عبدالقیوم

 

زموږغښتلي

زه خو یي د خپلو غښتلو، ښوځوانانو،نامیانو په نوم لیکم؛

دهغو په نوم چي د ښمنانانو( پایلوچ) بللي دي:

 

د غښتلو، ښوځوانانو(پایلوچو) تاریخي  ریښه:

 څلرمه برخه:

غښتلی، ټینګان، ښه ځوانان څوک دي؟

   ایا ټینګان، غښتلي او ښه ځوان کومه بله ځانګړې (جلأ) طایفهء د انسانانو وه که څنګه؟ اوس  سته  اوکه نه؟

   اول: خو په لنډو کي باید نویشته کړم چي د لته زموږ بحث پر افغانی ټینګانو، غښتلو، ښه ځوانان دئ. دوی د افغاني مندو او پلرونو لوڼي او زامن وه او دي، ټینګان، غښتلي او ځوانان هغه هوښیار زیرک او داستعداد خاوندان (خوندی او وروڼه) دي چي په مړاڼه، سرښندني ننګیالیتوب، رازساتني، پرقول ولاړ، پاک نفسه اوبې ریا صفاتو باندي سمبال افغانان دي، چا به زده کړي  کړي وي،  ډېری  یې له دې نعمته(زده کړو) هم بې برخي وه.  

دوهم:  په تاریخي  لحاظ په هیواد کي دغه د ټینګانو، غښتلو، ښوځوانانو چي د ښمنانو په ټولنه کي د (پایلوچو) په نامه معرفي کړي دي، د دې اجتماعي قشر لومړی مرکز یا ټاټوبۍ د لوی کندهار سیمي دي، دا پدې چي په دې جغرافیایي یا سیمه کي د تیرو زمانو یا د لرغونو وختونو څخه بیا تر ننه پوری په ټولنیز او ولسي ژوند کي په پورتنیو ځانګړو خصوصیاتو او خویونو لرلو یاد کسان (نر، ښځي) او شخصیتونه را پورته سوي او لا به را پورته کېږي، په را وروسته کلونو کي ډېرو یې زده ته هم مخه کړه. کله چي زه د کندهار د نوم یا دونه کوم مقصد مي هغه کندهار دئ چي د تاریخ په اوږدوکي د ټولو پښتنی سیمو او بیا لوی افغانستان مرکز وو. 

     داهم باید وویل سي چي زموږ د لرغوني تاریخ یا تر معاصر تاریخ وړاندي  هم پر دې مځکه غښتلي، ټینګ، ښه ځوانان او میړني (نر اوښځي) لرل. ښاغلې پوه هاند رسول "باوري" هم د غښتلو (ښو ځوانانو ) پرتاریخي ریښه باندي ښه څیړنه کړېده. په تیرو تاریخو نو کي ټینګ، غښتلي او ښه ځوانان په بیلو بیلو نومونه بلل سوېدي. چي اوس  یې موږ د لته د(ښه ځوان)  په نوم یادوو. چي د كندهار په سيمو کي دا منل سوی اصطلاح ده او ټولو خلګو ته بیله كومی توضيح او بيان څخه د پوهېدلو وړ ده.  
    د تاريخ په اوږدو كی (ښه ځوان) د عيار، فتی، شبرو، كاكه، الوفته، پهلوان او نورو نومونو سره په برابره  معنی ياد سوي چي هدف  يي همدا (ښه ځوان) دئ، د ښه ځوان د پېژندلو لپاره په بیلا بیلو تاریخي زمانو كي ډیرو پوهانو او ليكوالو ليكني کړېدي.  او د هغو د پېژندلو لپاره يي د خپل وخت هغه مميزات او مشخصات بيان كړی او ليكلي دي چي د هغو په وسيله  (ښه ځوانان) پیژندلای سوو.  د ساري په توګه په لغت نامه ده خدا كی د عيار پېژندنه داسي سوېده:
"شخصيكه جامه وسلاح مخصوص در جنګ همراه داشته باشد و مخفى كار ها بكند، مانند عمرو عيار".

    بلې د ه خدا په لغات نامه کي به دا خبره همداسي لیکل سوې وي. هغه سړی چي د جنګ په میدان کي د خاص یونیفور سره سلاح ولري او په پټه کارونه وکړي.  دوی به هغه کس عیار بولي. زه په لغت نامه او دهغي په مؤلف د لته کار نه لرم چي ده  عیار دله څنګ معنی کړئ دئ، خو زموږ د غښتلو او نامیانو د ژوند سلسله هغسي نه وه لکه څنګه چي د خدا په لغت نامه کي چي لیکل سوې ده. زموږ د غښتلو په منځ کي پټ کار کول معنی چل او (دسیسه) نسته یا د عارف او سیال سره چل اوغلطي کول نه دا چي نسته بلکي په پته عمل کول یو ډول بې غیرتي ګڼي. واعظ كاشفی بیا په خپل اثر (فتوت نامه سلطانى) كی داسي ليكلي: (بدان كه علم فتوت علمى شريف است و شعبه است از علم تصوف و توحيد.  .  .  مبدا فتوت را ابراهيم خليل الله است.  .  .  و موضوع ان نفس انسان باشد.  .  .  .  بعضگى از ائيمه لغت بر ان اند كه فتوت جوانمردی باشد).
    علامه حبيبي په خپله يوه مقاله كی د ښه ځوان تعريف او پیژندنه په لاندي ډول كړېده (ښه ځوان به اصطلاح كندهار بركسى اطلاق ميګردد كه احتياجات زنده ګى خود را از راه پيشه ورى و كد يمنى بدست مى اورد، و انچه كمايي ميكرد در همان روز نثار ياران مينمود و براى فردا نه مى اندوخت، از صفات برجسته اين طائفه سخاوت و توكل بود، مردمى بود خوش پوش و سر شار وازاده، ولى متواضع و غيور با غربا كومك ميكردند و از اقويا پروايى نداشتند .  .  .   )

     زموږ د هیواد په خاصه د اوسنی كندهار غښتلي او ښه ځوان د افغانستان د لرغونو پیړيو د پهلوانانو د منځنيو پیړيو د عيارانو او د وروستیو پېړيو د غښتلو او ښه ځوانانو پرله پسي سلسله ده چي زموږ د هيواد په تاريخي او ټولنېزو پېښو كي  يي د يوه خپل واكه ټولنيز نهاد په څېر د پاملرني وړ كار نامي لري  او په ځانګړو كړو وړو سره  يي د تاريخ بیلا بیل بابونه رنګين كړېدي   

