذش شناخته و تعهد میکرد که مناسبات سیاسی با آنکشور را فقط از طریق حکومت بریتانیا پیش ببرد. بنوبهٔ خود بریتانیا میپذیرفت، به هیچ اقدامی در افغانستان که خطری برای روسیه د اشته باشد، متوسل نشود.

چنین مینمود که در آغاز سدهٔ بیستم بریتانیا بصورت قطعی مواضعش را در آسیا مستحکم نموده و در آنجا جایگاه حاکم را بدست آورد، ولی با اینهم ناگذیر بود که رقیب اصلی اش در منطقه- روسیه را مد نظر داشته باشد. مگر پروسه های تاریخی به ارادهٔ سیاستمداران وابسته نبوده و برشالودهٔ قانونمندیهای خویش رشد مییابند. گسترش روابط اجتماعی باعث رشد جنبش آزادیخوهی شد. از آغاز قرن بیستم بنیادهای سرمایه داری در هند شکل گرفتند. بورژوازی هند در آنزمان میکوشید از تسلط بریتانیا آزاد گردد که این امر با تلاش مردم هند برای استقلال همسویی داشت. در شرایط نو بمیان آمده جنبش آزدیبخش- ملی اوج گرفت.

چنانچه هویداست، در سال ۱۸۸۴ در هند نخستین حزب سیاسی یعنی کانگرس ملی هند (ک. م. ه.) بنیانذاری شد. ک.م.ه. خود را حزب هندویی نه بلکه سراسری و ملی میپنداشت. همچنان سازمانها و انجمنهای جماعت مسلمان نیز پدید آمدند: سازمان ملی- اسلامی بنگال، سازمان اسلامی بمبئی، «انجمن اسلامی» و برخی دیگر. برعلاوه آگاهی ازاشتراکات اسلامی نیز در هند نضج گرفت. پندار اینکه مسلمانان هند ملت جداگانه یی اند، در آثار سید احمد (۱۸۹۸-۱۸۱۷) که بنیانگذار مدرسه (کالج) شرقی برای مسلمانان در الیگره بود، مطرح شد. در سال ۱۸۹۳ او مرام و وظایف کانگرس را بدلیل شناخت نادرست از تاریخ و نادیده گرفتن این واقعیت که مسلمانان همچون ملتی جداگانه باید مدنظر باشند، نکوهش میکرد. این نخستین فورمولبندی تیوری دو ملت بود که شالودهٔ ایدیولوژیکی پاکستان را ساخت.۱ مگر در این مرحلهٔ جنبش آزادیبخش ملی هند یعنی پایان سدههای ۱۹ و آغاز ۲۰ هنوز اختلافات شدید میان ایدیولوگهای انجمنهای اسلامی و کانگرس ملی هند وجود نداشت. چنانچه برخی مسلمانهای عضو یا حتی از رهبری کانگرس ملی هند (مانند بدرالدین تایب زاده) همزمان عضو اتحادیهٔ مسلمانان بمبئی بودند. پیدایش اختلافات شدید مربوط به دوره های پسانتر است که هم دارای دلایل عینی و هم ذهنی بودند که بگونهٔ آگاهانه از سوی افراطیون هم هندو مذهب، هم مسلمان و هم بوسیلهٔ سیاست زمامداران انگلیس دامن زده میشد. 

برخی فعالان کانگرس در مبارزهٔ شان میکوشیدند کمک روسیه را جلب کنند. یکی از صفحات جالب تاریخ روابط هند- روسیه تماسهای قونسل روسیه و یکی از چهره های نامور جنبش آزادیبخش هند تیلک۲ بود. مگر عهدنامه سال ۱۹۰۷ روسیه- انگلیس شالوده یی حقوقی برای مناسبات هردو دولت شد. پس از این میهندوستان هندی میتوانستند روی کمک روسیه حساب کنند. مگر در میان خود آنها نیز همه چیز روبراه نبود. چنانچه در اجلاس کانگرس در بینار (سال ۱۹۰۴) ۱۷ تن مسلمان اشتراک نموده بودند، در حالیکه این رقم در دورهٔ گذشته به ۷۰۰ نفر مسلمان میرسید. سیاستمداران مسلمان از نایب السلطنه درخواستند که در قانون نو ادارهٔ ارگانهای محلی قانونگذاری هند اصل نمایندگی سیاسی- جماعتی هندیها درنظر گرفته شود.

در هند نیروهای سیاسی اسلامی متشکل میشدند. بروز ۲۹ دسامبر سال ۱۹۰۷ نخستین اجلاس لیگ سراسری مسلمانان هند تدویر یافت. رهبر ثروتمند و بانفوذ فرقه اسماعیلیها  آغا خان بحیث رییس این حزب انتخاب شد. حزب جدید شامل زندگی سیاسی هند برتانوی شد. مگر ایجاد حزب نو اجتماعی هنوز به معنی انشعاب در جنبش ملی هند نبود. بسیاری از اعضای این حزب همزمان عضویت کانگرس را نیز داشتند.

در سال ۱۹۰۹ قانون شوراهای هند (ریفورم مورلی مینتو)  تصویب شد. شمار پستهای انتخابی در شواری قانونگذاری نایب السلطنه نیم برابر افزایش یافت. همزمان شیوه کوریه (حوزه)- که مبتنی بر تقسیمات عامه، زمینداری و مسلمانها استوار بود- اجرایی شد. همچنان شمار چوکیهای تخصیص یافته به کوریه (حوزه) های مسلمانان افزایش یافت.

در سال ۱۹۱۱ جورج پنجم شاه بریتانیا نخستین بار به هند سفر کرد. همچنان تقسیم پیشین بنگال ازمیان رفته و پایتخت به دهلی انتقال یافت.  

در مسلم لیگ نیز پروسه های دموکراتیزه شدن نمایان میشد. ایدیولوگهای مشی نو حزب شبلی نعمانی، عبدالکلام آزاد، محمد علی ودیگران بودند. در بیانات آنها تلاش برای روشنگری در میان جوانانِ مسلمان از مسایل سیاسی هندِ آنزمان و جلب شان به فعالیتهای سازمانهای ملی اجتماعی تبلیغ میشد.۳ در نتیجه در سال ۱۹۱۳ آیین نامه مسلم لیگ تغییر یافت. دستیازی به خودارادیت هند در چوکات امپراتوری بریتانیا مرام لیگ اعلام شده و ماده یی پیرامون لزوم همکاری با دیگر نیروهای ملی به آن افزون شد.

تلاش برای اتحاد هم در لیگ و هم در کانگرس در دورهٔ مبارزه برای خودارادیت (سواراج) در آستانهٔ جنگ یکم جهانی شدت یافت. تیلُک که در سال ۱۹۱۴ از زندان رهایی یافته بود، جنبش «گومرولیا» یعنی خودگردانی را رهبری میکرد. پندارهای وی بیشتر ازگذشته معتدلتر شده بودند. در کنگرهٔ تدویر شده در لکنهو در سال ۱۹۱۶ او دوباره به حزب کانگرس پیوست. فعالیت برای «گومرولیا» پذیرفته شد. م. ک. گاندی[1] پس از برگشت به میهن در سال ۱۹۱۴ در احمد آباد مرکز ترویج  ساتیاگراها یا مقاومت مدنی (عدم همکاری بدون خشونت) را بنیان گذاشته و در همانسال در راجه نشین راجکوت آنرا براه انداخت. ببرکت تلاشهای م.ع. جناح[2]، عبدالکلام آزاد و م. ک. گاندی در سال ۱۹۱۶ پیمان «پکت لکنهو» میان مسلم لیگ و کانگرس هند به منظور اتحاد میان دوحزب در راستای کسب حقوق دومینیون[3] برای هندوستانیها امضا شد. این پکت سیستم کوریه (حوزه) یی انتخابات را حفظ میکرد. این سند نه تنها توافقنامه اتحاد خود احزاب بزرگ ملی هند بلکه سازشی میان جامعه مسلمان و هندوی کشور پنداشته میشد، گرچه کانگرس ملی هند خویش را حزبی هندویی نه بلکه نماینده سراسر هند میپنداشت.

در این میان اوضاع در جهان دگرگون شد. بتاریخ۲۸ جولای سال ۱۹۱۴[4] جنگ اول جهانی آغاز شد. آلمان میکوشید انقلابیون هندی را در راستای مرامهایش استفاده کند. در سال ۱۹۱۶ در شهر برلین کمیتهء استقلال هند بنیان هشته شد که مرام آن مطابق مانیفست نشر شدهُ همانسال ۱۹۱۶ اعلام حالت جنگ میان مردم هند و بریتانیا اعلام شده بود. برعلاوه کابل به مرکز فعالیت میهنپرستان هندی و همچنان جاسوسان آلمانی تبدیل شده بود. در سال ۱۹۱۴ سازمان میهنی «حکومت موًقت هند» برهبری شخصیتهای رادیکال مهاجران هندی چون  (راجه) مهندرا پراتاب و محمد برکت الله قیامی را برضد بریتانیا آماده میکرد.۴

در سال ۱۹۱۴ سربازان هندی در جبهات گوناگون در ترکیب واحدهای ارتش بریتانیا میرزمیدند. هند دراین زمان بریتانیا را با نفرات و مادیات کمک میکرد. در سال ۱۹۱۴ در هند قانون دفاع تصویب شد که به دولتمداران (انگلیس) حق سرکوب نامحدود سیاسی را میداد. همینگونه تلاشهای سازمانهای تروریستی برای شعله ور نمودن قیام به ناکامی انجامید.

