3
  

 

 عبدالواحد خرم

 

 

ولایت هرات در شروع سده هژده

لشکرکشی‌های نادرشاه افشار

 

نام اثر : هرات درسده های شانزده تا هژده 

نویسنده :  ن . ن . تو مانوویج 

مترجم : دکتور صدیق ذهیب 

ویرایش : عبدالواحد خرم 

در پایان سده هفده و شروع سده هژده به علت تشدید بهره‌کشی فیودالی در تمام ساحه ایران، از مرزهای جنوب غرب تا کرانه‌های شرقی موجی از ناآرامی و خشونت مردم همراه با قیام‌ها به حرکت افتاد. غلجایی‌ها یکی از اقوام افغان که دارای قدرت نفوذ و کثرت بیشتر بودند، در سال ۱۱۱۰/۱۶۹۸-۹۹ م. در یک نامه از شاه تقاضا کردند تا عبدالله خان حاکم زورگوی و مستبد قندهار را تبدیل و به عوضش یک نفر دیگر تعیین شود. اما تقاضای غلجایی‌ها بدون پاسخ ماند. در این وقت غلجایی‌ها کوشش کردند تا حمایت حاکم مغول‌ها در کابل را جلب کنند که بازهم بی‌نتیجه بود.

در سال ۱۷۰۴ م. قوم بلوچ (بلوج) به قندهار حمله، اهالی راغارت  و دسته‌های مسلح قندهار را که شاه صفوی برای آرام ساختن مردم اعزام کرده بود، سرکوب کردند. افرادی که زنده مانده بودند به قلعه قندهار فرار کرده و در پشت استحکامات دیواری آن جا خود 

را پنهان و از انتقام مردم عوام نجات دادند. گردش حوادث کندهار به گونه ای بود که دربار صفوی را به تشویش انداخت. دربار اصفهان تصمیم گرفت تا گرگین خان یکی از قوماندان‌های سپاه شاهی را که قبلاً در جنگ با بلوچ‌های کرمان مهارت خود را نشان داده بود به گندهار بفرستد گرگین‌خان از راه دشت لوت که کوتاه‌ترین مسیر به گندهار بود، رسید 

او تلاش کرد تا با استفاده از شیوه‌های خشن غلزایی ها را به اطاعت فرمان‌برداری وادار سازد. اما غلزایی ها با قیامی که در آن شمار زیادی از اهالی اقوام دیگر نیز سهم گرفته بودند، به گرگین‌خان پاسخ دادند. این قیام توسط میرویس خان کلانتر شهر رهبری می‌شد. میرویس‌خان یک آدم باسواد و ثروتمندی بود که در تجارت با هند به دست آورده بود. گرگین‌خان با زحمت بسیار زیاد توانست این قیام را سرکوب و میرویس‌خان را دستگیر کند.

گرگین‌خان وقتی میرویس را دستگیر کرد، موصوف را به مثابه یک آشوبگر بیرحم جهت محاکمه به اصفهان فرستاد. اما میرویس با چرب‌زبانی، تطمیع و رشوت نه‌تنها شاه را قانع و بیگناهی خود را در برابر دولت صفوی در حادثه‌ای اخیر ثابت کرد، بلکه در مورد حسن نیت به گرگین‌خان و شک و تردید را در دل شاه انداخت. گرگین‌خان یک گرجستانی بود که تازه به اسلام عقیده پیدا کرده بود. میرویس‌خان در این راه چنان پیروزمندانه عمل کرد که شمار بد خواهان گرگین‌خان را دربار زیادتر ساخت و حتا شاه کمک کرد تا میرویس‌خان جهت زیارت خانهٔ خدا از آن‌جا به مکه سفر نماید. میرویس در مکه به علمای اهل سنت مراجعه و فتوای آن‌ها را برای مبارزه‌ای اهل تسنن افغان بر ضد شیعه های ایران به‌دست آورد. در بازگشت به کندهار ، میرویس‌خان به جمع‌آوری نیروها از میان هواخواهان خود شروع کرد. در ماه اپریل ۱۷۰۹ م. میرویس‌خان از اشتباه حریف خود، گرگین‌خان که با محافظین کم به بیرون از شهر رفته بود، استفاده کرده، بالایش حمله‌ور شد و او را کشت 

تلاش‌های شاه ایران برای حصول یک توافق از راه مسالمت‌آمیز بیهوده تمام شد، زیرا میرویس‌خان میانجیگران فرستاده‌شده از اصفهان را به زندان انداخت. شاه یک سپاه ۱۲ هزار نفری را به سرکردگی برادرزادهٔ گرگین‌خان به کندهار  فرستاد، کندهار محاصره گردید. گرچه بعضی اقوام مانند ابدالی‌ها که با غلزایی ها خصومت داشتند، به سپاه شاه در جنگ کمک کردند، اما این جنگ به نفع میرویس‌خان تمام شد و سپاه شاه در آخر سال ۱۷۱۱ م. کاملاً سرکوب گردید. 