     زموږ په هيواد كي د پهلوانانو، عيارانو، غښتلو او ښه ځوانانو سلسلې د زمانې په بېلا بېلو مرحلو كي په يوه او بل نوم ياد كړل سوي دي، چي د نومونو دا بېلوالۍ په يقين سره د دې ډلو تر منځ د تفاوت او بېلتون معنی نه لري، ځكه چي دا نومونه د زماني د غوښتنو له مخي ايښودل سوي دي او د بلي خوا د هغې زمانې د مقتضياتو پر بنا د هغو كړنلاره او يا د كړو وړو حدود ټاكل سوي دي. 
     د غښتلو او ښه ځوانانو ډلو د تاريخ په اوږدو كي د زمانې اساسي اړتيا ته پاملرنه كړې ده او د هغو اړتياو په پام كي نيولو سره  يي خپل اعمال او افعال تنظيم كړي او يا  يي د هغو اړتياوو د تامين په خاطر خپلي هڅي تر سره كړي دي، د غښتلو یا ښه ځوانانو همدې ډلو كله د محلي او سيمه ايزو زور ګويانو او ظالمانو په وړاندي  مقاومت كړئ او كله هم په ټولنه كي د لوى مصيبت او بدبختۍ په وړاندي  درېدلي دي، او بېله كومي طمعي او هيلي څخه  يي په خپله خوښه حيرانوونكي هڅي تر سره كړي دي خاصتاً كله چي د هيواد د خپلواكۍ  مسئله رامنځ ته سوې ده، همدا ډلو د ټولو هيواد والو په مخكني صف د يرغلګرو په وړاندي  جنګېدلي دي (۱۰: ۱۹)
  غښتلي یا ښه ځوانان چي په تېرو زمانو كي د ځوانمرد، شبرو، عيار او يا نورو په نومونو ياد سوي زموږ د ټولني د هغو خپلواكو ډلو غړي دي چي دغښتلی، ښه ځوان مقام ته د رسېدو له پاره  يي زياتي ازمويني په بری تر سره كړي او په دې لاره كي  يي د اردلي، يار مرحلې تېري كړي او بيا يي د غښتلي یا ښه ځوان مقام ګټلي دئ، د دې لپاره چي د غښتلي یا ښه ځوانانو په هكله مو بشپړه پېژندنه او معلومات تر لاسه كړي وي.  اړينه  يي ګڼم چي په تاريخي متونو كي د غښتلي او ښه ځوانانو هغه مميزات او مشخصات په ګوته كړم چي د هغو په وسيله ښه ځوانان د هيواد د يوه ټولنيز قشر په توګه پیژندلای سو.  
د قابوس نامي ليكوال ليكي چي:
   ځوان مردي درې اصله لري، لومړی دا چي د رښتيا خلاف ونه وايي، دويم دا چي څه چي وا يي هغه وكړي او دريم دا چي شكيب او هوښيار اوسي.  (۱: ۲۴۶)
او د همدې مطلب په دوام ليكي چي: ( پوه شه چي ځوانمردي او عياري هغه وي چي لاندي خصلتونه ولري: يو دا چي زړه ور، میړنى او صابر وي.  د هر كار په كولو كی صادق وي.  پاك عورته او سپیڅلۍ زړه ولري، د نورو خلكو تاوان په خپلو ګټو ونه كړي، پر اسيرانو لاس پورته نه كړي، له بیچاره ګانو سره مرسته وكړي، څرنګه چي رښتيا واوري حق د خپله ځانه څخه وركړي، پر هغه دستر خوان چي ډوډی  وخوري بد ونه كړي، د نيكې  په بدل كي بدي ونه كړي.   ) (۱: ۲۴۶)

نوټ: د قابوس نامي لیکوال د یوه غښتلي، ښه ځوان او مېړني انسان صفتونه ډېر ښه مشخص کړې دي.  زما خبره داده چي دا صفتونه یوازي په نالوستو کي نه بلکي په لوست کونکوکي هم داسي شخصیتونه لرو.  
  (د سياست نامي نومي اثر ليكوال د عيارانو د يو مشر په هكله ليكی چي: (.  .  .  بفرمود تا  سره  و ماهى و پياز چند بر طبق چو بين نهاده پيش اورند، انګاه فرمود تا رسول خليفه را در اورند و بنشاندند پس روى به سوی رسول كرد و ګفت: برو خليفه را بګوى كه من مرد رويين زاده ام و از پدر رويين ګرى اموخته ام و خوردن من نان جو و ماهى و  سره  و پياز بوده است، اين پادشاهى والات و ګنج از سر عيارى و شير مردى بدست اورده ام نه از ميراث پدر و نه از تو يافته ام، از پاى نه نشينم تا سر تو به مهديه نفريستم و خاندان ترا ويران نه كنم، تا اينكه ګفتم بكنم، يا به نان جوين و ماهى و  سره  باز شوم.  .  .   ) (۲: ۱۹)
  د لطائف الطوائف ليكوال ليكي: (د حلب ښار يوه ښه ځوان د يوې غريبي كورنۍ  سره د مرستي په خاطر د هغه ښار د يوه كاروان سراى څخه يو شمیر مالونه د يوه كوهی له لاري چي هلته  يي نغم (نقب) رسولۍ وو غلا كړل، غلا شوي مالونه  يي د كورنۍ د مشر په واك كي وركړل او خپله بيرته حلب ښار ته ولاړ، په سبا ورځ غوغا جوړه شوه او په دې توريي د هغه كاروان سراى چوكيداران را ونيول او د عام ولس په وړاندي يي د هغو په وهلو ټكولو پيل وكړ، هغه  يي ووهل خو څوكيداران چي له غلا خبر نه وه نو يي په ژړا او زاريو د غلا څخه انكار كا وه.  په دې وخت كی هغه ښه ځوان راپېش سو او وي ليدل چي د غلا په تور په ناحقه نور كسان تر وهلو لاندي دي، دا كار  يي د خپلو اصولو څخه بیل وګاڼه او د خلكو په منځ كي  يي خپل ږغ پورته كړ او وي ويل چي: نور بیا

 

 

++++++++++++++

درې یمه برخه:


د افغانانواو انګریزانو د درو جګړو پروخت دافغاناني شهیدانو کره شمیره څه چي یو اټکلي شمېر یې هم نه دئ لیکل سوئ، نو د امپراتورانو، پاچهانو منفي کړني، عیاشئ اومستئ په ولس پوري ځکه تړلی نه دي چي شاهانو اوامپراتورانو هرڅه د خپلوشخصي مفاداتو او نفساني خواهیشاتو لپاره سرته رسولې، مګر زموږ نیکونو، ټینګو اوغښتلو خو بیله شخصي کټو یوازي د وطن سره د میني لرلو له مخي ځانونه قربانۍ ته تیاره ول.
د تاریخ په اوږ دو کي پر دې خاوره باندي و هندوستان ته د زوره ورو خارجي یرغلګرو ځواکونو د تګ او راتګ لاره سپره وه. د دغو ټینګو، نامیانو، غښتلو، سرکښو سر ښندونکو د قربانیو په اهمیت د هغوی د سرښندنو په تشه او نتایجو افغانان څه چي جهانیان تر موږ ښه پوهیږي، لاکین د دغو غښتلو د سرونو د ورکړی قربانیو او د دوی په نه شتون او دتشي په درد بیایوازي هغه کورنۍ سم پوهیږي چي خپل مشران او پلرونه ئې په دې لاره کي د لاسه ورکړي وي او په ټولنه کي د پلرونو او مندو د نه لرولو په نسبت تر نورو ا فغانانو لا هم خوار ژوند لري هغه کورنۍ ډېري زورېږي.
مګرهغه مفتخوره کورنۍ چي زموږ د غښتلو په وینو ګټل سوې او د میړنو په شهامت ساتل سوې خاوره چي ئې په چل ټګیو او یا د یرغلګریو او خپلو خارجي با دارانو په مرسته په پټه او لڅه معامله کي غصب او تصرف کړیده، خوړلې او خوري هغوی په خپل ژوند کي یوازي خواږه لیدلي دي، تکلیف ئې نه دئ ګاللۍ نو داسي خلګ داسي کورنۍ او دهغو اولادونه به زموږ غښتلي او مېړني څه و پیژني دوی زموږ دغښتلو په قدر اوعزت څه پوهیږي، ځکه دوی او د دوی د پلرونو ژوند په جاسوسی، هستیو، مستیو او باداریو کي تیر سوئ دئ دوی فکر کوي غښتلي او مېړني هغه دي چي حکومتونه کوي، مځکي غصبوي او زیاتي پیسې لري چي هغه خو نو بیا دوی او د دوی پلارونه وه.
ډ یر پخواته به د تاریخ نه ځو د دغه وروستیو کلونو(
۱۳۵۸ه-ش کال د جدي د میاشتي د ۶ نیټې ) د روس د تېري څخه را وروسته د پاکستان تجاوز، د امریکا اوناټو تېری چي لا دوام لري تر نن ورځي پوري څه کم څلوښتوکلونو جنګ اوجګړی خو موږ ته لږ تر لږه دونه را زده کړي وی. موږ او تاسي ټول د صحنې ژوندي اوعیني شاهدان یو چي یوې خواته دروس او بل لورته د ارتجاعي قواو په وړاندي وینه د چا توی سول؟ څوک و جنګیدل؟ قربانی چاورکړې؟ مړه سول څوک؟ یتیم سول څوک؟ معیوب څوک سول؟ د چامور بوره او ګونده سول؟ د چا خور بوره اوګونډه سول ؟ د جنګ و دواړو غاړو ته د شهیدانو اولا دونه اود کورنیو غړي ټول غریب بې کوره بې زده کړو فقیر مریضان او سر ګردانه نه ګرځي؟