همزمان در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) و در نوار قبایل شرقی نیز فعالیتهای سازمانهای انقلابی بیشتر شد. چنانچه در نوامبر سال ۱۹۱۴ ناآرامیهایی در سرزمین مسعودیها هویدا شد. در آنجا پستهای سرحدی مورد حمله قرار گرفتند. همچنان حملات مومندیها به منطقه پیشاور در سال ۱۹۱۴ چندین بار تکرار شد. مگر قیام آماده شدهء سراسری پشتونها  در سال ۱۹۱۶ بوقوع نپیوست. در درازنای سالهای ۱۹۱۶- ۱۹۱۷ در گوشه های گونه گون نوار قبایلی قیامهایی ظهور نمودند. چنانچه در ۱۹۱۶ یوسفزاییها و در بهار سال ۱۹۱۷ مسعودیها شوریدند. قطعات انگلیسی نخستین بار برضد پشتونهای شرقی از نیروی هوایی استفاده کردند. اقدامات مسلحانه که بیشتر شکل نبردهای پارتیزانی را میگرفتند، همچنان در سال ۱۹۱۸ دوام یافتند.۵

با شکست بلوک آلمان در جنگ امیدواری برای بهره بردای از جنبش ملی نیز از بین رفت. همزمان آرزوهای رهبران معین این جنبش برای کسب حمایت بلوک آلمان به خاک یکسان شد. همینگونه آرزوی استقرار امپریالیزم آلمان در این منطقهء آسیا نیز بطور مؤقت نابود شد.

در سال ۱۹۱۷ در روسیه انقلابی[5] رخ داد که بگونهء جدی تاریخ قرن بیستم را دگرگون کرد. در منطقه تضاد و رویارویی جدیدی که دارای رنگ ایدیولوژیک بود، عرض اندام کرد. سیاست رهبری بُلشویک[6] روسیهء شوروی بر شالودهء «پیام به زحمتکشان مسلمان روسیه و شرق» مورخ ۳ دسامبر سال ۱۹۱۷ استوار بود. باوجود پندارهای حاکم کنونی نسبت به انقلاب روسیه باید گفت که سیاست بلشویکها و کمینترن[7] برای جنبش آزادیبخش و ضد استعماری جهان و بویژه به هند الهام بخش بودند، گرچه بیشترینهء مطلق رهبران و صفوف جنبش استقلال خواهی با پندارهای بلشویزم موافق نبودند. نقش عمده را در نزدیکی مواضع بلشویکها و مبارزان ضد استعماری کشورهای مستعمره و وابسته همسویی آنان در مبارزه علیه تسلط کشورهای زورمند جهان میساخت. درست درهمین نقطه همخوانی اندیشه های مترقی ناسیونالیستها و انترناسیونالیستهای بلشویک وجود داشت. چنانچه (راجه) مهندراپراتاب در ماه فبروری به تاشکند رسیده و در ماه مارچ از سوی رهبری شوروی در شهر پتروگراد بگرمی و شکوه استقبال شد. همچنان برکت الله خان، عبیدالله سندی و دیگر میهنپرستان مسلمان هند نیز از روسیه شوروی دیدن کردند.۶

رویارویی ایدیولوژیک که لازمهء جهانبینی کمونیستی بود، با همدلی از سوی مردمان مستعمرات استقبال میشد، چون آنها بیشتر به جنبهء بیگانگی آن توجه نمیکردند. پندار مبارزهء طبقاتی که در آسیا از سوی یکی از کشورهای نیرومند جهان اشاعه میشد با اندیشهء «جهاد» برضد «کافران» در کشورهای مستعمره و وابسته تا حدودی از امکان نزدیکی برخودار بودند. از همینجا بود که در سالهای بیستم سدهء بیست مناسبات روسیه شوروی و پسانها اتحاد شوروی با ترکیه مستحکم شدند.  

کمالیستهای حاکم در آنجا نیز به خصلت شورایی انقلاب شان تأکید میورزیدند، در حالیکه اکثریت باشندگان کشور مسلمان بودند. 

به اینگونه، برای رویارویی با روسیه شوروی و پسانها اتحاد شوروی استعمار بریتانیا فقط به ایدیولوژی انتی کمونیزم تکیه کرد که در جهان اسلام و و هندوستان چندان جذبه نداشت. اسلام ازنگاه سنتی بیشتر برای انگلیسها خطرناک بود. این گفته از قیام بزرگ سدهء ۱۹هند و برخورد اکثریت مردمان مسلمان در سالهای گذشته نسبت به استعمار برتانیا هویدا بود. 

بااینهم انگلیسها و دیگرمخالفان بلشویزم تلاش میکردند از احساسات اسلامی مردم بهره برداری کنند. جنبش باسماچیان[8] در آسیای میانه بلشویکها را «کافر» مینامید و فعالان این جنبش اعلام میکردند که برای اعتلای سنن اسلامی میرزمند. آنان همزمان برضد امپراتوری بریتانیا بودند، گرچه در عمل از آنها اسلحه دریافت میکردند.

ولی خان پژوهشگر پاکستانی (پیشتر یادآوری شد که او فرزند خان عبدالغفار خان رهبر پشتونها است)، خاطر نشان میسازد که انگلیسها برای تقابل با بلشویزم از ضد انقلابیها، فشار اقتصادی و اسلام استفاده میکردند. در اینجا برداشت ذهنیگرایانهء وی ظاهر میشود. البته، پندارهای ضد کمونیستی اسلامی در همسویی اندیشه های انتی کمونیستی بریتانیایی بودند. پسانها این وحدت را یکی از ملاهای ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) چنین بنیادین ساخت: بلشویکها به خدا عقیده ندارند. بنابراین انگلیسها و مسلمانها متحدان مبارزهء مشترک برضد بیدینها میباشند. درنتیجه خدمت در ارتش بریتانیا و مبارزهء مشترک با انگلیسها به معنی خدمت به اسلام است.۷ با اینهم استفاده گسترده از اسلام و پیروان آن برضد بلشویکها ممکن نشد و برعکس حمایت بلشویکها از جنبش آزادیبخش ملی و استقرار مناسبات روسیه شوروی با ترکیه، فارس و افغانستان که پباشندگان همه مسلمانان اند، به مانعی دربرابر سیاست استعماری بریتانیا در منطقه تبدیل شد.

رویارویی در مرکز و جنوب آسیا چنانکه پیشتر تذکر رفت، یک تقابل ایدیولوژیک بود. همزمان این رویارویی میان دولتی نیز بود، مگر پندار بلشویکها برای انقلاب جهانی جامه عمل نپوشید. انقلاب فقط در روسیه (اگر منگولیا را حساب نکنیم) پیروز شد و بلشویکها وظیفه  داشتند، دولت سوسیالیستی را حفظ نموده و همزمان به نفوذ ایدیولوژیک شان در کشورهای دیگر و ازجمله ممالک شرقی بیافزایند. بنابراین «بازی بزرگ» با سقوط رژیم تزاری در روسیه قطع نشد.

در اینزمان مناسبات بریتانیا با پشتونها به بدترین حالتش رسید. در ماه می سال ۱۹۱۹ امیر جدید افغانستان امان الله خان جنگ را برضد هند برتانوی اعلان کرد. در جریان این جنگ اتحاد پشتونهای ساکن در دوسوی مرز دیورند، به خوبی نمایان شد. پشتونهای نوار قبایلی با اسلحه در دست و پشتونهای مراکز اداری نواحی دیگر ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) با تظاهرات ضد امپریالیستی شان از مبارزهء افغانستان برای استقلال پشتیبانی میکردند.۸

 

قیام گستردهء قبایل درست پس از اعلان جنگ آغاز شد. زمانیکه فرمانده نیروهای افغانی جنرال نادرشاه، که پسانها بنام نادر شاه پادشاه کشور شد، ناگهان با لشکری در نزدیکی دژ تل در وزیرستان جنوبی ظاهر شد، سیستم ملیشه یی کرزن ازهم پاشید. همچنان قطعات مهم تیراندازان خیبر و سکاوتهای توچی و وانه نیز قیام نموده و قسمت زیاد وزیرستان غربی بدست افغانها افتاد که آنها نیز مرکز عمدهء ناحیهء وانه را به محاصره کشیدند. لشکریهای مومند و افریدی (رزمندگان داوطلب قبیله یی) کوتل خیبر را بستند که در این کار از پشتیبانی قبایل دیگر برخوردار بودند. 

جنگ سوم افغان- انگلیس یگانه نبرد از سه جنگ بود که توسط انگلیسها و با مرام ضد روسیه آغاز نشده بود. نادرخان از تل رانده شد و خطر تجاوز بریتانیا قطعات افغانی را واداشت تا از وزیرستان بیرون شوند. تهدید هوایی کابل توسط انگلیسها امان الله خان را وداشت تا به جنگ پایان دهد. بتاریخ ۸ اگست سال ۱۹۱۹ در راولپندی معاهده یی امضا شد که برشالودهء آن بریتانیا حق کنترول سیاست خارجی افغانستان را از دست داد.۹ 

مگر قیام عشایر که ملهم از این جنگ بود پایان نیافت. در اخیر سال ۱۹۱۹ نفوذ انگلیس در نوار قبایلی عملاْ ازمیان رفت. ترس حکومت انگلیس از نزدیکی امان الله خان با روسیه شوروی که میتوانست عواقبی بالای این خلأ داشته باشد، بیمورد نبود. در بهار سال ۱۹۲۰ بیسترینه نیروهای انگلیس برای سرکوبی قبایل سرکش گسیل شدند. انگلیسها در آغاز سالهای ۲۰ همان سده دست به ساختمان شبکه های راهها زدند که وانه، رزمک و میرانشاه را بهم پیوند میداد.  پس از این حاکمان انگلیسی به بازسازی سیاست امنیتی پرداختند که در نتیجه واحد های نو سکاوتی، کسَه دار ها و پولیس مرزی تشکیل یافتند. قطعات منظم اردو (سکاوتی) که زیر فرمان افسران انگلیسی ارتش هند بودند، در هر ایجنسی ایجاد شدند. برای جلوگیری از فرار نظامیان فقط یک سوم نیروهای سکاوتی از میان قبایلییان انتخاب میشد. وظیفه اساسی این واحدها برقراری کنترول سیاسی حکومت هند برتانوی در ساحهء قبایل و اعادهء حداقل نظم برای جلوگیری از حملات قبایل بالای مراکز اداری نواحی بود. شمار کل واحدهای سکاوتی در ایجنسیهای مرزی در سال ۱۹۲۱ به ۷۲۸۴ نفر میرسید. 