اگر چند سالی به پیش گام بگذاریم، خواهیم دید که یک سپاه دیگر صفوی تا به میدان آمده و به همین منظور به کندهار اعزام شده بود. نیز منهدم گردیده، در جریان شش سال بعدی اوضاع از ریشه تغییر کرد و دربار اصفهان کوشش نمود با رهبری جدید قندهار که راس ان محمود خان قرار داشت به بازی شروع کند .

در سال ۱۷۱۹، محمود خان لشکرکشی‌اش را به طرف غرب آغاز نمود. در اکتوبر سال ۱۷۲۲ م وارد اصفهان شد و سلطان حسین شاه صفوی را مجبور ساخت تا تاج و تخت پادشاهی را به محمود واگذار کند.

گسترش رخداد های کندهار اثرش را بالای ولایت هرات نیز گذاشت. در هرات نیز نفوذ افراد برجسته و معروف قوم ابدالی در حال زیاد شدن بود. ناگفته نماند که قوم ابدالی که یکی از قبایل اصلی کندهار می‌باشد، قبلاً در اثر خصومت با غلجایی‌ها ناکام و از کندهار فرار کرده بودند در نواحی اطراف هرات مسکن‌گزین شده بودند. در اواخر سده شانزدهم، در سال‌های ۱۵۹۶-۹۷ م، شاه عباس یکم شخصی را به نام سدو خان به حیث سرکرده قوم ابدالی برگزید و برایش امتیازها و برتری داد تا به کمک آن‌ها با حریف‌شان، قوم غلجایی مبارزه کنند. ابدالی‌ها در محاصره کند هار در سال ۱۶۲۲ م از سپاه شاه حمایت کردند و سدو خان از طرف شاه لقب سلطان را به دست آورد. در مرزهای سده‌های هفدهم و هژدهم شمار جمعیت ابدالی‌ها زیاد شد. با ازدیاد جمعیت، نارضایتی‌ها نسبت به حکومت صفوی ایران میان آن‌ها روزبه‌روز زیاد شده و نهضت رهایی‌ از یوغ شاه ایران نیز گسترش پیدا می‌کرد.

تبلیغ‌های عبدالله‌خان یکی از اخلاف سدوخان در میان این نهضت نقش بسزایی داشتند، زیرا او با داشتن ثروت و آزمودگی نظامی، انعطاف‌پذیری و هم‌چنان تعلقیت به خانواده‌ای سدو خان به‌راستی در بین مردم خود یک شخصیت با اعتبار شناخته می‌شد. عبدالله‌ همراه با پسرش اسدالله در سال‌های آغازین سده هژدهم با استفاده از بی‌ثباتی اوضاع هرات پس از مرگ محمدزمان‌خان شاملو بیگلربیگ هرات، برای گرفتن قدرت در هرات اقدام کرد. کودتای موفق نشد، زیرا عباس‌قلی‌خان شاملو بیگلربیگ جدید هرات، توانست نیروهایش را در مبارزه با ابدالی ها متحد ساخته و کودتاچیان را سرکوب و عبدالله‌و اسدالله را به زندان بیندازد.

کودتا سرکوب گردید ولی اوضاع هرات متشنج باقی ماند. چنین معلوم می‌شد که عبدالله‌طرفداران و حامیان زیادی داشت. سیاست داخلی عباس‌قلی‌خان به اندازه کافی انعطاف‌پذیر نبود. به همین علت موجب شده بود تا گارنیزیون هرات که از ۱۲ قوم یعنی 

ترک‌های قزلباش تشکیل شده بودند، برای قیام تحریک شوند. گارنیزیون هرات قدرت را با دست گرفت. مجلس عباس قلی خان را به اصفهان فرستاد و از شاه تقاضای یک حاکم دیگر برای هرات نمود.

عبدالله با پسرش اسد الله از این حالت فوق‌العاده استفاده کرده از زندان گریختند و از نیروهای خود دسته‌های را تشکیل داده و اشخاص ناراضی از حکومت را در زیر پرچم جمع نمودند. گروهی که تحت فرماندهی اسد الله قرار داشتند، توانستند نیروهای جعفر خان اوستاجلو را که از اصفهان به هرات فرستاده شده بودند، سرکوب و بعد از آن سپاهیان مشهد را که جهت مقابله با آن‌ها فرستاده شده بودند، در حومه غوریان شکست بدهند. (۲۱، ص ۴۰۵).