مګر بل لورته مو د جاسوسو مفتخورو معملګرو دسیسه ګرو د پردو نوکرو تش په نوم مسلمانانو افغانانو چي د جهاد(جنګ او جګړو) مشري ورته سپارل سوې وه د هغو مختورو د کورنیو ژوند ته خو هم یو ځل وګورئ چي مخکي ئې څه لرل اوس څه دي چي نه یې لري؟ بیا ئې د جنګ اوجګړې د میدان داتلانو او شهیدانو د کورنیو سره پر تله کی چي خبره څنګه د ه؟ رښتیا و وایاست ایا دا د خدای تعالی عدالت او انصاف همداسي دئ؟ چي موږ هم د دښمنانو په شان وخپلو(غریبو ټینګو اوغښتلو) ته سپکي سپوری و وایو؟جاسوسو ظالمو خائینو رشوتخورو ته یې حاجیان مشران صاحبان، باباګان او قهرمانان ووایو؟. . . .

ګرانی خوري او ګرانه وروره ! تا، ستا پلار او ستا دوستانو چي د دی وطن داستقلال، آزادۍ او د دې هیواد پر مختګ ارزو لرل. ځانونه پلرونه اولادونه اودوستان مو پدې لاره کي قربان او معیوب کړل څه پلاس درغله؟ ایا په رښتیا وطن ازاد سوو؟ اقتصاد مو پر مختګ کړئ دئ؟خلګ په نس ماړه په تن پټ سول؟ داوسېدو د ځای خاوندان سول؟ ایا د خپلو د وستانو قبرونه درته معلوم دي؟ ښکاره خبره ده چي جواب مو منفي دئ.
بل خواته تاسي ئې نه ګوری چي لویو غلو جاسوسو په ژوندوني ځانو ته قصرونه او په مرګ یې پر قبر باندي څونه مصرفونه سوې دي؟ چي د هر یوه قبر په مصرف تاسي ته لږ تر لږه شل پا خه کورونه جوړېدلای سوای.
اوس تر ډیره حده خبري لڅي سوي دي تاسي کندهاریان دي ښه خبریاست چي یوازي د
۱۹۹۳م کال کي د نن ورځی څخه (30) دېرش کاله مخکي کله چي امریکا غوښتل دبلوچستان دایالت یوه کس د "ایمل کاسی” په نوم و نسي د ایمل کاسي د نیولود پاره، څو نه کندهاري کورني دامریکا د cia)) سره نوکران سوي دي؟ جاسوسان(مخبران) د شتوخاوندان سوي دي؟
هغوی یا هغه جاسوسي کورنۍ اوس په کندهار ښارکي اوتر ښار د باندي د ښولویو لویو کورونو اوډیرو جایدادونو څښتنان سوي دي، حاجیان اومشران سوي دي. دا ټول څوک او چېري دي؟ طبی ده چي دا خلګ د ټینګو او غښتلو د کورنیو غړي نه وه. دا خبري زما نه دي، دا زما لخواتهمت نه دئ. بلکي د ای،اس،ای د غړي امریکأ ئې لیکوال ٫٫سټُیو کُول٬٬ (د پیرانانوجګړې) په نوم کتاب
۵۳۶ صفحه کي هلته داسي لیکي:
" د هغو کورنیو سره چي د شوروي خلاف جهاد په وخت کي یی(
C,I,A ) ته چوپړ وهلۍ ؤ د ( (C,I,A
افسرانو ورسره غونډه وکړل اوهغوی، دا ومنل چي دایجنسي تنخا خوړونکي یې شي او د ایمل کاسي پر نیولو لاس پوري کړي، په ناڅاپه دې شتمن شویو افغانانو د کندهار شا وخوا کي کورونه جوړکړل پاکستان ته تله راتله او دکاسي د نیولو لپاره ئې پلټني پیل کړې" اوس نو تاسي خدای پرست وطنپرستو پوهانو، لیکوالو ولي خپلي خولې تړلي او سترګي مو پټي نیولي دي؟ هغه کورونه د چا ؟اوکوروال ئې څوک اوچیري د ي؟
دا څونه نا ځواني ده چي د غلو، رشوتخورو، پیسوالو، چوکیوال پر خیانتونو مو په مغز کي ماغزه ساړه او قلم کي رنګونه وچ سي مګر کله چي داصلی افغانانو مظلو، بی وسو، ټینګو، غښتلو وسپکاوي، بې عزتۍ ته بیا داسي بی پروا مست سي چي ورته په تناونو یې را ټینګولای څوک هم نسي. پردې ځای یې خدای په یاد سي، هم یې افغاني دود او دستور ور یاد سي.
هغه ټول جاسوسان اولوی غله په سپینه او ورېښمینه جامه کي اوس ستاسي په بغل کي په مسجد کي د لمانځه په اول صف کي ولاړ نه دي؟ په خفګان سره زموږ د ولس د نه پوهي او کمزوری اقتصاد په سبب د پخوا په شان افتخارات امتیا زات چوکي قدرت عزت هغو ته ورکول وسوئ او اوس  یې هم د ورکولو تلاښ کیږي  چي نه ئې اهل وه او نه یې اوس اهل دي، هغوته چي هیڅ وخت نه د جنګ په میدان کي تورزن وه اونه پروطن مین وه.  زیاته برخه د تاریخ موهمداسي د یوه غیر واقعي جوړ کړل سوو او لیکل سوو داستانونو څخه ډک دئ.  لکه دانن چي په وطن کي  یې موږ او تاسي ټول ژوندی شاهیدان یوو. غله، جاسوسان او غاصیبان ملي قهرمانان او مارشالان نه سول؟

      څه چي زموږ فکلور نقلونه دي که څه ولسي کیسې او سندري دي ټول پرغښتلو او د هغوی پر ژوند ولاړدي، د هغوی مقاومت سخأ صدا قت جنګ توري وهل مینه اوعشق او د ژوند په ټولو برخوکي، زموږ ټینګ غښتلي یانامیان د دې ټولني یوا زني افتخارات دي، نه د جنګ اوجګړو له برکته په شتمنو پوري جوړ کړل سوي غیري واقعي لیکني اوافسانې، لکه څنګه چي په تیرو کي مود ولس په منځ میړني لرل اوس هم میړنی لرو.  دا چي زموږ میړني په ا قتصادي وجه د دې جوګه سوي نه دي چي په کتابو نو کي دي د دوی نومونه ولیکل سي یا دي د خلګو خولو ته ولویږي، هغه پدې چي حکومتونه اومیډ یا ګاني د هغو پلاس یا د هغو د لاس وسیلې دي چي شتمني لري. 

    سره له دې چي زه په دې لیکنه کي زموږ پر غښتلو بحث لرم، په خاصه د لوی کندهار پرغښتلو نو دایوازي لوی کندهار نه دئ چي ټینګ، میړني او غښتلي لري  بیله شکه زموږ هیواد د ټینګو، میړنیو اوغښتلو څخه  یو ډک هیواد دئ،  د هیواد هر کلۍ اوهره کوڅه مومیړني لري.  د دې لپاره چي خبره ښه ثیقه سي نو پرهغو باندي ډېر ږغیږم چي راته معلوم ما لیدلي او یا دوستانو را پیژندلي دي. 