قطعات داوطلب (ملیشه) مومند بکلی منحل شده و با پولیس تعویض شدند که وظیفهء اصلی آن دفع حملات قبایل بالای شهرستانها، حفظ نظم عامه و پهره داری از راههای مواصلاتی بود. فرماندهی این قطعات از سوی افسران پولیس امپراتوری در هند صورت میگرفت. پولیس پسته های امنیتی را در مرزهای واحدهای اداری شهرستانها افراز نموده و حق داشت درصورت لزوم در داخل ساحهء قبایل عملیات کند. قطعات کسَه دار که افراد آن زیر فرمان ملکهای محلی بودند، برای حفاظت از راههای مورد استفادهء مردم اختصاص یافته و وظایف محوله از سوی نمایندگان سیاسی (پولیتیکل ایجنت ها) در ساحهء قبایل را اجرا مینمودند. کسه دارها با اسلحهء شخص شان مسلح بوده و نسبت به سکاوتیها و پولیسها تنخواه بیشتر میگرفتند. 

در بسیاری از روستاهای مراکز شهرستانها دستهء های داوطلب دفاع خودی تشکیل یافته بودند. وظیفهء آنها دفاع قریهء خود از حملات و تجاوزات بود. حکومت به هر روستا مقدار معین سلاح و مهمات میداد. در هر دِه نیروهای داوطلب پولیس تشکیل گردیده بود که زیر فرمان خان محلی قرار داشتند. این نیروها نیز اسلحه و مهمات داشتند که آنها را در هنگام تعلیمات و یا در جریان عملیات جنگی همچون حقوق دریافت میکردند. چنین سیستم امنیتی به زعم سازماندهندگان آن باید هنگام حمله بالای مراکز اداری ولایات هند برتانوی زمینهء جلوگیری از گذار دشمن از طریق نوار قبایلی را مساعد میساخت.۱۰  

پس از زوال امپراتوری عثمانی در جنگ اول جهانی و در نتیجهء عملیات کشورهای متحد (انتانت) برای پارچه نمودن آن، در میان باشندگان مسلمان هند، جنبش دفاع از  ترکیه و سلطان خلیفه آغاز شد. نام این جنبش که مأخوذ از خلافت بود به «خلیفه یی» و یا «خلافتی» شهره شد. در سال ۱۹۱۹ در هند کمیتهء سراسری خلافت بنیانگذاری شده، در سال ۱۹۲۰ کمیته های خلافت در همه ولایات تأسیس شده و همچنان اعلامیهء (مانیفست) خلافت به نشر رسید. رهبران و اعضای این کمیته ها شیوههای فراگیر مبارزه را که از سوی م. ک. گاندی پیشنهاد شده بود، پذیرفته و فیصله کردند که در اقدامات مطروحهء کانگرس ملی مانند عدم همکاری (مقاومت) مدنی شرکت نمایند.۱۱ پس از این تظاهرات فراگیر خلیفه یی ها در کشور آغاز شدند.  مگر این جنبش فقط در میان کشاورزان سمتگیری واقعی ضد استعماری اش را دریافت. مردم چنین میپنداشتند که واژه «خلیفه» از «خِلاف» گرفته شده که در زبان اردو به معنی «مخالف» است، بنابراین آنها برضد ماموران انگلیس و گاه دربرابر زمینداران بزرگ محلی بپا میخاستند. سرکوبهای حاکمان انگلیسی باعث شد تا رهبران جنبش خلیفه یی شیوه های فراگیر مبارزه را متوقف سازند، مگر این حرکت شکل «هجری» یا انتقالی (در جاهای گونه گون) را بخود گرفت. در سال ۱۹۲۱ علمای اسلامی فتوایی صادر کرده و اعلام نمودند که هند کشور دشمن «دارالحرب» بوده و مردمان مسلمان شمال هند باید به افغانستان جابجا شوند. ازاینجا «جنبش هجری» آغاز شد، البته افغانستان توان چنین مهاجرت کتلوی را نداشت. بنابراین امیر امان الله خان از رهبران جنبش خواست تا مقاومت در برابر زمامداران استعماری را در خود هند سازماندهی کنند.

در ماه اپریل ۱۹۲۰ در ترکیه مجلس کبیر ملی دایر شد که مصطفی کمال پاشا را بحیث ریس اش انتخاب کرد. در پاییز سال ۱۹۲۳ جمهوریت ترکیه بنیان هشته شده و در ماه مارچ خلافت منحل شد. برمبنای این رویدادها جنبش خلیفه یی اهمیت اش را از دست داده و بتدریج متوقف شد.  

درست در زمان فراگیرشدن جنبش مردم هند برای آزادی جنبش ملی پشتونها در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) شکل گرفته و در عرصه سیاسی رهبر نامور جنبش پشتونها و هندوستان عبدالغفار خان۱۲ هویدا میشود. در سال ۱۹۲۱ نخستین  سازمان سراسری سیاسی مربوط به جماعت پشتون بنام «انجمن اصلاح افاغنه» یا («انجمن روشنگری افغانها») ۱۳ بنیانگذاری شد. رهبران این سازمان برادران عبدالغفار خان و خان صاحب، مولانا عبالرحمن پوپلزی وغیره بودند. بسیاری از اینها در جنبش ضداستعماری منجمله در جریان «هجری» سهم فعال داشتند. این سازمان مرامهای صلحجویانه یی را مانند جلب پشتونها به معارف عصری، سهیم نمودن پشتونها به امور بازرگانی و تشبثات خصوصی مطرح نموده بود. برادران عبدالغفار خان، خان صاحب و دیگر سازماندهندگان این جنبش شخصاً از آموزش و پرورش اروپایی در لاهور، دیوبند و الیگره (خان صاحب پزشکی را در انگلستان به پایان رسانده بود) بهره مند شده بودند. مگر حاکمان انگلیس جنبش را غیر قانونی اعلام نموده و یکعده رهبران آنرا بزندان افگندند. برخی دیگر نیز مخفی شدند.

با اینهم زمامداران بریتانیایی میدانستند که به این گونه در آینده نمیتوانند، حکومت کنند. بنابر این در سال ۱۹۲۲ کمیسیونی ایجاد شد که رهبری آنرا مامور برجستهء اداره استعماری د. بری بعهده داشت. لازم بود تا رهبری جماعت پشتون به همکاری جلب شده و ریفرمهایی اجرا گردند. نتیجهء کار دوسالهء کمیسیون ایجاد شوراهای قانونگذاری در مراکز اداری شهرستانها بود. مگر در جریان گفتگوها با نمایندگان محافل مذهبی حاکمان انگلیس در میان آنها تخم نفاق را پاشیدند. هدف انگلیسها ازین اقدامات دفع ضربه از خود و رویاروی ساختن آنها با یکدیگر بود. نمونهء واضح این نفاق افگنی رویاروییهای خونین مذهبی در سال ۱۹۲۴بود. دردادن آتش دشمنی میان هندوها و مسلمانان به وظیفهء عمدهء زمامداران استعماری تبدیل شده بود. رخدادهای ۱۹۲۴-۱۹۲۳ پندار اکثریت مسلمانان مبنی بر اتحاد با مردم هندوباور در مبارزه علیه استعمار بریتانیا را خدشه دار ساخت.

مگر شکست و نابودی قطعی جنبش پشتونها دیگر ناممکن بود. در سالهای ۱۹۲۶-۱۹۲۷ در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) سازمان نو سراسری پشتونها بنام «پختون جرگه» («کنفرانس پشتونها») دایر شد که رهبر آن عبدالغفار خانِ تازه آزاد شده از زندان بود. فعالیت این سازمان نشانه ژرفی را در تاریخ جنبش ملی پشتونها گذاشت.۱۴ اعضای پختون جرگه تبلیغات گستردهء ضد استعماری را در نواحی اداری و نوار قبایل پیش میبردند. این سازمان از اقدامات امیر افغانستان امان الله خان و اصلاحاتش دفاع کرده و برضد مداخلهء امپراتوری بریتانیا در امور داخلی افغانستان بود. در مراکز اداری نواحی شعبات پختون جرگه ایجاد شده بودند. اهالی پشتون بصورت گسترده از پختون جرگه حمایت میکردند. پختون جرگه از همکاری با کمیسیون ج. سیمون که از سوی حکومت بریتانیا به هند گسیل شده بود، خودداری کرد. همچنان پیشنهادهای این کمیسیون برای اصلاحات قانونی نیز رد شدند. در مقابل پختون جرگه درخواست اتحاد تمام نقاط مسکونی پشتونهای نواحی شمالغرب هند را در یک ولایت خودمختار پشتون، لغو همهء قوانین فوق العادهء نافذ در نوار قبایلی و پیشبرد سریع اصلاحات اجتماعی- فرهنگی در راستای پایان بخشیدن به فقر و بیسوادی مردم  و الغای سنن کهنی مانند انتقام خون، شیربها وغیره را نمود.۱۴   

