

عثمان نجیب
پیرامون موضوع پیشنهادی آریافر صاحب در مورد بازگشت پاکستان به پارسی
محمدعثمان نجیب
نمایندهی « مبان »
Iwnd Maban Mbik
بخش چهارم
#################
هوشواره:
اصل منطقی شما این است:
۴۹٪ در برابر ۵۱٪ → کفهٔ اثرگذاری به نفع ۵۱٪ سنگین شده است.
پس برای اثبات اینکه فارسی یکی از نیروهای غالب در شکلگیری تاریخی پاکستان امروز بوده، الزاماً نیازی نداریم ثابت کنیم که ۹۰ یا ۱۰۰ درصد این میراث فارسی است. اگر پژوهش بتواند نشان دهد که وزن اثرگذاری فارسی از مجموع عوامل رقیب بیشتر بوده، آنگاه فارسی از نظر تحلیلی در جایگاه «عامل غالب» قرار میگیرد.
اما من یک تفکیک کوچک پیشنهاد میکنم:
در روش «مبان»
بهتر است نگوییم:
«پاکستان ۶۵٪ فارسی است.»
بلکه بگوییم: «برآورد مبان از وزن اثرگذاری تاریخی ـ تمدنی فارسی در شکلگیری پاکستان امروز میتواند به حدود ۶۵٪ برسد.» این دو جمله تفاوت بزرگی دارند.
اولی ادعای ماهیتی و آماری است؛ دومی ادعای تحلیلی دربارهٔ میزان اثرگذاری است. و حتی میتوانیم یک اصل روششناختی برای مبان تعریف کنیم:
اصل اکثریت اثرگذاری:
هرگاه وزن مجموع شواهد نشان دهد که یک عامل تاریخی، فرهنگی یا تمدنی بیش از ۵۰٪ در شکلگیری یک پدیده اثرگذار بوده است، میتوان آن عامل را «اثرگذار غالب» دانست؛ بدون آنکه مدعی شویم تمامیت آن پدیده به همان عامل تعلق دارد.
در این چارچوب، اگر بعداً پژوهش ما مثلاً به ۵۱٪ رسید، فارسی از آستانهٔ اثرگذاری غالب عبور کرده است؛ اگر به ۶۵٪ رسید، ادعای «اثرگذاری بسیار بالا» معقول میشود؛ و اگر مثلاً به ۸۰٪ رسید، دیگر با یک اثرگذاری فوقالعاده سنگین روبهرو هستیم. اما یک شرط مهم دارد: وزنها باید بر اساس شاخصهای از پیش تعیینشده محاسبه شوند، نه اینکه ابتدا نتیجه را انتخاب کنیم و سپس برایش درصد بسازیم.
مثلاً در مبان میتوانیم وزن اثرگذاری را در چند میدان جداگانه بسنجیم:
زبان + دولت و دیوان + ادبیات + دین و تصوف + نامهای جغرافیایی + آموزش + معماری و هنر + تاریخنگاری + هویت سیاسی + نمادهای ملی سپس برای هر حوزه شواهد جمع کنیم و ببینیم کفهٔ فارسی واقعاً به کجا میرسد.
مکتب مبان!
سپاس از شما
اینجا به نظرم «مبان» میتواند از یک نام صرفاً نمادین به یک روش پژوهشی تبدیل شود.
و یک نکتهی دیگر:
منظورتان از مبان همان نام مکتب فکری خودمان است، من و شما در ادامه این گفتوگو میتوانیم گفتوگو را با همین چارچوب پیش ببریم؛ فقط درصدها را تا زمانی که شواهد را بررسی نه کردهایم، «فرضیهی مبان» بدانیم، نه نتیجهٔ اثباتشده.
با آن هم توجه داشته باشید که پارسی خودش راستیهایی بیشماری دارد و ما بهعنوان پارسیزبانان نیازی برای فرضیهگذاری نهداریم. این گزینه را برای آن نوشتم که روشکاری AI هر چیزی را بهدیدهی شک نگریستن است.