       په کمپیوټر پاڼو کي دغښتلو(پایلوچو) تر عنوان لاندي لیکنه خپره سوه وروسته ماته هم یو شمېر دوستانو تلیفونونه وکړل، ایملونه یې را و لیږل، چي زه هم د کندهار پر ټینګو، غښتلو (پایلوچو) یو څه ولیکم، البته دا زما هغه دوستان وه چي یا یې زما مخکني چاپ سوي کتابونه لکه ( استبداد  اومحبس او قفس)لوستي وه یا یې راسره مخکنۍ د نژدې پیژندګلوي لرل، دوی ته معلومات وه چي ما په محبسونو(د کندهارپه لوی محبس، د کابل د څرخی پله په زندان کی) ډېر کلونه د وخت د ټینګو، غښتلو سره په خاصه هغو لږو نوم وتو سړو سره چي په اشعارو او سندورړکي ئې نومونه یاد سوي دي. 

   ما ته به دا خورامشکله وي تاسي ته هغه ټول سړي در وپیژنم چي په خپل ټینګوالي، غښتلوالي او پاک نفسئ (پایلوچی) کي لمړۍ درجه وه. ځکه ظاهری بڼه او لباسونه به د ډېروځوانانو د ټینګواو غښتلو په شان جوړوو، په خپاره سوو اشعارو او ویل سوو غزلو یا سندورو کي به ئې د نوم یاد هم سوی وي، بنديان سوي به وي خو په سندورو ټول نومول سوي غښتلي نه وه. دا پدې لیکم چي ما دغه ځوانان د نژدې لیدلي او پیژندل دوی ټول د محمد ظاهر شاه په پاچهي کي د کندهار په لوی محبس کي چيري چي زه هم له دوی سره زنداني ووم دوی هم هلته بندیان وه.  

   ځکه زما له ډېرو سره ښه اړیکي وي چي هغه وخت دکندهار په لوی محبس کي ډاکتر صالح محمد"زیری" یوازنی ډاکتر او سیاسي بندی وو، په هغه وختونو کي د افغانستان په ولسوالي کي څه چي په ډېرو ولایاتو کي هم یو ډاکتر نه وو. نو د کندهار په محبس کي ډاکتر صالح محمد زېری د بندیانو لپاره حتا له محبس څخه د باندي د بندیانو د خپلوانو لپاره یو لوی غنیمت وو، ډېر وختونه به له د باندي څخه مریضان راوړل کیدل او ډاکتر صالح محمد به معاینه کول د مریضانو مفت کتل او مفته نسخه ورکول د ده کار او مرسته وه، له ولس سره. زه او  ډاکټرزیری په زندان کي د کوټې او کاسې ملګري وو، زیری د دوخت له چارواکو(حکومت) څخه زما تر بندي کیدومخکي اجازه تر لاسه کړې وه څو بندیانو ته دزده کړو کورس جوړ کړي، کله چي زه بندي سوم نو بندیانو ته د خط ښوولو او سبق ویلو ډېرکار یې په ما کا وه. بل یې پیچکارۍ کول او پاسمان کول یې  را و ښول بیا مي ټولو بندیانوته وړیا پیچکارۍ او پاسمانونه کول، د دغه کار له برکته وو چي د محبس د ننه هر سرای ته مي د ورتللو اجازه لرل.  

     راځي اصلي بحث ته د لته نه د شاعر عبدالصمد او نه د هنرمند یاغزل چي څه کمی سته شاعر ته به چانومونه ورکړي وي او له ده به یې غوښتي وي چي یوشعرجوړ که، د دغو نومونو یاد پکښي را وکړه، او د غزل چي(سندر غاړی) څخه غوښتنه سوېده چي دا غزل په خپل اواز کي ووایه.  دوستان مي رښتیا وایي زه هم په ځوانۍ کي د نور افغانانو په شان د دې خبرو په اهمیت او ارزښت نه پوهیدم که نه ما کولای سوای چي زموږ د بې زده کړو ټینګو، توریالیو غښتلو انسانانو دژوند اړوند ټولي خواي لکه د دوی د مړاني صداقت رښتینوالي، سپیڅلتیا ناستي  و لاړي بانډارونو جنګونو، سیالیو څخه به مي تاریخ واره کیسې یاداښت کړي  وای اوس به مي ځوانانو ته یو څه معلومات په لاس کي لرلای. چي دا کمی اوس احساس وم دا چي د وستانو زما څخه غوښتي دي پدې هکله زه هم یو څه ولیکم نوهر ډول چي کیږي د دوی خبره به پر مځکه نه اچوم زموږ پرغښتلو به یوڅه ورته لیکم. 

     زه دا منم چي د دې لیکني  د لوستلو په سلسله کي به څه ناڅه زیاتی او کمی ګورۍ.  دا هم له امکانه لري  نه ده چي په ځینو برخو کي به  پاخه اومه او اومه پاخه را څخه ولیکل سي.  د لته دئ چي له تاستو (خوندو او وروڼو) څخه بخښه غواړم، دا پدې چي هر لیکونکي که غواړي او یانه غواړي د ده په لیکنو کي به د اجتماعي محیط اغیزې را څرګندېږي.  

 تاسي ټول د خپل وخت د خپلو کلیو، ولسوالیو، ولایاتو او هیواد حالات لېدلې دي، په ډیره  خواشنۍ سره داسي خلګ په اشعارو، سندرو کي یا دېږي یا ستائل کیږي  چي هیڅ وخت  یې د دې وړتیا نه لرل چي هغه دي په ښه نوم دي یاد سي. 

 پدې خبره مي سر خلاص دئ چي زما لیکنه به اوس په دغه لنډ وخت کي ډیره مهمه ځکه نه ښکاري، چي د رښتیا ځای در واغو ډک کړئ دئ.  خو با ورمي پر دې دئ چي د وخت په تېرو به خپل بیه لوړ کړي، هر هغه ځیرک څیړونکي چي پر دغه مشخصه پدېده په راتلونکي وختو کي تحقیق کوي لږ یا ډېر به زما پر دغه لیکنه تکیه کوي او مخته به ځي.  

 ځکه زما په لیکنه کي د ژوندئ ټولني، ټولنیزي پښتنو، اخلاقو، دودونو، عاداتو او دستورونو ته څه پاملرنه سوېده، بالفرض که څوک وغواړي چي په دغه موضوع باندي یوڅه ولیکي نو دا خبره په یوه دو و کتابونوکي نه را ټولیږي.  

ځکه ما غوندي کمزوي او یا بل بیچاره دا وظیفه په یوازي سربشپړه ولای نه سي،  پدې چي زه هم د تېرو او اوسنیو ټینګو میړنیو(غښتلو) د حال او احوال څخه پوره  پوره لاخبر نه یم.

     هغه کس او کسان دا کار په ښه توګه نسي کولای چي د ولسونوکلیو او قومونو په منځ کي ګرځیدلي او را ګرځیدلي نه وي هلته  یې د دوی په منځ کي ژوند او ناستي  پاستی نه وي کړي.   هم دا ډول هغه لیکوال چي زیږه کلیوال تور ږیرئ، سپین ږیرئ او سپین سري یې لیدلي نه وي. دهغوئ له خولې د پخوانیو ټینګو او غښتلو کیسې یې اوریدلي نه وي.  