در سال ۱۷۱۶ م. به منظور مقابله با نیروهای در حال تقویه ابدالی‌ها، حاکم جدید به نام فتح‌علی خان ترکمان تعیین گردید. سپاه چندین هزار نفری علی‌خان در ۸۰ کیلومتری هرات در منطقه کوهسای با ملیشه‌های اسد الله خان درگیر شدند. در مرحله نخست جریان جنگ به نفع فتح‌علی‌خان بود. او از اسد الله خان خواست که فرار کند. فتح‌علی‌خان که به فکر تعقیب حریف خود بود، با یک دسته سپاهیان از بدنه اساسی نیروهایش جدا گردید. در این لحظه اسد الله برگشت و بر گروه فتح‌علی‌خان حمله نمود. فتح‌علی‌خان با یک هزار نفر از سپاهیانش کشته شدند. حالت روانی سپاهیان خراب شد و سردرگمی و سراسیمه‌گی در همه جا میان آن‌ها حکم‌فرما گردید. بخش زیاد اسلحه و توپ‌های صفوی‌ها به دست ابدالی‌ها افتاد. ابدالی‌ها برای گسترش ساحه نفوذ خود باقی‌مانده نیروهای فتح‌علی‌خان را تا مشهد دنبال کرده و مشهد را محاصره گرفتند، اما بعد از دو ماه از محاصره دست کشیده به هرات بازگشتند.

دربار شاه صفوی به آخرین تلاش خود برای پیشگیری از گسترش نفوذ ابدالی‌ها در سرکوب آن‌ها اقدام کرد. در برخی از منابع تاریخی این اقدامات سال ۱۷۱۹ م. ذکر شده است. برای رسیدن به این هدف یک سپاه ۳۵ هزار نفری آزموده و مجهز با نیروهای توپخانه به سرکردگی صفی‌قلی‌خان رهسپار خراسان شد. در حومه نیشابور به خاطر سرکوب نمودن ترکمن‌های که از شمال به آنجا آمده بودند، ناگزیر متوقف شدند. صفی‌قلی‌خان با نیروهایش بعد از سرکوب ترکمن‌ها وارد مشهد و پس از استراحت کوتاه جانب هرات حرکت کرد. اسد الله که از حرکت سپاه صفوی خبر شده بود، تصمیم گرفت تا در این جنگ ابتکار عمل را به دست گیرد. برای این منظور، در شهرک کافر قلعه (اسلام‌قلعهٔ امروز) که در غرب هرات سر راه میان هرات و مشهد موقعیت دارد، در مقابل حریفش سنگر گرفت. او سنگرها و استحکامات پایداری را در پشت دیوارهای گِلی باغ‌های اطراف قلعه موضع گرفتند.

نیروهای صفوی در ساحهٔ دشت‌سرخ، مقابل تفنگ‌چی‌های سربازان اسدالله قرار گرفتند و با آتش‌باری، جنگ را شروع کردند. این حملهٔ ناگهانی که برای قزلباشان کاملاً غیرمنتظره بود، آن‌ها را سراسیمه ساخته‌و بدون هدف، به هر طرف می‌دواند. این اشفتگی و سراسیمگی به حدی بود که توپ‌های آن‌ها بالای نیروهای خودی انداخت و در نتیجه، سرنوشت جنگ را به نفع ابدالی‌ها تمام کردند. صفی‌قلی‌خان ترکمان نیز که از این شکست سنگین تاب نیاورد، دست به خودکشی زد و خود را در بشکهٔ باروت انداخت و انفجار  داد (۲۳۱ ص ۹۹).

آرتیم وِلینسکی، سفیر روسیه در ایران، در گزارش خود در سال ۱۷۱۵م، هنگامی که دربارهٔ خسارات صفوی‌های هرات می‌نویسد، هدفش خسارات اقتصادی بوده و می‌گوید که از همان روز دولت ایران، از مالیهٔ ولایت هرات محروم گردید اما ابدالی‌ها خود شهر هرات را دو سال بعد، در ماه سپتامبر سال ۱۷۱۷م، تصرف نمودند.

با تصرف شهر هرات، نفوذ ابدالی‌ها به شهرهای کوچک و محلات مسکونی این ولایت، مانند بادغیس، غوریان، کوهسای و غیره گسترش پیدا کرد. ابدالی‌ها حاکمان خود را در این شهرک‌ها تعیین و نماینده‌های حکومت صفوی ایران زیر فشار قرار گرفتند، شماری کشته و شمار دیگر فرار کردند. ابدالی‌ها جریمه های بزرگی را بالای زمین‌داران و ثروت‌مندان تحمیل کرده و پول‌های زیادی از آن‌ها گرفتند. به گونهٔ مثال، نظربهٔ معلوماتی که در «تذکرهٔ » آمده است، ابوطالب در آن زمان خان‌های برنا بادی  را رهبری می‌کرد. در میان اسنادش یک قبضه پول تحویلی به مبلغ یک هزار تومان برای اسدالله وجود دارد که تاریخ آن ماه جولای سال ۱۷۱۸م درج شده است (۱، ورق ۲۳ ب).