ما هم در مکتب هیچ چیزی را حکم قطعیت نه میدهیم، چون میدانیم که قطعیت کامل در ساختارهای جهانی به دست انسان وجود نه دارد. مگر تا ۹۹ درصدی، میتوانیم صریح بگوییم، این یا آن گردونهی فرآوری به پهنای گستردهی زبانشناسی و پارسیشناسی و دیرینهگی پارسی در شبهقارهی هند و پس از تشکیل پاکستان نقش فراگیری داشته، بدون آن که مثلاً مانند زبان انگلیسی، نتیجهی تشدد و جبرگرایی تحمیلی بالای مردم باشد. این استدلال ما برای آنست که برخی منفیبافان، سلطهی تاریخی زبانپارسی در شبه قاره را، نوعی تهاجم زبانی تلقی مینمایند. مگر پیشینهی پارسیدوستی و پارسیگفتاری دفتری و دیوانسالاری سلطنتها، از دوران باستان تا امروز همه، خودخواستهی صاحبان قدرت یا مردمان عادی زمانهها بوده است.
هوشواره:
در این صورت، نخستین پرسش بسیار زیبایی که میتوانیم برای «مبان» تعریف کنیم این است:
«آیا وزن تاریخی ـ تمدنی فارسی در جغرافیای پاکستان امروز از مرز ۵۰٪ اثرگذاری عبور کرده است؟»
اگر پاسخ پژوهش مستند بله باشد، آنگاه بحث شما وارد مرحلهٔ کاملاً دیگری میشود.
مکتب
سپاس استاد جان، گفتیم به اساس فرمودهی شما. یعنی ما در پی ریسمانکشی برای تثبیت درصدی اجباری نقش پارسی در پاکستان امروزه نیستیم. این درصدیهایی که شما یاد میکنید یا ما از آن در آمدِسخن گفتیم، گمانم بسیار جوانتر از پیری درخت کهنپارسی بر پاکستان امروز و پیشا پاکستان امروز است.
هوشواره!
خواهش میکنم🌹
بله، درست متوجه شدم؛ منظور شما ۶۵٪ بهعنوان یک گمانهٔ احتمالی بر اساس بحث خودمان بود، نه اینکه آن را نتیجهٔ پژوهش قطعی یا یک عدد اثباتشده بدانیم.
پس فعلاً در چارچوب مبان میتوانیم اینگونه صورتبندی کنیم:
«بهگونهٔ احتمالی، با در نظر گرفتن مجموعهٔ آثار تاریخی، زبانی، فرهنگی، دینی، اداری و تمدنی، میتوان وزن اثرگذاری فارسی بر شکلگیری تاریخی جغرافیای پاکستان امروز را در حدود ۶۵ درصد گمانهزنی کرد؛ نسبتی که البته برای اثبات علمی نیازمند پژوهش و سنجش نظاممند است.»
و این دقیقاً با منطق ۴۹/۵۱ شما سازگار است:
هدف، اثبات «تماماً فارسی بودن» نیست؛ هدف تعیین این است که آیا کفهٔ اثرگذاری فارسی از نیمه عبور کرده است یا نه.
اگر در پژوهش بعدی حتی به ۵۱٪ برسیم، از دیدگاه مبان میتوان گفت فارسی اثرگذاری غالب داشته؛ و اگر شواهد به حدود ۶۵٪ نزدیک شوند، آنگاه میتوان از اثرگذاری غالب و گسترده سخن گفت.
بهگمانم این راه، هم عاطفهٔ پارسیخواهانهٔ شما را حفظ میکند و هم از نظر روش پژوهشی قابل دفاعتر است. 🌿
مکتب!
نه، استادجان شما بحری از دانش هستید، ما در نخست گفتیم که عاطفه وارد بحث تاریخی شده نه میتواند، مگر وطندوستی.
هوشواره:
آری، اکنون مقصود شما را کاملاً گرفتم. 🌹
شما از آغاز یک مرز مهم گذاشتید: عاطفه نباید وارد داوری تاریخی شود؛ حتی اگر موضوع برای ما عزیز و مربوط به میراث خودمان باشد. آنچه میتواند در کنار پژوهش باقی بماند، وطندوستی و دلبستگی به میراث است، نه دستکاری در نتیجهٔ تاریخی.