 دا کار یو پیاوړۍ سړی کولای سي، زه هیله لرم دغه شان پیاوړۍ سړی را میدان ته سي څو زموږ  دټینګ اوغښتلو مخالف (دښمنان) خپل او پردي د خپلو لیکنو په مټ پر ځای کښې نوي.  نور بیا 

 

 

++++++++++++

دوهمه برخه:

زما د دې خبرو تصدیق موږ اوتاسي ټول کوو او ژوندي شاهدان یو، تاسي د پاکستان د هغو خائینو چي افغانان یې د خپلو خلګو وژنو او هیواد خربولو ته د اسلام په نوم لمسول دهغه جنګی ماشین مینیجران، چلونکو او صلاحیت لرونکو مشرانو ( جنرال ضیاالحق، جنرال اختر، ډګروال یوسف، پرویز مشرف، بې نظیر بوټو، نوازشریف اولوی امریکا یې لیکوال سټیو کُول) لیکلني، ویناوي او چاپ سوي کتابونه وګورۍ چي د وا قعیتونو څخه ئې پرده پورته کړېده.
د خائینو لخوا لمسول سوي افغانان او د خائینو پلاس روزل سوي افغانان چي لږ شمیر یې مړه او نور یې اوس ژوندي دي، د ولس د بیچارګي او نه زده کړو له برکته په ټولنه کي هغوی د حاجی، قهرمان، مجاهد، شهید او غازی په نوم یا دېږي، هغوی ټول په رښتیا د (
C,I,A،m,c,k او I,S,I ) او ډیرو نورو پر دیو شبکو جاسوسان وه او دي. وګورۍ دهغوی د ښمني له افغان ولس سره په نوم د جهاد چي یې د پردو په تحریک، پیسو او وسلو راشروع کړي او لا یې تبه نه ده شلیدلي او پرهغه وخت له ځانه جوړي خبري، نقلي درواغجني لیکني، کتابونه، دهغوی جوړ کړي قهرمانان، فلمونو او تبلیغاتي پروپاګندې، د هغو خپرول، د دغوخبرو بیانونه د نورلیکوالو سر بیره د پاکستان د ( I,S,I) لوی افسر ډګروال یوسف او سټیوکهول د واشګټن پوست وروځ پاڼي مدیر په خپلو کتابو (تلک خرس) او ( د پیرانانو جګړېGHOST WARS )کي بیان سوي دي.
باورلرم چي دغه له واقیعتونو څخه بیګانه لیکني اوفلمونه لګه څنګه چي اوس یې په لوستلواو د خپلو افغانانو په کړنو سړی شرمېږي، خوپه راتلونکي نژدې او لیري زمانوکي زموږ یو تعداد مطلب اشنا او دتعصب پر اس سپاره لیکوال او دهغوی پاته شوني داوس په شان د مستند و ماخذونو په توګه کار وي، خیر ، په هر ډول چي وه.
خوښ یم پدې چي موقع راته برابره سول څو په یو څوصفحو کي زموږد شاته پاته ساتل سوي ټولني هغه د خپل وخت او زمان پر بیوزلو، غریبو ښوځوانانو، ټینګو، غښتلو، میړنیو، د هغوی پر مړاني، غیرت، ټینګوالي، غښتلتوب، پاکي او افتخارات یو څه لیکم. پر هغو یو څه و لیکم چي هر څه یې یوازي د خپلي پاکي عقدې او مړاني قرباني کړه، نه شتمن سول او نه چا یاد کړه. البته زموږ په ټولنه کي چي خط لیکونکي او خط لوستونکي مو نه لرل یا مو لږ لرل نو د دغو پورته صفتونو د درلودونکو ډېره برخه هغه نالوستي هیواد وال وه. نن ورځ چي موږ افغانان د کومو لږو افتخاراتو ذکر کوو یا کیږي هغه بل څه نه دي پرته له جنګ جګرو او په جنګ او جګړو کي د ښه ځلیدو څخه چي په دغه جنګ او جګړو کي زموږ نالوستۍ هیواد وال استعمالېدل، افتخارات او ګټه بې غاصیبو وړل.
د وطن حالاتو شرایطو امکاناتو او وخت ته په کتوسره زموږ ټینګ، غښتلي هم هر یو په خپل محل کلي منطقه ولسوالۍ او ولایت کي ترهغه ځایه چي خبر یې رسیدلي دئ په هغو محلونو کي به خلګو دوی د خپلو ښو اخلاقو، نیکو اعمالو له وجهي په ټینګو، غښتلو، نامتو، میړنیو اوغیرتمنو سره یادول، هلته به دهغو خلګو په منځ کي د اعتبار او اعتماد خاوندان وه. غښتلۍ هغه شخص دئ چي د بیوزلو سره مرسته کوونکي امانت ساتونکي هغسي چي بیرته امانت خپل اصلي مالک ته سپارونکي وي.
پس یوله د غو پورته صفاتو څخه چي د چا کم وي ممکن یو کس به ټینګ وي یوازي ټینګوالۍ غښتل توب نه دئ. غښتل توب وړتیا په انسانانو کي ئې تر ډیره حده فطري هم وي. دا منم چي اقتصاد، ټولنیز مناسبات، ښوونه او روزنه ورباندي پوره اثر لرلای سي.
زه په دغه لیکنه کي ډېرځله خپل ټینګ، غښتلي په دغه نوم (پایلوچ) نه لیکم ځکه چي دغه د پالوچ نوم زموږ پرټینګو، غښتلو او نامیانو باندي د اول ځل دپاره د افغان د ښمنو (پارسیانو او د هغوی پلویانو افغانانو) لخوا په پوهه سره زموږ د ټینګو، غښتلو سره د کینې او د ولس په ذهن کي د هغوئ د بدو پېژندلو په مقصد استعمال سوېده.
زه زموږ ټینګ،غښتلي زموږ نامیان او زموږ ښه ځوانان د (ټینګو، غښتلو) په نوم لیکم. او ستاسي دوستانو څخه مي هیله داده چي خپل ټینګ،غښتلي په ښه نوم سره ولیکۍ، دا خبره لمرغوندي ښکاره ده چي زموږ افغانانو نور افتخارات بیله جنګ او جګړو څخه یا نسته یا دونه کم دي چي پرهیڅ شماردي.

د ساري په توګه: دچنګیز، الاکو، تیمور لنګ، د مغولو دامپروتوری، د پارس د اشغال د منځه وړل، دپانی پت جګړه، د میوند جګړه، د میکناټن وژنه، د انګریزی فوځ دری ځله تیری او د هغوی شړنه، د روس سره جګړه او دهغو شړنه، د ناټو له قواو سره مقابله، جګړه او سر ښندني.د دغو جنګونو او جګړو اثر وه د افغانانو پر ذهنونو چي شاعرانو مو ډېر حماسي اشعار لیکي دي او لا کي لیکي، په ټولنه کي په پراخه اندازه حماسي لنډی له دی سببه شتون لری. او تر ډېره حده د ولسونو پر ذهنونو باندي ښه لګېږي.
که درحمان بابا، شمس الدین کاکړ، د پیر محمد کاکړ، سلیمان ماکو، دخوشحال خان د یوان، د حمزه شینواري اشعار، د غنی خان اثارچي ګورې پر لږ پند تصوف او نصحت سر بېره چي لري ئې ډېر یې، شرابو، مستیو،توری، لیندی، غشی، کماني اوتوپک سرمینه کړېده، د فردوسي شا هنامه هم چي د دری ژبی د شاهکارو کتابونو له جملی څخه یو شاهکاره کتاب دئ که هغه هم په غور ولوستل سي، هلته هم په افسانوی ډول ترجنګ او جګړو پا چهیو نیولو او ړنکولو پرته بل څه نسته.
مګر د شهنامی لیکوال حکیم ابوالقاتم فردوسي په خپل لوړقابلیت پوهي او مهارت د ښوغنی ادبیاتو فارسي الفاظو د پرځای کارولو په وجه هغه افسانوي جنګي کیسې د خپلي ښی لیکني په مټ داسي ښه په تر تیب سره او ډلي دي چي تاریځ پند او نصحت هرڅه ئې پر خپل ځای پکښي ځای پر ځای کړي او بیان کړي دي.
د لته لازمه ده یوه یا دونه وکړم
:( د خوښی ځای دئ چي د فردوسي شاهنامه له دری ژبی څخه د اول ځل لپاره پښتو ژبی ته دافغان غښتلې، ټینګ سیاستوال او لیکوال ډاکتر صالح محمد "زیری” په مټ را ژباړل سوېده) اوس زموږ پښتانه خوندي او وروڼه کولای سي پیدا یې کړي و یې لولي او ګټه ځیني واخلي.