در خزان سال ۱۹۲۹ تشکیل دسته های «خدایی خدمتگاران»۱۵ که زمامداران استعماری آنها را «پیرهن سرخان» (نظر به رنگ  پوشاک شان) مینامیدند، آغاز شد. کسیکه به عضویت این دسته ها میدرآمد، سوگند میخورد که برای آزادی میهنش برضد استعمارگران رزمیده و همهء دساتیر فرماندهانش را اجرأ کند.  «پیراهن سرخان» مجبور بودند، فقط پوشاک ملی پشتونها را پوشیده و همیشه به زبان پشتو صحبت کنند. این سازمان جریدهء «پشتون»، «انگار» («اخگر»)، «زلمی پشتون»، «رِسالانِ افغان» («یادداشتهای افغان») وغیره را نشر مینمود.۱۶ شمار دسته های خدایی خدمتگاران که ترکیب اصلی آنرا کشاورزان میساختند در آغاز سال ۱۹۳۱ به  ۲۰۰ هزار نفر میرسید. شخص عبدالغفار خان در مرحلهء نخست فعالیت سیاسی اش خود را اصلاح طلب اخلاقی و اجتماعی متکی بر حمایت نیروهای ملی- میهنی میدانست. نفوذ وی در میان مردم افزایش مییافت. بقول لارد اویویل، نایب السلطنته پیشین هند از ماه اکتوبر ۱۹۴۳ تا ماه مارچ ۱۹۴۷ عبدالغفار خان شخص ریاکار بوده و بینش معین سیاسی نداشت.۱۷ مگر فقط از همین نقطه نظر برمی آید که او دشمن استعمار بریتانیا بود، گرچه به نظر ما بیشترینه اقدامات او جنبهء عوامفریبانه (پوپولیستی) داشتند.

منطق مبارزهء آزادیبخش- ملی پشتونهای ملی گرا را به آن وادشت که بفهمند، آزدای میهن شان فقط در صورت آزادی همهء هند برتانوی ممکن است. در سال ۱۹۲۸ نمایندگی حزب کانگرس ملی هند در پیشاور گشایش یافت که پس ازآن «پختون جرگه» به آن مدغم شد.

کانگرس ملی هند و لیگ سراسری مسلمانان هند- دو سازمان سیاسی مهم کشور همانند «پختون جرگه » از همکاری با کمیسیون سایمون خودداری کردند. این کمیسیون پیشنهاد میکرد که صلاحیت ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) نباید تا سطح استانداری ارتقأ یافته و برای آنجا ادارهء ویژه تشکیل یابد.  همچنان پیشبینی میشد که ارگانهای جدید مقننه باید ترکیبی بوده و از تناسب مساوی مأموران انتخابی و انتصابی تشکیل یابند. بنابراین طرح انتخاب شوندگان باید از سوی حوزه های ویژه شهرداریها، شهرستانها،  شوراهای ولسوالیها و همچنان کوریه (حوزه) های انتخابی نظامیان پیشین و بزرگان قومی برگزیده شوند.  

انتصاب شوندگان میتوانستند ازمیان ماموران دولتی و یا دیگران گزیده شوند. آنها میتوانستند، نمایندگان اقلیتهای مذهبی باشند. تحت ریاست کمیشنر اصلی یعنی مأمور دولتی اداره کنندهء ولایت که رتبهء استانداری را نمیداشت، باید اجلاس اینگونهء شوراهای مقننه که منتظر بحث این قوانین، تصویب آنها و امور مالیه زمین از سوی حکومت نبود، دایر میشد. اینگونه صلاحیت «محدود» حکومت باعث نارضایتی همگانی شده بود.۱۸

فراکسیون کانگرس ملی هند در ارگان مقننه ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) را پسانها خان صاحب رهبری میکرد. عبدالغفار خان هوادار اقدامات همگانی مدنی بود. درست بخاطر حمایت از شیوههای غیر خشونت آمیز به او لقب «گاندی سرحد» داده شده بود. با اشتراک در کنگرهء کانگرس ملی هند در لاهور در سال ۱۹۲۹ او از کمپاین سراسری مقاومت مدنی (بدون خشونت) در هند هواداری کرد. این کمپاین در ماه اپریل سال ۱۹۳۰ رسما اعلام شد.۱۹

پس از آغاز این کمپاین در پیشاور اعضای شعبهء ولایتی کانگرس ملی هند زندانی شدند. بتاریخ ۲۳ اپریل مظاهرات سازماندهی شده  و بتاریخ ۲۳ اپریل یازده رهبر دیگر جنبش بازداشت شدند. چون آنها هواداران عدم خشونت بودند، در هنگام بازداشت شان مقاومت نشان ندادند. ۲۰همچنان هنگام کمک مردم برای آزادی شان ازآنها میخواستند، اینکار را نکنند. مگر در روز بعدی هنگامیکه پولیس میخواست بقیه ر ا نیز زندانی بسازد، مردم به پوسته پولیس هجوم آورده و بزور آنها را آزاد ساختند. نا آرامیها آغاز یافته و با برخوردها با پولیس به یک قیام واقعی تبدیل شد.۲۱ 

در بیشترینه ولایات تظاهرات ضد ادارهء بریتانیا گسترش یافتند. انگلیسها و کارمندان ادارات در شهرکهای نظامی پنهان شده بودند. واحدهای ارتش به مقابله کشانده شدند، مگر اوضاع همچنان بغرنج باقی ماند. دو تولی از کندک ۲ غند شاهی گاروال از گشودن آتش بروی قیام کنندگان خودداری کردند، در نتیجه آشتی و روبوسی (برادرخوانی) میان سربازان هندو و سیک و کارگران و کشاورزان پشتون صورت گرفت. بسیاری از سربازان اسلحه شان را به پشتونها دادند.۲۲ براساس یک منبع دیگر که آنرا پژوهشگر هالندی فرِدِ هویگارد نیز استفاده کرده هنگام رویاروییهای ۲۳ اپریل در ناحیهء خانی بازار در نتیجهء آتش باری ارتش بالای تظاهر کنندگان تعدادی قتل و زخمی شدند. تفنگداران گاروال در پیشاپیش موترهای زرهدار قرار داشته و امر استفاده از تفنگ (بدون گشودن آتش بالای مظاهره کنندگان) را جهت راندان آنان دریافته کرده بودند، مگر دست به این کار نزدند. این دستور بدون اجرا باقی ماند، چون کسی از تظاهر کنندگان تفنگ سربازی را از دستش قاپید. سرباز رفیقش که در پشت وی قرار داشت، تلاش نمود با آتشی از تفنگ خودش سلاح ربوده شده را بازگرداند، و فرمانده تولی به همین منظور از تفنگچه اش چهار فیر کرد، مگر تفنگ برگردانده نشد.۲۳

در روز بعدی قطعات ارتش از پیشاور بیرون شدند چون برای دفاع از هند بودند و نه برای سرکوب مظاهره کنندگان. خودداری آتش گشایی تفنگداران گاروال و برادرخوانی آنها و مظاهره چیان را فرِدِ هویگارد افسانه میخواند. چون برشالودهء این پژوهش ناآرامیها در واحدهای گاروالی پس از برخوردهای۲۴ اپریل رخ دادند.۲۴      

قیام پیشاور باعث موج ناآرمیها در نوار قبایلی شد. دسته های عشایری افریدی و مومند جهت کمک رهسپار پیشاور شدند. رهبران کانگرس از پشتونها خواستند که از زور کار نگیرند، درنتیجه دسته های داوطلب قبایلی به روستاهایشان برگشتند. مطابق ارقام رسمی در نتیجهء سرکوب تظاهرات ۳۰ نفر کشته و ۳۳ تن زخمی شدند. مگر بقول کانگرس ملی هند ۱۲۴ تن کشته و زخمی شده بودند. ۲۵

البته قیام کنندگان از نگاه روانی (مورال)  پیروزی حاصل نمودند. تظاهرات۲۳ اپریل بمثابهء نقطهء عطف جنبش ملی ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) مرحلهء خطرناکی برای حکومت در این قیام بود. در مرکز ولایت تعداد بیشمار مردم به سازمانهای ناسیونالیستی چون کانگرس، خلافتیها (خلیفه یی ها)، نوجوان و بهارت سبها پیوستند. برشالودهء اسناد صدها نفر عضو سازمان «خدایی خدمتگار» یا پیرهن سرخان (سرخ جامه گان) عبدالغفار خان بودند. برمبنای مدارک پولیس پگاه ۲۳ اپریل عبدالفغار خان و دیگر رهبران این سازمان بازداشت شدند. ولی این اعضای سازمان بودند که تظاهرات و برآمدها را سازماندهی کرده بودند.۲۶

حکومت ازاین رویدادها دستپاچه شده بود. نایب السلطنه هند طی گذارشی به وزیر امور هند از شورش تفنگداران گاروال و تبلیغات ناسیونالیستی در ارتش همانند زنگ خطری تذکر داده بود. صبح ۴ می ۱۹۳۰ پیشاور بازهم توسط نیروهای حکومت محاصره شد. پولیس چندتن رهبرکانگرس اشتراک کننده در تظاهرات را زندانی ساخته و کار بهمینجا پایان یافت.۲۷ 

مگر رویدادهای پیشاور یگانه پدیده نبودند. تظاهرات در شهرهای دیگر نیز بوقوع پیوستند. کمپاین همگانی خودداری از پرداخت قروض و مالیات با اقدامات علنی مسلحانهء «سرخ جامه گان» همزمان شد. برخی نواحی مؤقتاً بدست قیام کنندگان افتادند.۲۸  

درست در همین زمان در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) سازمانهایی با دیگاه مارکسیستی عرض اندام میکنند. در ولایت پنجاب شعبهء ولایتی حزب کارگری- کشاورزی «کِرتی کیسان پارتی» که یکی از نخستین گروههای کارگری- دهقانی امریتسر- لاهور بود، بکار آغاز کرد.  گروپ امریتسر بیشتر در میان کشاورزان فعال بود و گروه لاهور در میان جوانان. هردو سازمان در سال ۱۹۲۸ در حزب کارگری- دهقانی پنجاب متحد شدند. با ایجاد حزب کمونیست هند در سال ۱۹۳۳«کِرتی کیسان پارتی» به وجودش پایان بخشیده و بیشترینه اعضای آن به صفوف حزب کمونیست درآمدند. «کِرتی کیسان پارتی» کار فعالی را در میان کارگران موسمی (مزدبگیر) پیش میبرد. برخی کارگران موسمی پشتون  که بطور مزد بگیر در پنجاب کار میکردند، یکجا با نمایندگان روشنفکر پشتون حزب کارگری- دهقانی ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) را بنیان گذاشتند. ۲۹ اینگونه در عرصهء رویارویی ایدیولوژیک زمامداران انگلیسی باید از اینهمه تحولات هراس میداشتند. درخواستهای مارکسیستها خشنتر از کانگرسیها بودند. 