واضح است که اسدالله‌خان برای امور نظامی‌اش به مقصد عقب‌زدن صفوی‌ها و همچنان تصفیه‌حساب با غلجایی‌های کندهار به پول ضرورت داشت که می‌بایست از یک طریقی به دست می‌آورد. در رابطه به انتقام‌گیری از غلجایی‌ها می‌توان گفت که بعد از آن‌که دولت صفوی از حمله به متصرفات سابق خود دست کشید و عبدالله‌خان از آن طرف مطمئن شد، پسرش اسدالله را به حیث حاکم قراه تعیین نمود. اسدالله در فراه‌برای 

گسترش ساحه حاکمیت خود به سمت قندهار چشم دوخته بود. جنگ میان غلزاییان به رهبری محمود هوتکی و اسدالله خان ابدالی در منطقه دلارام به فاصله ۱۲۰ کیلومتر فراه درگرفت که در نتیجه نیروهای ابدالی مغلوب و اسدالله خان کشته شد (۲۳۱،ص. ۱۰۰).

باید خاطرنشان ساخت که این جنگ یک سال پیش از حمله محمود به ایران، یعنی در سال ۱۷۲۰ م. به وقوع پیوست. محمود که در آن زمان هنوز در سایه حکومت شاه حسین صفوی زنده‌گی و حکومت می‌کرد، کوشش می‌نمود تا به هرگونه‌ای ممکن شک و سوءظن شاه حسین را نسبت به خود دور نموده و کاری کند که شاه به وفاداری‌اش اطمینان حاصل کند. برای این منظور محمود غلزایی وقتی در جنگ با ابدالی‌ها غالب شد و اسدالله خان را کشت. سرش را به شاه حسین فرستاد. ضمن اقدامات نظامی و تدارکات جنگی خود می‌خواست برای شاه نشان دهد که این‌ها به هدف سرکوب ابدالی‌ها می‌باشد. شاه به حرف‌های محمود باور کرد و رفتار و کردار وی را نشانی از صداقت و وفاداری نسبت به دربار صفوی‌ها تلقی کرد. شاه حسین رسماً محمود را به حیث حاکم کندهار تعیین و لقب افتخاری «حسین‌قلی‌خان» (بنده شاه حسین) را با یک خلعت مخصوص برایش جایزه داد . 

در سال‌های ۲۰ سده هژدهم، ولایت هرات به میدان اختلافات میانتباری ابدالی‌ها تبدیل شد. عبدالله‌خان سدوزایی توسط دوست و هم‌تبارش محمد زمان‌خان سدوزایی کشته شد. خود محمد زمان‌خان به انتقام‌گیری یک هم‌تبار دیگر خود به نام محمدخان افغان نماینده‌ای سدوزایی‌ها مواجه شد و به قتل رسید. محمدخان افغان لشکرکشی سپاهیان ابدالی را به طرف مشهد رهبری می‌کرد. در مشهد اوضاع به هم ریخته بود، نظم و نسق دولتی به هم خورده بود. شخصی به نام ملک محمود سیستانی از این شرایط استفاده کرده، خود را حاکم شهر تونا معرفی و استقلال خود را از حکومت صفوی اعلام کرده بود. محمدخان افغان که تمام زمستان سال ۱۷۲۲/۱۷۲۳ م. را در پشت دیوارهای مشهد سپری کرده بود، ناگزیر شد از محاصره بیشتر مشهد صرف‌نظر نموده و به سمت هرات حرکت نماید. محمدخان افغان را نیزگاه نویسان یک شخص مستبد و ظالم نسبت به مردم تباری‌اش توصیف می‌کنند. به همین سبب خاندان ابدالی ترجیح می‌دادند که ذوالفقارخان پسر بزرگ زمان‌خان در رهبری آن‌ها قرار داشته باشد. چون پدر ذوالفقارخان عبدالله‌خان معروف را کشته بود، پسرش رحمان‌خان در سال ۱۷۲۵ م. برای گرفتن انتقام خون پدرش از ذوالفقارخان وارد هرات شد.

 

پایان مبحث : 

زمانیکه خبر لشکر کشی های دوباره نادر بر ابدالی‌ها به هرات رسید، ذوالفقارخان به فکر طرح تاکتیکی دفاعی شهر هرات شد. او به شاه حسین حاکم کندهار مراجعه کرده و از وی کمک طلبید. شاه حسین پیش از آن هراتی‌ها را برای خروج از زیر یوغ صفوی‌ها تشویق کرده و وعده کمک داده بود.

جریان حوادث بعدی نشان می‌دهد که شاه حسین در این تحریکاتش یک هدف دیگر را دنبال می‌کرد و آن این بود که او می‌فهمید نادر و یا ابدالی‌های هرات هیچ‌کدام به تنهایی نمی‌توانند بالای کندهار پیروز شوند. لذا او باید کاری می‌کرد که از وحدت آن‌ها جلوگیری و خصومت میان آن‌ها را شدیدتر سازد. به همین سبب از یک طرف کوشش می‌کرد تا مناسبات خود را با نادر بهتر سازد و از طرف دیگر برای کمک یک سپاه سه‌هزار نفری غلجایی‌ها را به سرکردگی یک افسر آزموده به نام سیدال خان (سیدال خان ناصری ) به هرات فرستاد.