هیله لرم زموږ دوطن ښه وړلایق او ماهر لیکوال په راتلونکي وخت کي زموږد وطن پر ټینګو او غښتلو باندي ډېر څه په ښوادبیاتو،په خاص مهارت شیرینوکلیماتو ولیکی، ځکه زموږد ټینګوغښتلو ژوند، سر ښندني وفادارۍ د خپلو خلګو سره مینه، صداقت، پاکي، جنګونه او د مړاني کیسې هیڅ یوه افسانوي او خیالي داستانونه نه دي، بلکي یو واقعي ژوند ؤ او همدا اوس هم په ټولنه کي شتون لري.

راځئ یوځل تېر تاریخ  هم را یاد کړو چي د غښتلو په هکله یې څه لیکلي دي!

 

    کله چي زه د ټینګو(غښتلو) د نوم یا دونه کوم معنی دا چي د دې غملړلي هیواد( د تاریخ زړه ته ور ننوزم) تاسي په پوره غور سره وګورئ چي موږ په دغه خاوره کي د سیاست، ولسي اړیکو، د قلم او توري په ډګرکي، د تصوف او پرهیزګارۍ  په برخه کي( نارینه او ښځینه) څونه اتلان، ټینګان، غښتلي او سپیڅلی لرل.  د ساری په توګه په تیر تاریخ کي: د مغلولی استمارګرو په وړاندي، بایزېد روښان او د هغه د نهضت د غړو نوم  چي د توری، تصوف او پرهیزګارۍ ځلانده ستوري پکښې وه، سر بیره پرهغه خپله بایزېد روښان چي د طبقاتي مبارزی مشر او رهبر وو، همداسي خوشحال خان چي د خپل قلم په څوکه او د خپلي توری  په مټ قهرمانه مبارزه کول یا دولای سوو، د هغه زمان د ښځو له جملي څخه د(  دپیروښان ښځه بی بی شمسو، د حداد ښځه  میرمن الایي نومونه را وړلای سوو، چي د  پوهي سربیره  یې مسلحانه مبارزه د مغلو په خلاف رهبرۍ کول او له دښمن سره په مخامخ جنګونو کي ولاړي وې.  

     په دغه شان د افغانستان په معاصر تاریخ کي: حاجي میرویس خان نیکه په مشری د جګړو د میدان غښتلي او د هغو کارنامي چي د پارس له اشغاله یې ولسونه خلاص او د اول ځل لپاره یې پښتو ژبه د دربار ژبه کړه، هغه نه سو هېرولای حاجي میرویس خان په سیاست، ټولنپوهنه، پرهیزګارۍ، ولسي اړیکوکي، د جنګ د ډګر یو ټینګ، غښتلي او وتلې شخصیت وو.  بل مېړنی لوی احمد شاه(بابا) یا دوو، خان عبدالغفار خان، عبداصمد خان هر یو د خپل وخت او زمان ټینګ، غښتلي وه.  چي نژدې د ژوند نیمه برخه یې د استعارګرو سره په زندانونو او شکنجو کي تیر سوۍ دئ.  ښځینه  ټینګی، غښتلي او میړنی خوندي مو تل د خپلو وروڼو په څنګ کي لرلې لکه: میرمن ملاله، غازی ادې( الماسه بی بې)، تور یالی بړیڅه، سر داره غازی، سونا بی بې)  او نوري دغه څو تنی د نموني په توګه  رایا دولای سوو. دوی هر یو د خپل ژوند او مبارزی ځانګړي کار نامي او داستانونه لري.  چي کتابونه ورباندي لیکل سوي او لیکل کیدای سي.

 

     دوی هریو پر خپل ځای باندي د آسمان ځلانده ستوری ګڼل کیدای سي، د هر یوه له شخصیت څخه و موږ ته سر لوړی  ګران بیه او غنیمت تجارب او اثار پاته سوېدي البته زموږ د تاریخ او تولنیزوعلومو پوهانو استادانوهم پدې اړوند د خپل توان تر حده په کافي اندازه څیړني کړي او اثار یې لیکلی دي. 

    دلته پدې لیکنه کي زما ایشاره یو ځل بیا د نموني په توګه د دوی د نومونو یا دونه د دی لپاره وه چي زموږ څیړونکي او روښان اندې هغه نور نوم ورکي پروطن مین شخصیتونه چي دوخت د بهرني استعمار، استبداد او هم د کورنی ظلم او ستم ګریو په وجهه تراوسه پوري لا هم لکه سره غمیان تر ایرو لاندي دي، د هغوی د انساني او تاریخي حقوقو او دهیواد دتاریخي ویاړنو په توګه باید راژوندي کړي او نوی نسلونو ته یې ور وپیژني، البته زه نه غواړم دلته  د سرکاري سړو یا اشخاصو په هکله څه و وایم. 

    وطندارانو زموږ بیچاره میړني ولسونه په خاصه توګه ځوانه طبقه د پېړیو پېړیو را پدې خوا هر کورني جأبر ( خان(۱)، پاچا، امپراتور، امیر، مذهبي مشر، تنظمي مشر، سیاسي مشراو رئیس جمهور) د ټینګواو غښتلو دکمي پوهي، یا نه پوهي او د ژوند له مجبوریتونو څخه د پردي یا بهرني د ښمنانو په لمسون او خپلو شخصي اغراضو او ګټو د خوندي توب په غرض د اسلام او انساني قوانینو خلاف لمسولي اواستعمال کړیدي.

     (۱) خان: خان زموږ په ټولنه کي په بیلو معنی ګانو کارول کیږي ما د لته ډ فیوډال( د ډیري مځکي غاصب) په معنی سره کار کړیده. البته زموږ په هیواد کي فیوډال د نړۍ له فیوډالانو سره مځکه تر اسمانه فرق لري.  فرق یې پدې دئ چي زموږ دهیواد فیوډال د بهرنیو هیوادونو په شان تر حساب د تېرو مځکو څښتن نه وو، مګر سیاسي واک او پر ولسونو ظلم کونه یې د بهرنیو فیوډالانو څخه ډېروو. ځکه خلګ یې وهل، خلګ یې وژل، د غریبو د سراومال تصرف یې کاوه. . . . .  

    بلې دا هم یو تریخ حقیقت دئ چي باید و یې منو همدغو خانانوملکانو او فاسدو حکومتي لوی واک لرونکو زموږ د دغه ِغښتلی قشر یو شمیر ځوانان داسي کارولي دي چي نه بخښونکي جنایات یې هم سرته  په ورسول.  

    ټینګان یا غښتلي مو هم د دغه ولسونو د منځه راوتل او د دغه تراستثمارلاندي بیچاره ولسونو او لاده وه او دي.  که تاسو هر یو یو ځل بیا د معاصر تاریخ هغه دانګریزانو سره درې معلومي او مشهوري جګړې دریادي کړئ، چا؟ په خپلو وینوتویولو، سرښندونو اومړاني سره د جنګ په ډګر کي خپلي سینی سپر کړي او دغه قوي د ښمن ته  یې ماته ورکړل؟ بیله شکه یوازني خلګ همدغه زموږ غښتلي او میړنی وه، نه کوم شهزاده، ځکه د وطن څخه د ژغورنی په ټولوجنګونو کي د شهزاده ګانو تر سینو مرده کي نه دي وتلي.  دا موږ ته را پاته کوم څه چي دي دا د هم هغو میړنیو د قربانیو میراث دئ چي تر اوس زموږ افغانانو دافتخاراتو یوه غوښنه برخه جوړوي.  

