
پاسپورت افغانستان در جایگاه پنجاهم آسیا؛ سناریوی شنگن رتبه جهانی را به ۱۴۷ میرساند
بر پایه ارزیابی تازه Passport Reports، پلتفرمی که گزارش پاسپورتهای ۱۹۹ کشور را به ۳۴ زبان منتشر میکند، رتبهبندی گذرنامه افغانستان در دادههای بهروزشده ۱۸ اکتوبر ۲۰۲۶ در جایگاه ۱۸۵ جهان و آخرین جایگاه آسیا قرار دارد. امتیاز تحرک این پاسپورت ۲۰ است؛ معادل دسترسی تسهیلشده به ۱۰٫۱ درصد از مجموع ۱۹۸ مقصدی که برای هر پاسپورت سنجیده میشود.
طبق دادههای Passport Reports، دارندگان پاسپورت افغانستان به ۳ مقصد بدون ویزا، ۱۴ مقصد با ویزای هنگام ورود یا ترتیبات همردهٔ ورود آسان و ۳ مقصد با مجوز الکترونیکی سفر دسترسی دارند. مجموع این سه دسته به امتیاز تحرک ۲۰ میرسد؛ ۱۷۸ مقصد دیگر در فهرست نیازمند دریافت ویزا پیش از سفر ثبت شده است. این ارقام شرایط خروج و ورود به مقاصد خارجی را از دید شهروندان افغانستان بیان میکند.
دومینیکا، هایتی و میکرونزی سه مقصد ثبتشده در گروه ورود بدون ویزا هستند. کینیا، سیشل و ساحل عاج در گروه مجوز الکترونیکی سفر قرار دارند؛ برای سیشل ثبتنام گردشگری و برای ساحل عاج پیشثبتنام ذکر شده است. از جمله مقاصد گروه ویزای هنگام ورود، مالدیو، ماکائو، کامبوج، جیبوتی، رواندا و موزامبیک هستند. در فهرست شرایط ورود، برای کامبوج و موزامبیک مدت ۳۰ روز و برای جیبوتی مدت ۹۰ روز درج شده است؛ جزئیات اجرایی باید پیش از سفر نزد مرجع رسمی مقصد بررسی شود.
افغانستان در جدول پاسپورتهای آسیا رتبهٔ ۵۰ از ۵۰ را دارد. در سنجشهای موضوعی نیز در میان ۵۷ عضو سازمان همکاری اسلامی رتبهٔ ۵۷، در میان ۱۵۹ عضو سازمان تجارت جهانی رتبهٔ ۱۵۹ و در مقایسهٔ ۱۳۲ کشور گروه ۷۷ رتبهٔ ۱۳۲ را کسب کرده است. این رتبههای گروهی مستقل از رتبهٔ جهانیاند؛ افغانستان در دستههای منطقهای اختصاصیِ فهرستشده در گزارش، رتبهٔ جداگانهای دریافت نکرده است.
افغانستان عضو منطقهٔ شنگن نیست و در گزارش، برای شهروندان این کشور ورود به هر ۲۹ کشور عضو شنگن نیازمند ویزای پیش از سفر ثبت شده است. اگر برای تمامی این ۲۹ مقصد معافیت ویزا برقرار شود و سایر دادهها ثابت بمانند، امتیاز تحرک از ۲۰ به ۴۹ و شمار مقاصد بدون ویزا از ۳ به ۳۲ میرسد؛ تعداد مقاصد نیازمند ویزا نیز از ۱۷۸ به ۱۴۹ کاهش مییابد. با تطبیق قواعد امتیاز و شکست تساوی، رتبهٔ جهانی محاسبهشده در این سناریوی فرضی ۱۴۷ خواهد بود؛ این محاسبه به معنای وقوع تغییری در سیاست ویزای شنگن نیست.
در این سنجش فرضی، افغانستان با ترکیب ۴۹ امتیاز تحرک، ۳۲ مقصد بدون ویزا، ۳ مقصد با مجوز الکترونیکی سفر و ۱۴ مقصد با ویزای هنگام ورود، پس از هند با امتیاز ۵۰ و پیش از مالی با امتیاز ۴۹ قرار میگیرد. مالی نیز امتیاز ۴۹ دارد، اما شمار مقاصد بدون ویزای آن ۳۱ است؛ بنابراین در قاعدهٔ حل تساوی، افغانستان با ۳۲ مقصد بدون ویزا بالاتر میایستد.
در جهت معکوس سفر، یعنی ورود دارندگان پاسپورت خارجی به افغانستان، این کشور در فهرست مهمانپذیری Passport Reports رتبهٔ مشترک ۱۴۵ از ۱۹۹ را با کوریای شمالی و ترکمنستان دارد. فهرست جداگانهٔ شرایط ورود به افغانستان، تمامی ۱۹۸ پاسپورت خارجی بررسیشده را در دستهٔ نیازمند ویزا نشان میدهد. برای نمونه، اتباع افغانستان میتوانند بدون ویزا به دومینیکا، هایتی و میکرونزی سفر کنند، اما دارندگان پاسپورت این سه کشور برای ورود به افغانستان به ویزا نیاز دارند؛ بنابراین، شرایط سفر میان این کشورها متقارن نیست.
در گزارش شرایط ورود به افغانستان، ویزای الکترونیکی برای برخی سفرهای کوتاهمدت معرفی شده است. این ویزا اعتبار ۹۰ روزه دارد، اجازهٔ اقامت تا ۳۰ روز را میدهد و استفاده از آن برای ورود، به میدان هوایی بینالمللی کابل محدود است. در مورد ویزا در بدو ورود نیز گزارش میگوید که مسافر باید پیش از سفر تأیید کتبی وزارت امور خارجه یا نمایندگی دیپلوماتیک مربوط را دریافت کند.
اختلاف نتایج شاخصهای پاسپورت میتواند از تفاوت در دستهبندی انواع دسترسی، محاسبهٔ امتیاز و حل تساوی ناشی شود. Passport Reports معیارهای از پیش تعیینشده، قابل اندازهگیری و یکسانی را بر همهٔ پاسپورتها تطبیق میکند و اولویتهای رتبهبندی را آشکار نگه میدارد: امتیاز تحرک برابر مجموع مقاصد بدون ویزا، مقاصد دارای ویزای هنگام ورود یا ترتیبات آسان همرده و مقاصد قابل دسترسی با مجوز الکترونیکی سفر است. ابتدا امتیاز تحرک سنجیده میشود؛ در صورت تساوی، به ترتیب شمار مقاصد بدون ویزا، مجوز الکترونیکی سفر و ویزای هنگام ورود مقایسه میشود. اگر هر چهار مقدار یکسان باشند، پاسپورتها رتبهٔ مشترک میگیرند. این قواعد روشن، امکان بررسی مستقل نتایج و مقایسهٔ منصفانهتر را فراهم میکند.
منبع: Passport Reports