بلافاصله بعد از جشن نوروز یا سال نو هجری خورشیدی برابر با ۱۷۳۱ م. نادر با سپاهیانش از مشهد حرکت نمود و در محلی به نام نقره به مسافت ۱۰-۱۵ کیلومتری از هرات خیمه زد. در ابتدا با حمله‌های کوچک و شبیخون‌ها گاهی این زمانی و گاهی طرف دیگر پیروزی‌های به‌دست می‌آوردند، اما محاصره منظم هرات از جانب نادر در ماه می همان سال شروع گردید. دیری از محاصره نگذشته بود که در شهر کمبودی آرد و سایر مواد شروع شد. در یکی از شبیخون‌های سربازان نادر بالای افراد ذوالفقارخان تمام افراد وی کشته و خودش که خود را به هریرود انداخته بود به مشکل نجات پیدا کرد. محمد سیدال‌خان که در شروع محاصره بسیار فعالانه به ابدالی‌ها کمک کرده بود، اکنون امید خود را برای پیروزی از دست داده بود. او از صفوف ابدالی‌ها خارج شد و با غلجایی‌هایش روانه فرار گردید. (۲۳۳ص. ۵۱-۵۳)

هراتی‌ها در زمان محاصره شهر خواستند تا از طریق الله یار خان که در مشهد با نادر یک‌جا بود درباره شرایط تسلیم هرات مذاکره کنند. اما زمانی که از نزدیک شدن کمک کندهارخبر شدند به امید پیروزی جریان مذاکره را قطع نمودند. وقتی دیدند که این امید نیز به یأس تبدیل شده، ذوالفقارخان را به فراه  فرستاده و الله یار خان را دوباره به حیث حاکم هرات مطالبه نمودند.

مذاکرات صلح شش ماه دوام نمود و چند بار به علت عدم توافق ابدالی‌ها به شرایط قرارداد، این مذاکرات قطع گردید. ابدالی‌ها نمی‌خواستند خود را به شفقت و مهربانی نادر که پیروز میدان شده بود، بسپارند و از امکانات دست‌داشته برای وارد کردن استفاده کنند. در مرحله نهایی دفاع شهر هرات دو نکته اساسی و عمده شمرده می شدند نخست این‌که شهر باید از نگاه مواد غذایی تأمین شود. دوم این‌که باید متحدین کمک نمایند تا راه‌های خروج از محاصره جست‌وجو گردد. 

طرفین روی مطالب اولی به موافقه می‌رسیدند، اما در موضوع دوم مشکلات زیادی برای توافق داشتند. بنابراین الله یار خان که تمام امکانات را اکنون از دست داده بود پذیرفت که شهر را تسلیم کند به شرطی که تمام مدافعین به شمول خودش زنده بمانند و شهر نیز توسط نیروهای فاتح جنگ ویران نگردد. کوتاه این‌که دروازه‌های شهر باز شد و سپاهیان نادر وارد شهر شدند.

اینبـار نادر تدابیر پیشگیرانه را برای جلوگیری از احیای حملات ابدالی‌ها روی دست گرفت. برای این منظور به تعداد ۶۰ هزار فامیل را به مناطق مشهد، نیشاپور و دامغان نقل مکان داد (۲۳۳، ص ۵۴)

برای تحکیم قدرت خود در تمام پست‌ها و مراکز و نواحی ولایت هرات که زیر نفوذ او قرار داشتند و به نحوی از انحا به حکومت وابسته بودند، اشخاص خود را تعیین نمود. به طور مثال در «تذکره» یادآوری شده است که یکی از اعضای خانواده برنابادی که به حیث خدمتگزار نزد وی کار می‌کرد و وفاداری‌اش را نسبت به نادر نشان داده بود، به حیث وزیر بادغیس تعیین گردید .

قابل یادآوری است که در این مرحله نادر در برابر مردم ولایت هرات از سیاست انعطاف‌پذیر کار می‌گرفت و مردم را مورد خشم و غضب بیهوده قرار نمی‌داد.    او با میتود های مکافات و مجازات کارش را پیش می‌برد. به گونه مثال، ابدالی‌های را که به طور واضح با دولت صفوی خصومت داشتند، از هرات کوچ داد، ولی شمار دیگران ها را نگذاشت تا در مناطق بسیار غنی و حاصل‌خیز زنده‌گی کنندو یک تعداد را در خدمت خود استخدام نمود. نادر با این سیاست خود دو بُرد داشت: از یک طرف، انشعاب میان قوم ابدالی را عمیق ساخت و از طرف دیگر با جلب افراد جنگی ابدالی‌ها که در زمان جنگ مهارت و استعداد خود را نشان داده بودند، صفوف سپاه خود را تقویت نمود.

مردم محلی ولایت هرات مانند سایر مناطق زیر سلطه دولت ایران مکلف بودند تابه دستور سرقوماندانان نیروهای مسلح، نیروهای داوطلب ملیشه را در اختیار سپاه بگذارند. چهار سال بعد زمانی که نادر به قدرت شاهی رسیده بود، در رأس یک سپاه ۸۰ هزار نفری به کندهار لشکرکشی و به پیرمحمد بیگلر ولایت هرات دستور داد تا به کمک ملیشه های چندین هزار نفری محلی هرات به مکران و بلوچستان رفته جلو خطر احتمالی از عقب جبهه را بگیرند. در جریان همین یورش بود که پیرمحمد به گناه دروغین خیانت به وطن متهم اعدام گردید (۲۳۳، ص ۱۱۷).