   د شکه وتلې خبره دا ده چي د تاریخ په اوږدو کي باید د میړنو کار نامي د هغوی د لنډی پیژندګلوي سره یو ځای ثبت سوي وای، چي نه دي سوي.  پوښتنه داده چي دا کار چا باید کړي وای؟ اوس یې څوک باید  ثبت او تاریخ  ته وسپاري؟ له چا څخه دا هیله کیدای سي ؟ شاهانو او دهغوی خوا خوږو خو دغه کار نه دئ کړي او نه ئې په راتلونکي کي کوي.  ښه پوهېږم چي زما دغه وړه یادونه هم د هغوی نه خوښېږي.

     پس ګرانی خوري او ګرانه وروره ! دا زما ستا او دواړومسئولیت دئ که دښمن په خفه کېږي او یانه چي موږ د خپلو ټینګو غښتلواو میړنيو هیواد والو مړاني او قهرمانی په تاریخ کي ثبت او ولیکوو. 

   بدبختي مو داده چي تر دا اوسه پوری مو هم د مفتخور او لادونه او دهغوی حامیان دې ته نه پرېژدي چي د خپلو نیکونو او پلرونو یاد وکړو، په همدې وجهه زموږ دهیواد پر اصلي او واقعي ټینګو اوغښتلو پر ژوند لږ څه لیکل سوي دي اوهغه چي مالوستي دي دهغو لیکوالو ئې کور اباد خو دا وایم چي دا بسنه نه کوي.  باید ډېرڅه پر ولیکل سي د تېرو لیکنو نیګړیاوي ور پوره کړل سي.  

     زه خو په ښکاره سره وایم چي په هیواد پوري تړلي ټولي ویاړني او لاسته راوړني د دوی(زموږ د ټینګو یاغښتلو) د وینو اوقربانیو محصول دئ ځکه هرځل دوی د هر یرغلکرسره د مقابلې په میدان کي د یوه ملی احساس له مخي په اول صف کي د قربانۍ درېدل.  دا چي دوی پوهیدل او که نه دابله خبره ده.  خو احساس یې دوطنپالني او ساتني وه.  نور بیا

 

 

 

++++++++++++++++++++++++

 

اوله برخه

 

     زه د خپل هیواد غښتلي په درنښت یادوم، دا چي تاریخ په عامه مانا سره دانسانانو، د کړونو، تلاښونو، مبارزو او سر ښندنو ژوره او هر اړخیزي نویشتې ته وائي. کوم اعمال چي له نن ورځي څخه مخکي انسانانو و(پاکواو یا نا پاکو) مقاصدوته درسیدو په لاره کي سر ته رسولې دي،  په کولي توګه د انسانانو دغه ټول تلاښونه چي نویشته سي خلګ وایي چي دغه نو یو رښتنی تاریخ دئ. همدا نن  ورځ به د سبا  ورځی لپاره تاریخ وي، لکه پرون  ورځ چي د نن ورځي لپاره تاریخ سوو. په خواشینۍ سره باید و وایم د تیرو واکدارانو په زیمه داریو کي چي په ښوونځیو، پوهنځیو کي کوم  مضامین د تاریخ په نوم لوستل کیدل هغوی یو اړخېزه د جعله ډکي او بې ګټي کیسې وې، ځکه په هغو کتابونو کي یوازي د حاکمو، پرواک سپرو کورنیو په ګټه، له واقعیتونو او حقیقتونو څخه لیري، چټي بیانونه لیکل سوي وه، نه واقعیتونه، نه د ولسي ژوند اړوند پېښي. 

     تر هغه ځایه چي زما لاس رسیدئ د ښوونځی پر درسي کتابونو سر بېره مي څو کتابونه  نور هم پیدا او ولوستل، هغه څه چي ما غوښتل لاسته یې را وړم پلاس مي را نه غلل. زما مینه له دې سره وه څو دا پیدا کړم، پرافغانانو تر ډیرو کړاونو ګاللو، اوږدو او سختو جګړو کولو او په ډیرو قربانیو( خپلو وینو تویولوهم دبل د وینو په تویولو) سره چي کله ناکله به یې د امپراتورو د واک مزی اوږده کړي هم وه او ډیره مځکه به یې لاندي کړې وه. تر دغه بریالیتوب وروسته به د دغه غښتلي، میړني او جنګیالي غریب قشر په ژوند کي کوم مثبت تغېر راتلۍ؟ که نه. ایا د ولسونو پر سیاسي اقتصادي، کلتوري اړخونو دغه بریاوو څه مثبت اثر کاوه او که نه ؟

     په خوا شینۍ سره چي زموږ د هیواد لیکوالو او بهرنیو لیکوالو په خپلو لیکنو کي د ولس د  ژوند اړوند څه نه دي لیکلي یا نه پر ښول کېدل چي یو څه پر ولیکي. ځکه یې د ولس پر ژوند څه نه دي لیکلي.یوازي څو تنو د خپل وخت لږ پیښي دعیني شاهدانو په توګه دوخت د حاکمو د میل برابر د قلم تر څوکه استلي دي. پدې شان لیکنو کي په طبعي توګه د واکدارو مراعت سوۍ دئ. زه به انشا الله کوښښ وکړم چي یو څه بې پردې او بې پرې ولیکم. ځکه دهيڅ زورواکي تر اثر او فشار لاندي نه یم.

    هغه څه چي د انسان د سترګو په وړاندي  تیرسوي وي بیا خپله هغه انسان د یوه عیني شاهد اوګډونوال په حیث خپل د سترګو لیدني د کاغذ پر مخ راوړي دا به نو په راتلونکي کي د یوه غښتلي مستند او قوي مأخذ په توګه ګڼل کیدای سي او ګټه به ځینی اخیستل کیږي.

   هر انسان؛ هرهغه څه چي ګوري باید یو ځل ورته ښه په ځیر او غور وګوري بیا کیدای سي دغه انسان په خپله د هغه جریاناتو د بیان او تحریر ښه ویندوی سي نسبت هربل سیل بین، لاروي او تعبیروال کس ته.

    په هر صورت؛ زموږ د ښوځوانانو، ټینګو،غښتلو کړني هم د ټولني د نورو غړو په شان په اجتماع یا ټولنه پوري تړلې پدېده ده، چي د علم، پوهي او د ټولني د پرمختګ په صورت کي به دا پدېده هم د نورو ټولیزو پدېدو په څیرکرار کرار خپل شکل او بڼه بدله کړي اوخپل زوړ شکل به تاریخ ته وسپاري. ځکه همدا اوس هم په هیواد کي دغښتلو ظاهري بڼه لکه کالي، څپلۍ، لنګوټه حتا پر لاره تلو کي یې تغیر راغلۍ دئ په هغه پخواني شکل پاته نه دي، ښوځوانان، ټینګو او غښتلو خپله زده کړو ته مخه کړېده او د هغوی او لادونو ښوونځی ګاني و لوستې.اوس هغوی خپله مړانه، پاکي، صداقت، راستي، وطندوستي، غریبنوازي، د ظلم او ظالم څخه بیزاري او د دې ټولو منفي پدېدو په وړاندي  په پوهه، قلم او پلان سره مبارزه کوي. 

    هرشی تاریخ ته سپارل کیږي یا په بل ډول هیڅ شی نسته چي تاریخ ته دي نه سپارل کیږي، هغه که ( ښه وي یا بد) په د واړو حالاتو کي تاریخ ته سپارل کیږي.تاریخ د ټول ملت مشترک مال ګرځي. د ښوځوانانو، ټینګو، غښتلو کړني هم زموږ د تاریخ یوه برخه ده. پرغښتلو یا تاریخ باندي لیکنه د هر چا حق دئ، هیڅوک باید یوازي ځانته دا اجا زه ورنکړی او یا تر خپلي کمبلي پښې اوږدې نه کړي، چي بل وروراو خور ته، په خاصه کندهاریانو ته دا ووایي یوازي ئې زه د لیکلو حق لرم اویا ادعا وکړي چي زه ئې ښه لیکم نور دي ئې نه لیکي.