آتش قیام در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) حفظ تسلط بریتانیا را زیر سؤال برده و حکومت بهر وسیله یی جهت سرکوب قیامها دست مییازید. مطابق اسناد مطبوعات که ل.پ. گوردون در کتابش آورده، در سالهای ۱۹۲۹-۱۹۳۳ در مرزهای شمالغرب هند بیش از نیم نیروهای پیاده حکومت هند برتانوی متمرکز شده بودند. در جریان جنگ با قبایل حکومت از تانکها، هواپیماها و مواد مسموم کننده استفاده کرد. در جنگ با افریدیها ۶ مفرزه هوایی که در تشکیل آنها بیش ۷۰ فروند هواپیما بودند، اشتراک د اشتند. در روستاهای قیام کنندگان بیش از ۶۰۰ تن مواد منفجره را روزانه پرتاب میکردند.۳۰ باشندگان این مناطق با خشونت سرکوب میشدند. تابستان سال ۱۹۳۱ هنگام قیام عشیره پشتونِ ختک در ناحیه کوهات واحدهای منظم ارتش انگلیس با شدت و خشونت با کشاورزان روستاهای ختک برخورد نمودند. هنگام سرکوب قیام در سالهای ۱۹۳۱- ۱۹۳۲ تقریباْ همهء مردان بالغ روستای ناحیهء اتمانزی به زندان هریپور افگنده شدند.۳۱ در تابستان ۱۹۳۳ هنگام قیام پشتونها در شهزاده (راجه) نشین  پولرا در مرز شهرستان هزاره یکی از دستیاران فرماندار ناحیه مأمور انگلیسی بنام سیلیگرام در پاسخ به درخواست پایین آوردن پرداخت اجاره، تقاضای مستأجرین زمین را بلادرنگ غیرقانونی اعلام کرده، همه رهبران ناآرامیها را به زندان افگنده و به جمعآوری مالیات بکمک سرنیزه و موترهای زرهدار انگلیسی پرداخت.۳۲

در این ولایت بازداشتهای گسترده صورت گرفت. بقول روزنامهء «سیویل ایند میلیتری گازِت» مورخ ۱ دسامبر سال ۱۹۳۱ در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) ۱۱۲۸ نفر زندانی بودند. بتاریخ ۴ جنوری ۱۹۳۲ شمار بازداشت شدگان به ۲۲۴۴ تن رسیده و تا پایان مارچ تعداد زندانیان به ۶۰۰۰ نفر رسید. ۳۳  بازداشت شد گان را از مقابل صفوف سربازان انگلیس رد کرده، با قنداق تفنگ و سرنیزه (برچه) زده، شکنجه نموده و شدیداً مصدوم میساختند. مجروحان و افگاران نیمه جان پشتون را به جریانهای آب یخ زده پرتاب کرده و سپس در آفتاب سوزان میگذاشتند. همچنان پزشکان حق نداشتند، به زخمیها و مصدومان کمک برسانند. روستاها بخاک برابر شده و کشتزارها سوختانده میشدند. چشمدیدهای مردم بومی که در جریدهء «مزدور کیسان» نشر شده بود و اخبار جداگانهء دیگر که در روزنامه های انگلیسی و هندی درز کرده بودند، از ترور خونین و سرکوب گروهی دهقانان پشتون در سالهای ۱۹۳۰-۱۹۳۱که ازسوی زمامداران انگلیس از انظار جهانی پنهان نگهداشته میشد؛ پرده میبرداشت.۳۴

پژوهشگر امریکایی س. آ. ریتنبِرگ نیز دربارهء ناآرامیهای ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد)، اختناق و استفادهء زور از سوی حکومت هند برتانوی علیه معترضان نوشته است. چنانچه او مینویسد که در پایان جنوری سال ۱۹۳۱م. ۴۶۹۷ تن بزندان افگنده شدند. وی مینگارد که در همان ماه مالیه مردم بزور گرفته شد و بیشتر باشندگان اجبارا حاضر به پرداخت شدند، چون حکومت دیگر عدم پرداخت مالیات را نمیپذیرفت. او همچنان نوشته که یک سوم بازداشت شدگان در ماه مارچ ۱۹۳۲ و دو سوم ان در پایان همانسال آزاد شدند. ۳۵ 

مگر ادارهء انگلیس قادر نشد، تودههای پشتون را بسادگی به اطاعت مجبور سازد. در آنحالت یک اقدام دیگر در راستای جلب برخی از نمایندگان جماعت پشتون، پیش از همه از میان نخبه گان سیاسی و ثروتمند آن عملی شد. در اول دسامبر ۱۹۳۱ حکومت ارتقای ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) از «کمیشنری عالی» به ولایت «گورنری» را اعلام نموده و به اینگونه مقام و صلاحیت آنرا با ولایات دیگر هند برابر ساخت.۳۶ مگر عبدالغفار خان و هوادارنش ازاین تصمیم راضی نبوده و بمبارزهء شان برای آزادی هند ادامه دادند.

پیرامون برخورد محافل حاکمه افغانستان به رویدادهای ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد)، باید گفت که این رابطه ها با برادران خونی شان در هند برتانوی برعکس دوره زمامداران پیشین افغان بکلی گونهء دیگری را بخود گرفته بودند. نادرشاه و رژیم اش با کسب حاکمیت مشی جدی هواداری از انگلیس را که در رسیدن بقدرت نادر وی را از لحظهء آغاز مبارزه اش برای سلطنت کمک کرده بود، پیش گرفت. باتکیه زدن به کرسی شاهی روابط وی با زمامداران هند بر تانوی محکمتر شدند. بازتاب عملی این مناسبات در برخورد با جنبش ملی در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) هویدا بود. رژیم نادرشاه مانع اشتراک قبایل هممرز افغانستان در این قیام شده و با این کارش عملاً در سرکوب آن کمک کرد. نادرشاه میترسید که جنبش ضد استعماری هند که ماهیتاً دموکراتیک بود، بر اوضاع اجتماعی و سیاسی افغانستان تأثیر منفی بگذارد. انگلستان از سوی خود از خدمات نادر شاه قدردانی نموده و به وی کمک نظامی و مالی اعطا نمود.۳۷            

حتی در سال ۱۹۲۹ حکومت انگلیس تدویر «کنفرانس میز مدور» را با نمایندگان سازمانهای سیاسی هند پیرامون گذارش کمیسیون سایمون را پیشنهاد کرد. کانگرس ملی هند این پیشنهاد را رد کرد. در کار نخستین «کنفرانس میز مدور» که در لندن بتاریخ ۱۲ نوامبر ۱۹۳۰ دایر شد، از سوی هند راجه ها (شهزادگان)، مسلم لیگ، «هندومهاساباها»، فدراسیون لیبرال و «فدراسیون نَجِسها» که توسط ب. ر. امبیدکار تأسیس شده بود، اشتراک داشتند. ۳۸ همچنان با م. گاندی که در آنزمان زندانی بوده ودر جنوری سال ۱۹۳۱ آزاد شده بود، مذاکراتی صورت گرفت. بروز ۴ جنوری سال ۱۹۳۱ میان رهبری کانگرس ملی هند و ادارهء نایب السلطنه توافقنامه («پکت گاندی- ایروین») امضا شد که برشالودهء آن جانب انگلیسی تعهد کرد به سرکوبها و تضییقاتش پایان داده و زندانیانی را که متهم به اقدامات خشونت بار نیستند، آزاد کند. کانگرس از سوی خویش تعهد کرد، به کمپاین مقاومت مدنی (بی خشونت) پایان بخشد. گاندی همچنان موافقه کرد که در«کنفرانس دوم میز مدور» اشتراک نماید. ۳۹ کنگرهء کانگرس ملی هند در لاهور در ماه مارچ سال ۱۹۳۱ از اقدامات م. ک. گاندی پشتیبانی خویش را تذکر داده و همزمان برنامه اصلاحات اجتماعی- اقتصادی طرحریزی شده و کسب استقلال هند و یا مقام دومینیون مرام اصلی کانگرس اعلام شد. سندی بنام «پیرامون حقوق و مکلفیتهای شهروندان هند» که دارای موادی دربارهء آزادیهای اساسی دموکراتیک بود، نیز تصویب شد.۴۰      