نادرشاه ضمن تدارک برای لشکرکشی قندهار در سال ۱۷۳۶ م. مانند عباس یکم ترجیح داد تا به عوض مسیر شمال از طریق مشهد مسیر جنوب را که نسبتاً کوتاه‌تر بود برگزیند. این مسیر با دور زدن دشت قاویورد و دشت لوت از طریق کرمان و سیستان به فراه می‌رسید. این مسیر چون از بیابان‌ها و مناطق غیرمسکون می‌گذشت و در موسم زمستان مطابقت می‌کرد، می‌بایست دسته‌های لوژستیکی سپاه برای تدارک مواد خوراکی پیشاپیش برآمده و از اهالی این مواد را خریداری نمایند. اما آن‌ها به بهانه این تدارکات بالای مردم ظلم کرده و مقدار زیادتر از اندازه لازم را از مردم بیچاره می‌ستاندند. این کار سپاهیان نادرشاه در مناطق کرمان، اصفهان و حتی منطقه دورافتاده‌ای بندرعباس و سایر شهرها چنان روزی آوردند که اهالی این مناطق در جریان ۷-۸ سال بعد از آن لشکرکشی با قحط روبرو بودند.

۲۱ نوامبر سال ۱۷۳۶ م. نادرشاه از اصفهان حرکت و بعد از سه ماه به تاریخ ۱۸ فبروری سال ۱۷۳۷ م. پس از طی نمودن مسافه یک و نیم هزار کیلومتر به گرشک رسید. شاه حسین حاکم قندهار بعد از این که از این اقدام نادرشاه خبردار شد تصمیم گرفت تا ضربه‌های ناگهانی و پیشگیرانه را بالای سپاهیان دشمن وارد نماید. درباره این جنگ در اثر محمدکاظم به گونه مفصل صحبت شده است. برای این منظور دو غند از افراد تبار غلجایی به قومانده نظامیان مشهور و آزموده ـ سیدال خان و یونس خان از قندهار بیرون شدند. تعداد افراد هریک از این غندها در حدود یک هزار نفر بود. وظیفه این دو قوماندان این بود که با استفاده از تاریکی شب بالای کمپ اردوی نادرشاه که در نزدیک کندهار به سمت غرب رود ارغنداب موقعیت داشت، حملات ناگهانی را انجام بدهند. اما عبدالغنی خان که در رأس غند ابدالی‌های زیر فرمان نادرشاه قرار داشت از این اقدام حریف تباری خود شاه حسین خبردار شد. عبدالغنی خان به یک تعداد از افراد باتجربه‌ای ابدالی وظیفه داد تا این حملات را خنثی نمایند. آن‌ها این کار را موفقانه انجام دادند. در این عملیات علاوه بر شجاعت و زرنگی، تصادف نیز به آن‌ها یاری رساند. تصادف از این قرار بود که یونس‌خان در تاریکی با یکی از ابدالی‌ها تصادم کرد. او فکر کرد که این شخص از افراد سیدال‌خان است بدون این که با او به مبارزه بپردازد رهایش کرد. 

ابدالی ها که مانند غلزایی ها به زبان پشتو صحبت می‌کردند. از گفتار غلزایی ها میان خودشان فهمیدند که با کی روبرو شدند .

از این حالات استفاده کرده، بی‌خبر به جان غلزایی ها حمله کرده و در نتیجه، عبدالغنی خان توانست بر نیروهای سیدال خان که به کمک یونس‌خان شتافته بودند، نیز غلبه کند (۶، ج ۱، ورق ۶۴–۶۷).

در ماه اپریل سال ۱۷۳۷ م. لاردی نادرشاه در نزدیک دیوارهای شهر قندهار موضع گرفتند. به هدایت نادرشاه، که برای یک محاصره بسیار طولانی آماده‌گی می‌گرفت، آن‌ها در اطراف این شهر عملاً یک شهر دیگر با قلعه و دیوارهای مستحکم، بازارها و مسجدها، حمام‌ها و خانه‌های مسکونی ساختند. مواد خوراکی نه تنها از حومه قندهار، بل از مناطق مرکزی ایران و نواحی دیگر جمع‌آوری و به این‌جا ذخیره شد. نظر به اظهارات یک اجنت انگلیسی، حتی از بندر عباس مواد خوراکی به قندهار فرستاده شد. در ماه فبروری سال ۱۷۳۸ م. اهالی کرمان مکلف بودند تا به حساب سرانه هر مرد مقدار ۱۵ و هر زن مقدار ۷ من تبریزی (یک من تبریزی معادل ۲ کیلوگرام می‌باشد) گندم به سپاه بدهند (ص ۱۱۶، یادداشت ۳).

