

خلیل وداد
دوخاطره از سفر دوکتور حسن شرق به مسکو و دوشنبه
سال ۱۹۸۸ م. بود. دکتر نجیب الله رئیس جمهور افغانستان بوده و بااعلام مشی مصالحه ملی به مشوره رفیقان شوروی حسن شرق غیر حزبی را به مقام صدراعظمی برگزیده بود.[1]
حسن شرق نظر به گفته ولادیمیر پلاستون افغانستان شناس و خاورشناس شوروی- روسیه یکی از نخستین افراد مورد اعتماد دستگاهای امنیتی شوروی بود. پلاستون در یک شام خزانی سال ۱۹۹۵ به من در مسکو گفت: «او آدموفادار و باسابقه ما بود.». برعلاوه در اسناد بایگانی واسیلی میتروخین فراری ک.گ.ب. به انگلیس آمده است:«در جریان زد و گرفت امین- تره کی برخی افراد مرتبط به ارگانهای اطلاعاتی شوروی نیز بازداشت، شکنجه و متهم به توطئه ضد حاکمیت خلقی شدند. پس از این سرکوبها«ک.گ.ب. از طریق نمایندگی اش با امین که مسئولیت کار ارگانهای امنیتی- دولتی را داشت، ملاقات کرده و خواهش نمود ازتعقیب جزایی، رفع اتهام و عدم باور سیاسی برخی اجنتهای شان و شبکه های مورد اعتماد آنان و آزاد سازی آنها از زندان که از سوی حکومت به فعالیتهای ضد دولتی متهم اند، اقدام کند. همچنان به امین گفته شد که این افراد بدستور شبکه اطلاعاتی شوروی کار مفیدی انجام میدادند و در راستای پیروزی انقلاب خلقی- دموکراتیک در افغانستان و همچنان تحکیم دوستی میان مردمان افغانستان- شوروی همکاری میکردند. این خواهشات در رابطه به ح. شرق سابق معاون صدراعظم داوود خان، صمد ازهر قوماندان سابق عمومی ژاندارم و پولیس وزارت داخله، محمد رفیع عضو سابق شورای انقلابی و وزیر فواید عامه ، عبدالسلام معین اسبق وزارت تجارت و عبدالقادر وزیر دفاع و بسیاری از افراد دیگر صورت گرفت.
در پاسخ به چنین خواهشات، رئیس امنیت ملی اسدالله (سروری، وداد) از نام امین گفت که "زندگی برخی از افراد شامل لیست که با شما مرتبط بودند، حفظ شده و پس از پنج سال ممکن که از بند آزاد هم شوند." و شخص امین آمادگی اش را نشان داده تا آنعده شهروندان را که رفقای شوروی خوب میشناسند و کسانی را که واقعا دوستان اتحادشوروی اند، آزاد سازد.»[2]
بهرحال در باره ک.گ.ب. و روابطش با افغانهای سرشناس و از جمله رهبری ح.د.خ.ا. در آینده جستاری را نشر خواهم کرد. مگر امروز به دو خاطره اماز سفر حسن شرق میپردازم:
چنانکه در بالا نوشتم حسن شرق بحیث صدر اعظم جدیدجمهوری افغانستان در سال ۱۹۸۸ به اتحادشوروی سفر کرده بود و این در آستانه خروج ارتش شوروی از افغانستان بود. من در آنزمان منشی کمیته سرتاسری سازمان دموکراتیک جوانان و سکرتر اول سفارت ج.ا. در مسکو بودم. روزی به همه کارمندان سفارت دستور داده شد به تالار کنفرانسهای مطبوعاتی تاس در مسکو جاده زوبوفسکی بولوار برویم چون قرار است، داکتر حسن شرق کنفرانس مطبوعاتی اش را دایر کرده و به پرسشهای حضار و بویژه ژورنالیستها پاسخ دهد.
ما به تالار مذکور رفته و منتظر شدیم تا داکتر شرق با هيأت معیتی اش و محمدالله صافی سفیر ج.ا. وارد تالار شدند.
صدراعظم حسن شرق به پشت تریبون قرار گرفت. در پهلوی وی مردی تنومند و مؤقر درحالیکه دوسیه یی در دست داشت (همه او به دگروال صاحب میگفتند) ایستاده شد. دگروال دوسیه را که دارای بیانیه آماده بود، باز کرده و پیشروی شرق قرار داد. او هم نوشته هارا طوطی وار خواند و سپس نوبت پرسشهای حاضران رسید. چندین تن از خبرنگاران خارجی و شوروی پرسشهایی از او کردند و او جوابهای آماده دگروال صاحب را میخواند:
دگروال صاحب که زبان روسی را ظاهرا میدانست، پاسخهای شرق را در پرزه خطهای کوچک نوشته و به شرق میداد و شرق آنها را زود زود قرائت میکرد. دیدن این صحنه باعث تمسخر و خنده در میان حاضران و بویژه ژورنالیستهای غربی شد. درنهایت برگزارکنندگان بریفینگ مطبوعاتی که جریان مضحک نوشتن و خواندن را (که بیشتر به نقل نمودن در جریان امتحانات مکاتب را میماند) و باصطلاح شُک شوکه و خنده در تالار را دیدند، مجلس را ختم اعلام نمودند. با این عمل چنین استنباط میشد: یا دگروال بیشتر از شرق صدراعظم صلاحیت دارد، یا اینکه حسن شرق فاقد اطلاعات کافی بحیث نخست وزیر کشوری که در بحران ژرف داخلی و بین المللی قرار دارد، را میباشد. پسانها حسن شرق در کارش بحیث نخست وزیر کشور با انبوه دشواریهای اجتماعی درگیر در جنگ حاد جنگ داخلی در عمل ناتوان از کار درآمده و پیش از خروج نهایی ارتش شوروی به تصمیم شخص نجیب الله و برخلاف انتظار شورویها در رأس گرباچوف از وظیفه سبکدوش شده و جایش را به فرد پرکار ، با تجربه و نیکونام ح.د.خ.ا. سلطانعلی کشتمند داد.