در ماه نوامبر ۱۹۳۱ «کنفرانس دوم میز مدور» دایر شد. درخواستهای کانگرس گسترده شده و کنترول هندیها بر سیاست خارجی و امور دفاعی شان را نیز دربر میگرفت. مگر در «کنفرانس» اختلاف نظر میان جماعتهای اصلی و نیروهای سیاسی هویدا شد. م. گاندی به خود ارادیت هند همانند پیش شرط تنظیم روابط میان هندوان و مسلمانان میدید. مگر مذاکرات قطع شده و م. گاندی بهند برگشت.۴۱

با ادامهء اختناق علیهء سازمانهای پایینی کانگرس و نقض عملی «پکت گاندی- ایروین»، در این میانه در ماه جنوری ۱۹۳۲ م. گاندی آغاز کمپاین نو مقاومت مدنی – ستایاگراهای انفرادی را اعلام کرد. تقریبا همه رهبران دیگر کانگرس در دهلی زندانی شدند که در امر کاهش موثریت این کمپاین بی اثر نبود. ۴۲

در جریان دو «کنفرانس میز مدور» نمایندگان هند برتانوی نمیتوانستند، میان خویش بتوافق برسند. یو. آ. پوناماریوف در پژوهشش «تاریخ مسلم لیگ پاکستان» مستقیما به این امر اشاره مینماید. ۴۳ این موضوع از سوی م. ع. جناح رییس لیگ سراسری اسلامی هند جدی گرفته شد، که گناه آنرا بگردن هندوان افراطی میانداخت. در پایان «کنفرانس میز مدور» او اعلام کرد که تصمیم دارد، از فعالیتهای سیاسی دست کشیده و به هند دیگر برنگردد. ۴۴  یو. و. گانکوفسکی و ل. ر. گوردون- پولانسکایا خاطرنشان میکنند که ضعف سازمانهای مترقی در میان تودههای مسلمان از سوی زمامداران انگلیس مورد بهره قرار گرفت.۴۵ آنها همچنان مینویسند که در نشست دوم «کنفرانس میز مدور» زمامداران انگلیس با استفاده از عدم توافق میان هیأتهای هندی پیرامون تقسیم صلاحیتهای حکومات مرکزی و ولایتی  اعلام کردند که تمام حاکمیت در هند مانند گذشته در دست نایب السلطنته (وایسرای) میباشد. حکومت بریتانیا رسماً اعلام کرد که  مسأله تقسیم جماعتی از راههای قانونگذارانه حل خواهد شد. حکومت انگلیس در سال ۱۹۳۲ اعلامیهء «حل جماعتی» را تصویب کرد که شامل قانون ادارهء هند میشد. ۴۶  یو. ا. پوناماریوف مینویسد که کوریه (حوزه) های انتخاباتی جداگانه برای مسلمانها، اروپاییها و سیکها تشکیل شده بودند. در آن ولایاتی که که مسلمانان اکثریت بودند (ولایت مرزی شمالغرب یا صوبه سرحد، سند، بنگال و پنجاب)، آنها به تناسب نفوس شان کرسیهای کمتری را بدست آورده و برعکس در ولایاتی که هندوها بیشترینه بودند (مدراس، بیهار، بمبئی، اوریسا و ولایات مرکزی و متحده) تعداد کرسیهای مسلمانان بمراتب از تناسب نفوس متناقض بود.۴۷

مگر حزب کانگرس تاثیر هنگفتش را در میان احزاب سیاسی حفظ کرده و به این دلیل در انتخابات نوامبر سال ۱۹۳۴ این حزب بیش از نیم رایهای در مجلس مقننه مرکزی را بدست آورد۴۸. در قوه مقننه مرکزی جدید هیچ حزبی طرح قانون نو ادارهء هند را که براساس توصیهء کمیسیون سایمون و «کنفرانس میز مدور» دایر شده بود، پشتیبانی نکرد. مگر «قانون اساسی» جدید توسط پارلمان بریتانیا در ماه اگست سال ۱۹۳۴ تصویب شد.۴۹

قانون سال ۱۹۳۴ اداره هند دارای دو بخش اساسی بود: بخش یکم پیرامون ایجاد فدراسیون سراسری هند بود که نه تنها هند برتانوی را بلکه شهزاده نشینهای جداگانه را نیز دربر میگرفت. مگر شهزاده ( راجه نشینها) از پیوستن به این فدراسیون خودداری نموده و بنابراین بخش یکم قانون اساسی نو هیچگاهی عملی نشد. بخش دوم قانون مربوط به اداره ولایات هند برتانوی بود. مطابق قانون سال ۱۹۳۴ نخستین بار استان مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) در کتگوری ولایات «کامل الحقوق» شامل شد.

تصویب این قانون شرایط جدیدی را در کشور بوجود آورد. ادارهء ولایات مطابق این قانون به وزیرانی سپرده شد که دربرابر شوراهای ولایتی پاسخگو بودند. این وزرا مطابق حقوق نسبتا گسترده انتخاب شده و این امر گواه امیدواری انتخاب نمایندگان شایسته مردم بود. والیها از صلاحیتهای گسترده برخوردار بودند. آنان میتوانستند، در صورت پدید شدن خطر به صلح و امنیت  کابینه وزرا (ولایتی) را منحل نمایند. والی از صلاحیت ویژه یی در امر دفاع از اقلیتهای قومی و مذهبی برخوردار بود. و در نهایت اگر اوضاع در ولایت تا حدی به وخامت میگرایید که ادارهء عادی استان ناممکن میشد، وی میتوانست مطابق مادهء ۳۹ این قانون با موافقت گورنر- جنرال ارگان مقننه را منحل نموده و همهء مسوولیت ولایت را بدست خویش گیرد.۵۰

نارضایتی از قانون ادارهء هند در سال ۱۹۳۴ فراگیر بود. به این موضوع نه تنها کانگرس بلکه لیگ سراسری مسلمانان هند، هند مهاسبها، جبهه ملی لیبرال و رهبران غیروابسته در قوه مرکزی مقننه مشغول بودند. حزب جنبش ملی یگانه راه را برسمیت شناختن حق دومینیون میدانست. مگر باید اوضاع عینی درنظر گرفته میشدند.

شکست حرکت مقاومت مدنی کانگرس آن حزب را واداشت تا به مبارزهء پارلمانی روی آورد. این کار در میان اکتوبر ۱۹۳۴ و فبروری سال ۱۹۳۷ روی داد.۵۱ زمانیکه هویدا شد قانون۱۹۳۴ اداره هند نافذ میشود، کانگرس میتوانست، عدم حضور خویش را بار بار با قاطعیت و عدم همکاری با حکومت تثبیت کند. اعلامیهء پیش از انتخابات کمیتهء سراسری کانگرس هند (ک. س. ک. ه.) در اگست سال ۱۹۳۶ مشعر بود که مرام کانگرس همکاری با  قانون ۱۹۳۴ پیرامون اداره هند، بهر شکلی که باشد نه، بلکه مبارزه برای الغای آن میباشد.۵۲ باوجود انتقاد و عدم موافقت با این قانون اساسی، احزاب سیاسی هند برتانوی تصمیم اشتراک در انتخابات۱۹۳۷ مجالس مقننه ولایتی را گرفتند. زندگی خود لزوم گزینهء مبارزه سیاسی را نشان میداد. ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) نیز باهمهء هند یکجا به این انتخابات رو آورد.   

پیرامون فعالیت سیاسی مسلم لیگ که در سال ۱۹۰۶ ایجاد شده بود باید نوشت که این امر با شخصیت م. ع. جناح (۱۸۷۶-۱۹۴۸) پیوند مستقیم داشت. محمد علی جناح بتاریخ ۲۴ دسامبر ۱۸۷۶ (این تاریخ تا حدی بیشتر معلوم و قبول شده است) در شهر کراچی در خانواده یک بازرگان از شاخهء اسماعیلی خوجه بدنیا امد.۵۳ او نخست در مدرسه الاسلام و سپس در لیسه عالی انجمن عیسوی میسیونری در کراچی آموزش دیده و پس از آن در بمبئی تحصیل نموده بود. در سال ۱۸۹۳ م.ع. جناح رهسپار بریتانیا شد. او در لندن به آموزش حقوق پرداخت. وی پس از آنکه حقوقدان شد، به کراچی برگشته و بمثابهء وکیل مدافع بکار آغاز کرد. از سال ۱۸۹۷ در محکمه عالی بمبئی مشغول کار بود. در سال ۱۹۰۴ م.ع. جناح پیشنهاد فعال نامور کانگرس ملی هند داده بهای نروجی (۱۸۲۴-۱۹۱۷) را پذیرفته و سکرتر شخص وی شد.۵۴ س.   اولپرت نوشته که م. ع. جناح در سال ۱۹۰۶ با چهار مسلمان، ۱۴۰۰ هندو، پارسی و عیسوی در کار نشست سالانه کانگرس به ریاست داده بهای نروجی اشتراک نموده و بحیث سکرتر وی کار نمود. ۵۵ درست در همین اجلاس درخواست اجرای خودگردانی هند[9] مطرح شد.