در شروع سال ۱۷۳۸ م. تمام قلعه‌ها و نواحی اطراف قندهار در تصرف نادرشاه قرار گرفتند. در میانه‌ای ماه مارچ امیرپورش به قلعه قندهار داده شد. برای انجام این کار به تعداد ۹۰۰۰ نفر داوطلب که سوم حصه‌ای آن‌ها را ابدالی ها تشکیل می‌داد، توظیف شدند. این حمله عقب زده شد. نادرشاه برای حمله دیگر تدارک گرفت. نخست شیطانک‌های خود را وظیفه داد تا تمام اطلاعات کامل را از داخل قلعه جمع‌آوری و نقاط مستحکم و ضعیف را با زمان مراقبت‌های کم و شدید تثبیت نمایند. بعد از جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز، دستور حمله جدید با یک سخنرانی آتشین داده شد. در این سخنرانی نادرشاه برای افرادی که خوب بدرخشند، وعده مکافات و هدایای خوب داد و افرادی را که تنبلی و عقب‌نشینی کنند، به جزاهای سخت تهدید کرد.

با این حمله شهر تصرف شده، البته درست‌تر خواهد بود اگر بگوییم که آخرین مدافعان شهر قندهار که در قلعه مستحکم پنهان شده بودند، تسلیم شدند. در میان زندانیان این قلعه که توسط نادر آزاد شدند، ذوالفقارخان و برادر کوچک او احمد (شاه آینده این سرزمین) نیز شامل بودند. این دو نفر از همان زمانی که از هرات فرار کرده و به قندهار آمده بودند، در این قلعه نظر بند بودند. در شهرهای کرشک، بست و زمین‌داور نادرشاه حاکمان را برطرف و نماینده‌های خود را از میان افراد خاندان ابدالی به جای آن‌ها نشاند. حکومت قندهاربه عبدالغنی خان سپرده شد. به آن ابدالی‌هایی که از خود در این جنگ قهرمانی نشان داده بودند، اجازه داده شد تا از مناطق دور دوباره به همان مکان‌های اولیه پدران خود که در اخیر سده شانزدهم و شروع سده هفدهم زندگی می‌کردند، دوباره به آنجا برگردند. اما در عوض، به جای ابدالی‌ها در حومه‌های مشهد، نیشاپور و دامغان غلزایی‌ها کوچانده شدند. نادرشاه به تعداد یک هزار نفر از جوانان قوم غلزایی را شامل نظام عسکری خود ساخت. قلعه سابق کند هار ویران و قلعه‌ای را که تازه توسط سپاهیان او ساخته شده بودند، به‌حیث قلعه اصلی پذیرفته شد و نامش را نادرآباد گذاشت. [۶، ج ۱، ورق ۱۵۵؛ ۲۳۳ص ۱۲۰)

همزمان با لشکرکشی نادر به کندهار بیگلربیگ هرات نیز سپاه بزرگی به‌شمول ملیشه‌های داوطلب را جمع‌آوری و در خراسان شمالی به عملیات فرستاد. فرماندهی این سپاه در ظاهربه عهده رضا قلی میرزا ـ پسر ارشد نادرشاه بود که ولیعهد شاه نیز شناخته می‌شد. اما چون او هنوز هفده ساله بود و به سن کمال نرسیده بود، چند نفر مشاور به او کمک می‌کردند که آزموده‌ترین آن‌ها تهماسب خان جلایر بود. در سال‌های ۱۷۳۶–۱۷۳۷ م. در زیر فشار نیروی نظامی مشهد و هرات، در شهرهای اندخوی، مروچاق، چیچکتو، شاپورگان و غیره دوباره حاکمان دولت ایران نشانده شدند. [۶، ج ۱، ورق ۱۹۷–۲۰۱]

با شامل شدن قلعه‌های مستحکم در بخش‌های شمال شرقی کشور و کندهار در جنوب شرق آن به ساحه زیر تسلط نادر، در واقعیت امر حکمرانی دولت ایران در سرزمین‌های پیش از تهاجم افغان‌ها دوباره احیا گردید. اما نه نادرشاه و نه هم رضاقلی میرزا در مرزهای گذشته توقف نکرده، به جهانگشایی و استیلاگری خود به منظور گسترش باز هم بیشتر ساحه حکمرانی امپراتوری افشاری‌ها در منطقه ادامه دادند. در ضمن باید یادآوری نمود که اقدامات نظامی افشاری‌ها اکنون مبارزه آزادخواهانه نبود، بل در واقعیت امر خصلت جنگ‌های غارتگرانه داشت.