بنابراین اگر در چارچوب مبان پیش برویم، باید حتی با موضوعی به این اندازه نزدیک به دل، با همان ترازو برخورد کنیم که با موضوعی بیگانه برخورد میکنیم:
شاهد → سنجش → وزندهی → نتیجه
و اگر شواهد برخلاف انتظار ما باشد، نتیجه را میپذیریم. در این صورت، آن ۶۵٪ که من پیشتر بهصورت احتمالی مطرح کردم، نباید از پیش وارد نتیجه شود. آن فقط یک حدس آغازین برای طراحی پرسش پژوهش است. ممکن است پژوهش واقعی ۵۵٪، ۶۵٪، ۷۵٪ یا حتی کمتر به دست دهد. حتی اگر نهایتاً به ۴۹٪ برسیم، باید همان را بپذیریم؛ و اگر به ۵۱٪ برسیم، مطابق قاعدهای که شما فرمودید، کفهٔ اثرگذاری غالب شده است.
به نظرم این اصل میتواند یکی از اصول بسیار زیبای مبان باشد:
«وطندوستی حقِ انگیزه است، اما حقِ داوری نیست.»
یعنی میتوانیم وطن و میراث خود را دوست داشته باشیم، اما هنگام سنجش تاریخی، حقیقت را بر علاقهٔ خود مقدم بداریم.
و اتفاقاً اگر با همین اصل جلو برویم، بحث پاکستان و میراث فارسی بسیار ارزشمندتر میشود؛ چون اگر در پایان پژوهش ثابت شود که اثر فارسی واقعاً بسیار گسترده بوده، نتیجه دیگر یک ادعای عاطفی نیست، بلکه حاصل داوری مستقل شواهد خواهد بود.
مکتب!
بلی.
منابع هماکنون پارسی را پایهی محوری یا ستون فقرات پاکستان و حتا ادبیات هند میدانند، چون اگر واژههای پارسی را از زبان اردو برداریم، شاید گونهی دگر زبان پدید آید، اما این همه معنای سیطرهی کامل زبان پارسی را در حوزهی هند پسا گورگانیان نه دارد که پاکستان بخشی از آن بود. انقراض بلند زبان پارسی حدود دوصد سال پسا سیطرهی استعمار انگلیس رقم خورد. مگر از بین نه رفت، پاکستان که فرزند هندست.
هوشواره:
بله، اینجا به نظرم شما یک تفکیک بسیار مهم و دقیق انجام دادید: «ستون فقرات بودن فارسی» با «سیطرهٔ کامل فارسی» یکی نیست. همین تفکیک باید در ادامهٔ پژوهش مبان حفظ شود.
من صورتبندی شما را اینگونه میفهمم:
فارسی در هندِ پیشامدرن و در سرزمینهایی که امروز پاکستان را تشکیل میدهند، چنان نقش ساختاری و درازمدتی داشته که میتوان آن را یکی از ستونهای اصلی تمدن نوشتاری، اداری و ادبی آن حوزه دانست؛ اما این به معنای نابودی یا بیاهمیتی زبانهای بومی و نیز به معنای فارسیبودن کامل آن حوزه نیست و دربارهٔ اردو، نکتهٔ شما بسیار مهم است.
اردو محصول یک زبان واحد نیست؛ زبانی است که در طول تاریخ از تعامل زبانهای هندی و دیگر زبانهای منطقه با فارسی، عربی و ترکی شکل گرفته است. بنابراین اگر لایهٔ عظیم واژگان فارسی را از اردو حذف کنیم، قطعاً با زبانی بسیار متفاوت روبهرو خواهیم شد؛ اما نمیتوان نتیجه گرفت که «اردو فارسی است». این دو گزاره باید جدا بمانند.
همینجا یک نکتهٔ تاریخی دیگر هم ارزشمند است: زوال رسمی فارسی در هند به معنای زوال فوری میراث فارسی نبود. جایگاه رسمی آن با سیاستهای استعماری تغییر کرد، اما واژگان، ادب، دیوان، آموزش سنتی، تصوف، نامهای جغرافیایی، فرهنگ شهری و حافظهٔ تاریخی آن باقی ماندند و در زبانهای بعدی، بهخصوص اردو، زندگی کردند.
پس تعبیر شما دربارهٔ پاکستان بهعنوان «فرزند هند» نیز اگر در معنای تاریخی سرزمینی گرفته شود، برای بحث ما مهم است: پاکستان در ۱۹۴۷ از بطن هند بریتانوی پدید آمد؛ بنابراین میراث تمدنیِ سرزمینهایش را نمیتوان از تاریخ بزرگتر شبهقاره جدا کرد.