خاطره دوم ام ازین سفر حسن شرق به دوشنبه شهر پایتخت جهموری تاجیکستان شوروی است که به ادامه سفر مسکو صدراعظم ج.ا. صورت گرفت:
پس از ختم سفر دکتور شرق در مسکو، سفیر کبیر محمدالله صافی در جلسه سفارت گفت که صدراعظم شرق به اساس برنامه قبلا طرح شده به جمهوری سوسیالیستی تاجیکستان شوروی میرود و برخی کارمندان سفارت (که من نیز بحیث منشی کمیته سرتاسری سازمان جوانان شامل آن بودم) اورا در این سفر همراهی خواهند کرد.
ما با هیأت دولتی ج.ا. به جمهوری زیبای تاجیکستان رفتیم، در فرودگاه دوشنبه از حسن شرق و هیأت دولتی همراهش منشی اول کمیته مرکزی حزب کمونیست تاجیکستان محکموف و رهبری حزبی و دولتی و شمار زیاد دانشجویان افغانستان و شاگردان افغانی مکاتب- پرورشگاههای تاجیکیستان استقبال کردند.
هیأت دولتی در رأس شرق با محکموف روانه مذاکرات رسمی شدند و من با استفاده از فرصت بامحصلان و شاگردان یتیم افغانی شامل پرورشگاههای تاجیکیستان دیدار کردم. شام همانروز در اقامتگاه ویژه دولتی به افتخار حسن شرق و همراهان،محکموف منشی اول ح.ک.ت. ضیافتی ترتیب داده و با گرمی از مهمانان استقبال کرد.
در دقایق پایانی ضیافت موسیقیدانان سنتی تاجیکی با نواختن رباب، دف و غیره و خواندن آهنگهای گیرای تاجیکی- پامیری به زیبایی محفل فزودند. در عین زمان بانو زیبا محی الدینووا هنر مند مردمی تاجیکستان به رقص بی نظیرش آغازید.
محمدالله صافی نمیدانم چه به فکرش گشت و بدون مقدمه به خانم زیبا اشاره کرد که اینسو نزدیکتر آمده و به رقص ادامه دهد. خانم زیبا فکر کرد که سفیر میگوید، مهمان اصلی را به رقص دعوت کن و او هم امده از شرق دعوت کرد، برقصد. حسن شرق روبه صافی و خانم هنرمند کرده و گفت که من پیر اهل اینکارها نبوده و یاد ندارم، اما خانم رقاصه میپنداشت که در افغانستان نیز مانند تاجیکستان همه از مقاهمای دولتی تا کودکان رقص و ترانه را یاد داشته و ارج میگذارند، بنابران به اصرارش ادامه داد. بالاخره شرق بالا شده و با حرکت ضعیف دستهایش گفت که نمیتواند و دوباره نشست. صافی که دید افهام و تفهیم باصطلاح خراب شده و صدراعظم غیر حزبی به گیر هنرمند مردمی تاجیک افتاده، پاشده و بسرعت شرق را از مخمسه نجات داد. او به خانم هنرمند گفت که مقصدم این بود که نزدیکتر بیا و اینجا رقص کن، ولی تو رفتی و صدراعظم ما را برقص کشاندی. خانم رقاصه بازهم نفهمید، سپس صافی موضوع را بزبان روسی گفت. خانم زیبا به پاسخ گفت:« من دانستم، خوب میلش، که رئیس و خوجه یین باشه، اله کی، در تاجیکستان نباشد، همه جوان و پیر میرقصند و این که شرم نیست. کولتورا است»

محکموف منشی اول کمیته مرکزی حزب کمونیست تاجیکستان که چنین دید، اشاره کرده و محفل فرهنگی را خاتمه بخشید.
در پایان محفل به صافی (که میگفت، ولا هدفم چنین نبودو چنان و فلان)، به آهستگی گفتم: رفیق صافی، ده کار هنرمندان رقص و آواز آنهم در تاجیکیستان و امور صدراعظم باصطلاح غیر حزبیغرض نگیر!
بزودی محمدالله صافی هم از کار سفارت سبکدوش شده و جایش را به سید محمد گلابزوی داد. من نیز در پایان سال ۱۹۸۸برای ادامه کارم در س.د.ج.ا. به کابل رفتم.
پیش از خروج نهایی ارتش شوروی دکتور حسن شرق نیز از کار صدارت سبکدوش شد.
[1]-عبدالوکیل «از پادشاهی مطلقه الی سقوط جمهوری دموکراتیک افغانستان، جلد ۱. ص. ص.۴۷۷-۴۴۸ -
“Онбылнашстарыйпреданный человек”
عبدالوکیل درباره پیوندهای حسن شرق با شورویها در جلد اول کتابش چنین نوشته است:
«…تنها غلام جیلانی باختری که یکی از دوستان نزدیک شرق و پسر عمه اینجانب بود و در زمان ریاست جمهوری محمد داود به کمک شرق وزیر زراعت شده بود، میگفت«شرق هیچ مطلبی به شمول ارتباطش با شورویها را از محمد داود پنهان نمیداشت.» ص. ۴۷۸
[2]-کاپی یادداشتهای واسیلی میتروخین افسر فراری ک.گ.ب. به انگلستان به زبان روسی.ص. ص. ۱۴-۱۵-
The KGB in Afghanistan-Russian Edition-Vasily Mitrokhin, Washington, D.C., Woodrow Willson International Center For Scholars, Cold War International History Project,p.14-15 -