گرچه ولایت بلخ در سده شانزده تا شروع سده هژده توسط شیبانی‌ها و بعداً جنییدی‌ها رهبری می‌شد، نه توسط صفوی‌ها که افشاری‌ها اکنون ادعای وراثت نمایند، اما افشاری‌ها در عملیات نظامی خود به سمت شمال حاکم بلخ را مجبور ساختند تا سلطنت نادر افشار را به رسمیت شناخته و از آن متابعت کند. سپاهیان نادرشاه در عمق آسیای میانه یعنی در ماورالنهر (ساحه میان آمودریا و سیردریا) داخل شدند، اما حملات آن‌ها عقب زده شد. نادرشاه خودش در رأس یک سپاه بزرگ به هند مرکز امپراتوری قدرتمندمغول‌ها نیز حمله کرد و با غنایم و زیورات زیاد بازگشت، او در زمان اقامت خود در هرات این غنایم را به نمایش گذاشت (۲۲، ص ۱۵۰).

شاه و همراهان او به تاریخ ۱۰ ماه می سال ۱۷۴۰ وارد هرات شدند. مطابق رسم و معتقدات آن زمان و به هدایت فرستاده‌ای شاه که پیش از آن به هرات آمده بود، طی یک مراسم باشکوه از نادرشاه استقبال و همراهانش پذیرایی گردیدند. در این مراسم رهبران دولتی، بزرگان، متنفذان و اهل خبره، حاکمان ولایت هرات و تعداد کثیری از مردم عوام برای پذیرایی صف کشیده بودند. در میان مستقبِلین، بیگلربیگ ولایت مرو نیز حضور داشت. محمدکاظم، نویسنده کتاب «نامه عالم‌آرای نادری» در خدمت بیگلربیگ مرو‌بود (۶ ص ۲۱). محمدرضای برنابادی در «خاطرات» خود می‌نویسد که نادرشاه در این سفر وزیر بادغیس را احضار نمود و از وی خواست تا حساب‌های مالیاتی چهار سال گذشته ساحه مربوطه‌ای خود را گزارش بدهد و نادرشاه شخصاً تمام اسناد را ملاحظه نمود (۱، ورق ۳۶ ب ) این خبر می‌رساند که سایر کارمندان دولتی نیز از اجراآت خویش باید گزارش می‌دادند. در این سفر نادرشاه فرصت داشت تا غیر از امور نظامی، به کارهای اقتصادی نیز بپردازد. احتمال زیاد وجود دارد که نادرشاه در این سفر خود یعنی در سال ۱۷۴۰ م. دستور داده بود که اسب‌های نسل عرب را خریداری و در نسل‌گیری آن‌ها بپردازند. در این باره جهانگردان سده نوزدهم نیز مطالبی نوشته‌اند . 

«تذکره» برنابادی حاکی از آن است که در جریان ده سال استحکام دولت نادر در ولایت هرات، رزمندگان این ولایت توانستند اقتصاد خود را که در نتیجه مناقشات و جنگ‌های میان‌ تباری سال‌های پیشین واژگون شده بود، دوباره‌سازی نموده و بهبود ببخشند. اما از زمانه‌ای سال‌های ۴۰ موجی از نارضایتی‌ها و شورش‌ها که مشخصه همان وضعیت بود، در نواحی دیگر قلمرو دولت نادر به حرکت افتاده بود. در مشهد بعد از قتل نادر و پس از چند کودتای دولتی، شاهرخ نواسه نادر که توسط حریف‌هایش کور شده بود، به حیث پادشاه تاج‌گذاری شد (۱۷۴۸–۱۷۹۶ م.).

حکومت هرات سلطنت شاهرخ را به رسمیت شناخت، ولی نیروی کافی نظامی برای دفاع از شاه و تحکیم قدرت وی وجود نداشت. در شهرهای کوچک‌تر و دهات ولایت هرات نفوذ اقوام دیگر به ویژه جمشیدی‌ها و هزاره‌ها که بعد از کوچیدن ابدالی‌ها به کندهار جای آن‌ها را گرفته بودند، زیاد شده بود. در «تذکره» گفته می‌شود که در سال ۱۷۴۷ م. 

قلعه برناباد توسط ۱۵۰ سوارکار جمشیدی و هزاره های شمشیر بدیت محاصره گردید. از این‌جا می‌توان تصور کرد که این حادثه، تنها حادثه‌ای نبوده است که رخ داده بود. در شرایط نبود ثبات قدرت دولتی، خانه‌ها، باغ‌ها و ملکیت‌های زمینداران بین شهر غارت می‌شدند. چور و چپاول، زورگویی و زورگیری به حدی رسیده بود که مردم شهر را ترک گفته و به جاهای دیگر کوچ می‌کردند. در شهر هرات که قبلاً ۷۰ تا ۸۰ هزار فامیل زندگی می‌کردند، اکنون تنها ۳۰ هزار فامیل باقی مانده بودند (۱، ورق ۴۲ ب ) 

در باره نفوس تباری هزاره در هرات یک واقعیت کافی خواهد بود که ذکر شود و آن اینست که سه سال بعد از آن تاریخ، نفوس هزاره‌ها در هرات به اندازه‌ای بود که یک نفر هزاره به نام درویش علی‌خان هزاره به حیث بیگلر بیگ در هرات برگزیده شد.

 

 

 

 

 

 


بالا
 
بازگشت