در سال ۱۹۰۸ م. ع. جناح بحیث وکیل مدافع از ب. گ. تیلک (۱۹۳۲-۱۸۴۸) رهبر جناح چپ کانگرس ملی هند که به «فعالیتهای مخربانه» بخاطر نشر مقالات در روزنامه«کیساری» در «پونه» متهم بود، دفاع کرد. جریان این مدافعه را جناح باخت چون فیصلهء آن از پیش از سوی «عدلیه» انگلیس مشخص بود. مگر پسانها در سال ۱۹۱۶ م. ع. جناح پروسهء جدید پروندهء تیلک را برد.۵۶

در سال ۱۹۱۱ م.ع. جناح در کنفرانس اتحاد هندوان و مسلمانان اشتراک ورزید. شاعرهء مشهور سراج الدین نایدو اورا سفیر وحدت هندوان و مسلمانان پنداشته و کتابی را باهمین نام نشر کرد. م.ع. جناح همانند بسیاری از فعالان مسلمان این اتحاد را ضامن آزادی هند میپنداشت. در سالهای ۱۹۱۰-۱۹۱۶ م.ع. جناح عضو شورای قانونگذاری هند برتانوی بود. ۵۷ 

یو. و.پوناماریوف در پژوهشش نوشته که در سال ۱۹۱۳ در اجلاس ششم مسلم لیگ برنامهء نوی تصویب شد، که نمایانگر تلاش برای دستیابی به اتحاد ملی بود. استحکام موضع نمایندگان رادیکال بطور واضح در نشست هفتم لیگ که بتاریخ ۳۰-۳۱ دسامبر ۱۹۱۳ در آگره نمایان شد، هنگامیکه میان گروه سیاستمداران کهنسال و جوان پیرامون برخی از مسایل مبارزه شدید درگرفت. م.ع. جناح نخستین بار در این اجلاس بحیث عضو لیگ اشتراک کرد. او در سال ۱۹۱۳ زیر تاثیر دوستانش محمد علی و  وزیر حسن به عضویت مسلم لیگ درآمد، مگر تاکید کرد که «وفادرای به مسلم لیگ هیچگاهی مانع وفادرای وی به امر بزرگ ملی یعنی به کانگرس ملی هند، که زندگی خویش را وقف آن کرده، خدشه وارد نخواهد کرد.۵۸

گ.ک. کتوفسکی نیز میگوید که در سال ۱۹۱۳ اساسنامه لیگ تغییر یافت. مسلم لیگ مرام خودرا دستیابی به خودگردانی در چوکات امپراتوری بریتانیا اعلام کرد. گرچه لیگ ماهیت جماعتی داشت، در اساسنامهء آن ماده یی پیرامون لزوم همکاری با سازمانهای ملی دیگر اضافه شد.۵۹

در سال ۱۹۱۶ با اشتراک فعال م. ع. جناح در شهر لکنهو توافقی پیرامون همکاری لیگ و کانگرس در راستای دستیابی به خودارادیت هند امضا شد.۶۰  در سال ۱۹۱۹ م. ع. جناح بشدت علیه سرکوب اشتراک کنندگان جنبش مقاومت مدنی در پنجاب اعتراض کرد. بتاریخ ۱۳ اپریل در شهر امرتسر در جالیان والا باغ میتنگ چندین هزار نفری صورت گرفت. با آگاهی ازاین جنرال انگلیسی در راس قطعات نظامی به این منطقه محاصره روانه شد. او بدون هوشدار برای جداشدن مظاهره کنندگان امر آتش باری بالای شان را داد. در نتیجه نزدیک به ۴۰۰ تن کشته شده و بیش از ۱۲۰۰ دیگر کشته شدند.۶۱    

م.ع. جناح از جنبش خلیفه یی (خلافت) پشتیبانی میکرد. مگر بقول یو. و. پوناماریوف او ضد این جریان و جنبش «سواراج» (خودگردانی) بشکل مقاومت گستردهء مدنی بود.۶۲ در اجلاس کلکتهء لیگ و کانگرس در ماه سپتامبر ۱۹۲۰ م.ع. جناح از پزیرش برنامه ها وشیوه های م. گاندی خودداری کرده و اعلام نمود که از کانگرس ملی هند بیرون میشود. در سال ۱۹۲۰ م. ع. جناح بحیث رییس لیگ سراسری مسلمانان هند انتخاب شد. ۶۳ 

دلایل اختلاف نظر کانگرس ملی هند و لیگ سراسری مسلمانان هند بسیار بود. پیشتر در بالا یادآوری شد که مسلم لیگ در فعالیت خود با الهام از سید احمد خان به «دو ملت» مسلمان و هندو متکی بود. البته نباید پنداشت که در امر انشعاب جنبش ملی هند فقط ایدیولوگهای مسلمان مقصر بودند. ۶۴  در این امر دست ایدیولوگهای هندو نیز دخیل بود. نخستین تلاش برای رویاروی ساختن هندوها با دیگر باشندگان کشور از سوی ناسیونالیست هندوتبار و. سوارکار صورت گرفت. کتاب او بنام «هندوتاوا» که در سال ۱۹۱۸ نوشته بود، در آنزمان چه در میان افراطیون حزب کمونالیستی «هندومهاساباسا» (مجلس کبیر هندوان) که تمایل ارتجاعی داشتند و چه در میان روشنفکران ملی گرای هندو از شهرت گسترده برخوردار شد.۶۵

بقول سوارکار مشخصهء اصلی تعلق همگانی اجتماعی عبارت بودند از، میهن، فرهنگ، زبان- سانسکریت (که از آن زبانهای تقریبا همه گروههای قومی هند منشا گرفته اند)، فولکلور، تاریخ و دین مشترک. با چنین برخورد (تفسیر) هندوستانی فقط هندوها میتوانستند باشند. مولف کتاب «هندوتاوا»، رد نمیکرد که هند وطن هم هندوان و هم مسلمانان میباشد. مگر او میهندوستی (پاتریوتیزم) هندوان را در برابر میهندوستی مسلمانان قرار داده و میگفت که جایگاه مقدس آنها یعنی مکه و رهبر روحانی شان خلیفه خارج از هند میباشند. او مینوشت که دلبستگی مسلمانان به سرزمین مقدس شان بیشتر از دوستی شان نسبت به وطن میباشد.۶۶ به نظریات روشنفکران مسلمان یک واقعیت دیگر نیز موثر بود و آن این بود که در پندارهای آزادیخواهانه و ضداستعماری سیاستمداران هندی ازجمله کانگرس هرچه بیشتر شیوههای هندویی مسلط میشدند. عامل دیگر آن بود که مسلم لیگ مبارزهء پارلمانی را رجحان میداد درحالیکه کانگرس روی مقاومت مدنی (بدون خشونت) و اشکال گسترده اقدامات سیاسی مردمی خارج پارلمانی تاکید میکرد. 

اختلاف نظر مسلم لیگ و کانگرس فقط ریشه های مذهبی و تاکتیکی نداشتند. به نظر شرقشناس نامور روس یو. و. گانکوفسکی نقش برجسته ر ا اختلاف نظر منافع اقتصادی قشر بالایی زمینداران کلان ازیکسو و بورژوازی بزرگ از سوی دیگر داشتند.۶۷ گروه نخست هوادار نظام تجارت آزاد، که زمینهء صدور محصولات کشاورزی به بازارهای خارج جهت تبدیل آن بمحصولات صنعتی، جهت دفاع از رقابت خارجی و تهیهء محصولات ارزان به کارخانه های خود را مساعد سازد، بود.

همزمان جالب است که بخشهای شمالی و غربی هند که مسلمان نبودند، بیشتر از مسلمانها دارای قطعات پهناور زمین بودند. چنانچه زمینداران سیک و هندو که در پنجاب اقلیت را تشکیل میدادند، در هنگام تقسیم (کشور) بیش از  یک سوم زمینها برابر با ۳۴٪ (۶،۶ ملیون از ۱۸،۸ ملیون اکر[10]) را در ملکیت خویش داشته و به اندازه ۳۴٪ مالیات زمین را میپرداختند. غیرمسلمانان در سند دارای مقدار بیشتر زمین بوده و از ۱۰ ملیون اکر ۴ ملیون را در تصاحب داشتند.۶۸  یک اندازهء کمتر زمین در دست مسلمانها در ایالت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) و بلوچستان قرار داشت. مسلمانها که بیشترینه تعداد باشندگان را در این مناطق میساختند، اکثریت اجاره گیران زمین و کارگران زراعتی را میساختند. به اینگونه به تضادهای مذهبی تقابل اجتماعی اضافه میشد. 

سنن دینی و حقوق مذهبی بالای اقتصاد نیز تاثیر داشت. چنانچه قرآن ثروت اندوزی را منع میکند. در حالیکه هندویزم به این موافق نبوده و در امر رشد بورژوازی تجاری- صنعتی هند و عقبگرایی مسمانها نیز موثر بود. بنابراین مسلمانها از رقابت موجود راضی نبودند. این امر در ولایاتیکه بیشرینه باشندگان آنها مسلمان بودند، بیشتر نمایان بود.

  نخبه گان متمول مسلمان هیچ گاهی از فعالیت بورژوازی دلال هندو و فشار هندوتباران در رده های زیرین و متوسط دستگاه دولتی راضی نبودند. همچنان رقابت میان بورژوازی مسلمان  و غیرهندوان چون پارسیان، سیکها و دیگران نیز تشدید یافت. در نواحی غربی و شمالغربی هند جاییکه بورژوازی محلی ضعیف بود، مسلمانها با رقابت قوی بورژوازی هندو که همه عرصه های صنعتی را در دست داشت، مواجه بودند. در ولایات با بیشترینه نفوس مسلمان، باوجود عقبماندگی صنعتی اتحادیه های صنفی و سازمانهای سیاسی شان بصورت عموم از هندوها تشکیل یافته بود.