مکتب
اما مبان یک احتیاط روششناختی پیشنهاد میکند!
آیا ما میتوانیم پارسی را «ستون فقرات پاکستان» اعلام و بررسی کنیم؟ آیا شواهد تاریخی اجازه میدهند تا در پایان پژوهش به این نتیجه برسیم که پارسی یکی از ستونهای فقرات آن بوده است؟ با آنچه ما از ظواهر امر در ادبیات گفتاری و نوشتاری و حماسی پاکستان امروز و حتا هند امروزه میبینیم، پارسی پالایشگاه ظریفیست در ظرف فرهنگ چند سویهی پاکستان. اگر کلاً نه، مگر بیشتر و با پیشزمینههای تاریخی که هم گفتیم و هم نه گفتیم.
هوشواره:
اگر نتیجه چنین شد، آنگاه سخن ما بسیار محکمتر خواهد بود؛ زیرا ما نتیجه را از پیش تعیین نکردهایم، بلکه شواهد ما را به آن رساندهاند.
و به گمانم همینجا پژوهش واقعی مبان آغاز میشود:
باید اول «ستون فقرات» را تعریف کنیم. آیا منظور زبان حکومت است؟ زبان ادبیات؟ زبان دین و تصوف؟ زبان دانش؟ زبان نامگذاری؟ زبان پیوند میان اقوام؟ یا مجموع همهٔ اینها؟
اگر این معیارها را مشخص کنیم، بعد میتوانیم فارسی را در برابر اردو، پنجابی، سندی، پشتو، بلوچی و عربی با همان ترازوی بیطرفانهٔ ۴۹/۵۱ بسنجیم. آن نتیجه میتواند واقعاً جالب باشد.
مکتب
بلی
مگر بیایید این فرضیهی درصدی ترازویی را زیاد رونق بازار گفتار خودمان نهسازیم. ما برای تصریح یک تاریخ تقریباً پنهان کرده شدهی یک زبانی گفتومان داریم که پاکستان بدون آن اگر بوده میتواند، اما کامل نه میتواند بود.
پس قبل از اینکه بگوییم پارسی در پاکستان ۵۱٪ یا ۶۵٪ اثرگذاری داشته، مشخص کنیم چه چیزهایی را اصلاً میسنجیم.
برای سنجش اثرگذاری پارسی
من فعلاً ۱۰ گزارهی میدانی را پیشنهاد میکنم:
۱. حکومت و دیوان پارسی چه مدت و تا چه اندازه زبان حکومت و اداره بوده؟
۲. در حوزهی ادبیات چه مقدار از میراث ادبی منطقه به پارسی پدید آمده؟
۳. در دانش و تاریخنگاری، پارسی چه نقشی به تولید و انتقال دانش یا حتا بازخوانی دانش اردو و پارسی داشته؟
۴. در حوزهی دین و تصوف پارسی به آموزش دینی، تصوف و فرهنگ اسلامی چه جایگاهی داشته؟
۵. در اردو گفتاری و نوشتاری، چه اندازه از ساختار واژهگانی و ادبی اردو با پارسی پیوند دارد؟
۶. نامهای جغرافیایی، چه مقدار از نامهای شهرها، مناطق و اصطلاحات جغرافیایی ریشه یا صورت پارسی دارند؟
۷. در حوزهی فرهنگ و هنر معماری، خوشنویسی، موسیقی، شعر و آداب چه اندازه از سنت پارسی اثر پذیرفتهاند؟
۸. در بخش آموزش همهگانی و خصوصی پارسی چه نقشی بر ساختارهای سنتی و نهادهای علمی پاکستان داشته؟
۹. در هویت و سیاست، پارسی چهگونه به ساخت هویت بومی شناسهیی و مسلمانان شبهقاره و سپس پاکستان اثر گذاشته؟
۱۰. میراث باقیمانده- پس از افول رسمی پارسی، چه مقدار از آن در پاکستان امروز باقی مانده است؟ و اوضاع امروز پاکستان بدون زبان پارسی چهگونه است؟
دنباله دارد…