 

    زه هم غواړم د تاریخ پر دغه برخه د یوه افغان، کندهاري او بیا هغه چا په حیث چي زیات کلونه مي د نالوستو کندهاري ټینګو، غښتلو او ښوځوانانو په منځ کي ژوند کړئ دئ هلته رالوی سوۍ او ورسره یو ځای اوسیدلۍ یم نو په جرأت ځانته دا حق ورکوم، وایم، زموږ د نالوستو ټینګو، غښتلواو ښوځوانانو په باب چي تر اوسه څه لیکل سوي دي، د لیکوالو یې کوراباد چي لا اقل د هغوی یاد خو یې کړی دئ. اما د زده کړو لرونکو غښتلو او میړنیو په باب ټول چپ پاته دي. زموږ لیکوالو یووازي د نالوستو ټینګو،غښتلو او ښوځوانانو دژوند پر کړنو لږ لیکني کړي دي. کله چي مي د دوی لیکني و لوستلې، هغه څه مي پکښي و نه لوستل کوم چي ما  د نالوستو غښتلو سره په خپلو ناستواو ولاړو کي لیدلې وي، د لیکوالو د لیکنو ډېره برخه پر تبلغاتي کیسو تکیه وې، هغسي یې دغښتلو پېژند ګلوي نه ده کړې لکه څنګه چي هغوی وو، یو شمېر لیکوال خو اصلاً په دې سم نه دي پوهیدلي چي ټینګ،غښتلي، ښه ځوان، نامي (پالوچ) څوک وه؟ او چاته ویل لیدل، دوی هم د هغو منفي تبلغاتو تر تاثیر لاندي لیکني کړیدي. 

    دغودوستانود یوه انسان یوازي ظاهرې بڼې او شکل ته کتلي نور یې پر اورېدلو کیسو چی ډېره برخه د کیسوله واقعیتونو او حقیقتونوڅخه څه لیري داستانونه جوړکړي او لیکلي دي په پوهه او یا نه پوهه سره یې زموږ د ښوونځی نه لوستو ټینګو، غښتلو او ښوځوانانو سپکاوی کړۍ دئ. سم نظرخو دا دئ چي په ولس پوري تړلي ټولي مسئلې باید هغه سي و لیکل سي لکه څنګه چي وي. هغه افغانان چي سم معلومات ولري او یا سمي پلټني یې کړي وي هغوی حق لري چي و یې لیکي. پر زړو لیکنو د خپل فکر، معلوماتو او  پوهي برابر یو څه ور زیات یا پر زیات کړي  څو معینه مسئله ښه لڅه او پخه سي، راتلونکي نسلونو ته یو درست دید لوری ورکړي، البته په لیکنو کي دا حق باید خوندي وي. هغه دا چي تهمت ونه تړل سي او چا ته سپکاوی پکښي و نسي. 

    په خوا شینۍ سره یو شمېر هغه چي د لوی نوم دعوه ګردي او یا خپله خپلو ځانوته لوی نوم لیکي هغوی هم کله ناکله تر خپلي بړستني پښې تیره وي او یا تر بستنه پښې د باندي را باسي، زما په باور نورنو "هر بند ه ترخپل وسه پوري پړ بلل کیږي  " یا داسي وایي ٫٫ بنده تروسه پوری پړدئ٬٬

      تر دې وخته پوري په نړۍ کي داسي کوم شی نسته چي هم دي وي او هم دي نه وي. "یو شی باید یا وي او یا نه وي” ټینګتوب،غښتلتوب، ښه ځوانتوب او ناميتوب هغه پدېده ده چي له شتون څخه ئې سترګي پټېدلای نه سي، پس زه به ووایم چي زموږ د هیواد پر نالوستو غښتلو باندي لیکني او خبري سوي دي دا چي زموږ د بحث اصلي موضوع سمدستي د لته پر نالوستو ښوځوانانو، ټینګو، غښتلو پر ژوند ده، هیله لرم چي هغه دوستان پر دغه مسئله  زیاته روښا یې واچوي، کوم چي د ولس په منځ کي وه اویا یې د ولس په منځ کي ژوند کړي وي، د نالوستو ښوځوانانو، ټینګو، غښتلو او ناميانو سره کښینوستي وی، ځکه نالوستي غښتلي د ولس په منځ کي دي. 

    د دغي پد ېدې (ټینګو، ښوځوانانو، غښتلو) په باب چي په پخوا کي کومو کورنيو یا بهرنيو لیکوالوهم څه یادوني کړي دي او اوس هغه لیکني زموږ دوستان د یوه قوي مأخذ اوسند په توګه کاروي، زما په باورد پردو لیکوالو د لیکنو څخه موږ یوازي دا ثابته ولای سو چي دغه پدېده ډیړه پخوانۍ ده او بس، په رښتیا سره  چي بیروني لیکوال زمود ټولنيز ژوند سره پوره بلد نه وه.

    بلې د څه خارجي لیکوالو به پښتو ژبه زده وه هغوی به د خپلو لیکنو په منځه کي د دې پدېدې یاد په ضمني توګه کړي وې. یا هغو په نوم پښتنو چي په هغه وخت او زمانه کي ئې د خارجانو سره د ژباړنو په صفت کارونه کول د هغه وخت ژباړونکي تر اوسنیو ژباړونکو هیڅ بهترنه ؤ، یا به داوسنیو په شان د پښتني کلتور سره بلد نه وه یا ئې داوسنیو په شان قصدي غلطي کولې د دغه او هغه قوم غښتلي ئې بد معرفي کول.

   ځکه هغه څه چي د وستانو زموږ د غښتلو په ادرس له ماخذونو څخه را ایستلي اولیکلي دي او هغه څه چي ما  زموږ د نالوستو ښوځوانانو، ټینګو، غښتلو سره په خپلو اوږدو ناستو ولاړو کي لیدلي وه، هیڅ سربرابر نه دي.حتا د بل د خولې مي هم داسي کیسې نه دي اورېد لي، نو نه پوهېږم چي ښاغلو لیکوال به بیا څوک ؟ چیري لیدلي وه؟.

    کاشکي پخوانیو لیکوالو او یا دا اوسني لیکوال د یوه شخص، د یوه کلي او یوې کورنۍ نوم خو ښودلی وای. ترهغه ځایه چي ما ژوند کړي دئ، دهر پاچا لکه : ظاهرشاه، حفظ الله امین، ببرک کارمل، نجیب الله او ملا محمدعمر په حکومتو کي مي د (دکندهار لوی محبس، دڅرخي پله یا پلچرخي په محبس، د کندهارتوقیف خانه، دکندهارد استخباراتو د ریاست کوټه قلفی، دکابل ولایت نظارت خانه، د صدارت کوټه قلفي، د وزارت د فاع د کشف د ریاست په کانتینرونو.  .  ، ) په دې ټولو زندانونو کي مي بندي توب ګاللۍ دئ او له ډیرو ټینګو، غښتلو، ښوځوانانو سره یو ځای اوسیدلي یم خو داسي څه مي نه اورېدلي اونه مي لیدلي دي لکه دوستانو چي په خپلو لیکنو کي د هغوی ذکر کړې دئ. نور بیا

    فکر کوم چي په تیرو وختونو کي به هم لیوني شرایط څو څوځله تیرسوي وي، په دغه ورستیو کلونو کي چي دروس دا شغال څخه را شروع بیا د هغو سره د جنګ اوجګړو په باب ډېر څه خارجی او کورینو لیکوالو بی بنیا ده د واقعیتو خلاف ولیکل، نشر او خپاره کړل حتا د جنګ د مستندو فلمونو په نوم یې د تاریخ حافظې ته وسپارل، واقعیت دا دئ چي (۹۰) فيصده د هغو فیلمونو غېري واقعي دي، د واقعیتو خلاف څه ولیکل سول او نشر سول. نور بیا  

 

 

 


بالا
 
بازگشت