همهء این عوامل شالودهء تفرقه در نیروهای ملی گرای هند را تشکیل دادند. حتی در سال ۱۹۱۷ از سوی برخی فعالان مسلمان پیشنهادی مبنی بر جدایی نواحی شمالغرب هند برتانوی جاییکه مسلمانان اکثریت بودند، مطرح شد. این طرحها در سالهای ۱۹۲۰-۱۹۲۳ دوباره پیشکش شدند. مخالفتها در زمان تدویر «کنفرانس میز مدور» در لندن نیز آشکارا شدند، زمانیکه م.ع. جناح بنمایندگی از مسلمانان هند برتانوی اشتراک کرد.۶۹

این اختلاف نظر سیاسی شالودهء تقسیم بعدی هند به دو دولت هند و پاکستان و همچنان حل مساله تعلق ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) را تشکیل میداد. البته نام دولت آیندهء پاکستان مستقیما به اسمهای دیگر از جمله ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) پیوند دارد. م.ع. جناح طراح این نام نبود. در سال ۱۹۳۰ شاعر پنجابی محمد اقبال پیشنهاد ایجاد دولتی خودمختار ولی مستقل را متشکل از پنجاب، ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد)، سند و بلوچستان را کرد، که جزئی از هند نامتمرکز فدرالی را باید میساخت.۷۰

در سال ۱۹۳۳ دانشجوی پنجابی مسلمان چاودری رحمت علی واژهء «پاکستان» را مطرح کرد. به پندار وی پاکستان باید دولت اسلامی بوده و در ترکیب خویش پنجاب (حرف پ)، ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) و یا منطقهء افغانها (حرف آ)، کشمیر (حرف ک)، سند (حرف س) و بلوچستان (مخفف شده ستان) را داشته باشد. در سال ۱۹۴۰ چاودری رحمت پیشنهاد کرد که آسام و حیدر آباد نیز جز پاکستان باشند.۷۱ 

مگر بیشترینه هوادران پاکستان این نام را از قسمت اول واژه مذکور همچون کشور «پاک» بزبان اردو تعبیر نمودند. این نام بعدها ازسوی تودههای مسلمان رایجتر شد. مگر برداشت اینچنینی این نام برای برخیها نفرت انگیز بود. عبدالکلام آزاد مینویسد: «باید درک کرد که از نام پاکستان بخودی خود خوشم نمیآید. ازاین نام چنین برمیآید که قسمتی از جهان پاک و بخش دیگر آن ناپاک است.»۷۲  

تمام تلاشها برای ایجاد شاخهء مسلم لیگ درولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) تا انتخابات ۱۹۳۷ ناکام بودند، بنابرآن این حزب نتواست در انتخاب ولایتی ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) اشتراک کند. نمایندگی لیگ در این ولایت چنانکه قبلا آمد، پس از این انتخابات ایجاد شد.

باید گفت لیگ سراسری مسلمانان هند تا سال ۱۹۳۷ هنوز به نیروی متحد فراگیر مسلمانان تبدیل نشده بود. این حزب فقط یک بخش کم نخبه گان سیاسی مسلمان را متحد میساخت. شکست این حزب در انتخابات سال ۱۹۳۷ رهبران آنرا واداشت تا حزب خودرا به نیروی متکی بر توده های وسیع مسلمان هند تغییر دهند.۷۳ 

لازم به یادآوریست که مولفان بیشمارطرفدار وحدت هند حزب مسلم لیگ را به هواداری بریتانیا که پا بپای زمامداران استعماری حرکت میکرد، متهم میکنند. به این مطلب مثلا خان ولی خان پسر خان عبدالغفار خان نیز تاکید میکند. این پندار بگونه واضح نادرست است. حزب مسلم لیگ دست نشاندء انگلیسها نبود. این حزب منافع و مرامهای خودش را داشت که قسما با اهداف استعمار همسو بود مگر عین آنها نبود.

 

*****

به اینگونه، میتوان گفت که رویارویی روسیه و بریتانیا در آسیا در سال ۱۹۰۷ زمانیکه در برابر دو امپراتوری دشمن مشترک- آلمان و متحدانش عرض اندام کردند، تنظیم شدند.

رشد جامعه هند به پیدایش نخبه گان سیاسی جنبش آزادیخواهی هند انجامید. در سال ۱۸۸۴ نخستین حزب سیاسی هند کانگرس ملی هند (ک.م.ه) بوجود آمد. همچنان سازمانهای سیاسی اسلامی تاسیس شده و در سال ۱۹۰۶ حزب سیاسی لیگ سراسری مسلمانان هند بنیانگذاری شد. فعالان سیاسی مسلمان از زمامداران استعماری خواستار نمایندگی جماعتی- مذهبی در شوراهای هند بودند، که در نتیجهء اصلاحات مورلی مینتو در سال ۱۹۰۹ اجرا شد. در سال ۱۹۰۶ میان کانگرس ملی هند و مسلم لیگ «پکت لکنهو» برای وحدت هردو حزب در راستای کسب حقوق دومینیون و حفظ سیستم کوریه یی انتخابات شوراهای هند که از ۱۹۰۹ نافذ بود، امضا شد.

پس از جنگ اول جهانی در هند جنبش ازدیخواهی اوج گرفت. در نتیجه انقلاب ۱۹۱۷ در روسیه در رویارویی های منطقه یی، تقابل ایدیدلوژیکی اضافه شد. مبارزهء بلشویکهای روسی بیشتر با مبارزهء مردمان مستعمرات همسویی داشت.

در نتیجه جنگ سوم افغان- انگلیس افغانستان به استقلالش دست یازید. پشتونهای ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) در این جنگ از افغانستان حمایت کردند. قیام  قبایل پشتون برضد حاکمیت انگلیس آغاز شد. در سال ۱۹۲۱ در این ولایت توسط شرکت کنندء پیشین جنبش خلیفه یی (خلافت) عبدالغفار خان، برادرش خان صاحب و هموندان شان نخستین سازمان سیاسی «انجمن اصلاح افاغنه» بنیان هشته شد. در سالهای ۱۹۲۶- ۱۹۲۷ در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) سازمان وسیع و نوی بنام «پختون جرگه» که پسانتر در ۱۹۲۸ به شاخه ولایتی کانگرس ملی هند ادغام شد، ایجاد شد. همچنان دسته های «خدایی خدمتگاران» تشکیل گردیدند.

در ماه اپریل سال ۱۹۳۰ م.ک.گاندی  کمپاین مقاومت مدنی (بیخشونت) را اعلام کرد که در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) به قیام ضداستعماری که توسط حاکمان انگلیس با خشونت سرکوب شد، تبدیل شد. گرچه رهبری مسلم لیگ ضد کمپاین مقاومت مدنی بود، مگر هنوز اختلافات میان کانگرس و مسلم لیگ تاحد آشتی ناپذیری رشد نکرده بودند. زمامداران انگلیس برای جلب بخشی از مردم در ماه دسامبر ۱۹۳۱ از ارتقای مقام ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) از «کمیشنری عالی» به «گورنری» را اعلام نمودند. 

در سال ۱۹۳۴ پارلمان انگلستان قانون نو ادارهء هند را تصویب کرد، که مطابق آن در سال ۱۹۳۷ انتخابات ارگانهای مقننه ولایتی سازماندهی میشدند. در شرایط بمیان آمده در ولایت مرزی شمالغرب (صوبه سرحد) احزاب مهم سیاسی که در انتخابات اشتراک کردند، سازمانهای ولایتی کانگرس و حزب ملی گرای هندو- سیک بودند. سازمان ولایتی مسلم لیگ تا اینزمان هنوز در آنجا تشکیل نشده بود. 

 

 

*****

 


 

[1]- - مهنداس  کرم چند گاندی  که به مهاتما گاندی بیشتر شهرت دارد، برجسته ترین رهبر جنبش آزادیبخش هند و کنگرس ملی هندوستان و شخصیت بینظیر جهانی در سدهء بیستم میباشد.  (مترجم)

 (Mohandas Karamchand Gandhi(

[2] - محمد علی جناح بنیانگذار پاکستان و از رهبران مسلم لیگ (مترجم).

[3]-  نام دیگر  اتحاد (یونیون)  که مربوط مرحلهء پیشین هند (پیش از استقلال جمهوری هند و تقسیم آن به دو کشور هند و پاکستان از ۱۵ اگست ۱۹۴۷ تا ۲۶ جنوری ۱۹۵۰) میباشد.  

 

[4] -در متن اصلی کتاب ۱ اگست آمده است. (مترجم)   -

[5] - انقلاب روسیه که در تاریخ بنام انقلاب اکتوبر شهرت دارد، مطابق تقویم آنزمان (یولیان) روسیه بروز ۲۴ ماه اکتوبر و برمبنای گاهشماری کنونی مروج جهانی (گریگوریان)  بتاریخ ۷ نوامبر ۱۹۱۷ در پایتخت آنزمان روسیه پتروگراد (سنت پتربورگ که پسانها بنام لنینگراد مسما گردید) آغاز شد. با پیروزی این انقلاب که تحت رهبری حزب کمونیست (بلشویک) روسیه در رأس و.ای. لنین صورت گرفت، نخستین حکومت سوسیالیستی (شواریی) در جهان بنیان گذاشته شد. دولت شوروی بنام اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی بروز 25 دسامبر سال 1991 رسماً ازهم پاشید. (مترجم).   -

[6] - بُلشویزم از کلمة روسی " بولشینستوُا " که معنی اکثریت را میدهد گرفته شده، که جریانی در جنبش سوسیال دموکرات کارگری روسیه تحت رهبری لنین بود. این حزب بعدها بنام حزب کمونیست بلشویک روسیه شهرت یافته ودر7 ماه نوامبر ( اکتوبر مطابق تقویم قدیم روسیه)سال 1917 در نتیجه انقلاب بقدرت رسید. حزب مذکور در سال  1952به حزب کمونیست اتحاد شوروی تغییر نام داد. با سقوط اتحاد شوردی حزب کمونیست اتحاد شوروی نیز منحل شد. حزب کمونیست روسیه وارث