

عبدالواحد خرم
در مورد زبان و فرهنگ تاجیکان و فارسی زبانان :
پژوهشی از : عبدالواحد خرم
بحث اول :
۱- زبان و فرهنگ ما (تاجیکان و فارسیزبانان)
۲- ریشهی زبانهای هند و ایرانی
یک گروه از زبانهای «هندو اروپایی ــ زبانهای «هندو ایرانی» یا «آریایی» هستند. سنگنوشتههایی که از بغازگوی ( ۱۵۰ کیلومتری شرق انقره) یافت شده، از مهاجرت اقوام آریایی در آغاز هزارهی دوم پیش از میلاد، از حوزهی جغرافیایی ، آسیای میانه، از راه خراسان شرقی (افغانستان امروزی) به هند را نشان میدهد و پس از هزار سال مهاجرت همین اقوام را به غرب آریانا (ایران امروزی) نشان میدهد (رهین، ۱۳۸۸، ص ۱۵۷).
در اوستا جایگاه نخستین قبایل آریایی را «آریاناویجه» نامیدهاند. مارکوارت، نورنبرگ و بونوئیست آریاناویجه را جایی در بستر پایین و بالای دریای آمو گفتهاند. در واپسین پژوهشها، در بدخشان و پامیر نشانههایی در اوستا در بارهی آریاناویجه یافت شدهاند. زبانشناسان گوشههای مروج در نورستان را از شمار زبانهای آریایی خواندهاند (رهین، ۱۳۸۸، ص ۱۵۸).
در نورستان را از شمار زبانهای آریایی خواندهاند (رهین، ۱۳۸۸، ص ۱۵۸).
همین مهاجرتها زبان هند و ایرانی (آریایی) را به دو بخش هندی و ایرانی تقسیم میکند: زبان آریایی (ایرانی) و زبان هندی به همین سبب به مشترک خاطر ریشهٔ مشترک این دو زبان را ـ از یک منبع زبانهای هندوایرانی میگویند و همچنان همهٔ زبانهایی که بین و اروپا هستند، زبانهای «هند و اروپایی». (رهین، ۱۳۸۸، ص ۱۵۸). از آنجا که مهاجرتها زبانهای هندی و ایرانی را ـ از هم به دو بخش جدا کرده است،
بخش اول:
۱- زبانهای هندی از باستانیترین زبانهای بخش هندی است که در آن دو زبان بزرگ است و از آنها اسناد موثق و مستند در دست است:
۱- زبان سانسکریت، که «فصیح و پیراسته »معنا دارد. زبان سانسکریت، زبان مذهبی هندوهاست که از آن کتاب «وداها» مانده است که پیشینهٔ ترین آن از ریگ ویدا میباشد که حدود دو هزار سال پیش از میلاد نگارش یافته است.
۲- زبان پراگریت که زبان عامیانه معنا دارد، از این زبان حماسههای رامایانا و مهابهاراتا که قدامت آن به قرن ششم پیش از میلاد تعلق دارد (رهین، ۱۳۸۸، ص ۱۵۸).
بخش دوم:
زبانهای ایرانی یا آریایی است که گویشوران آن با گذشت زمان، آریاناویجه، برخلاف مسیر مهاجرتها به سوی هند، این گروه به غرب و جنوب غرب مهاجرت کرده، سرزمینهای وسیع را ـ از کوههای قفقاز و صحراهای آسیای میانه، تا بحیرهٔ عمان، خلیج فارس و از بینالنهرین (فراوردان) تا خراسان شرقی (افغانستان امروزی) و دهانههای رود سند را فرا گرفتند که زبانهای متعدد مردم مناطق یادشده را زبان ایرانی یا آریایی مینامند (رهین، ۱۳۸۸، ص ۱۵۸)
که در این کتاب زبانهای مورد بحث ما، زبانهای اجدادی خود ما (تاجیکها) و اقوام زیرمجموعهٔ تاجیکان و زبانشان، شاخههایی از زبان ایرانی است. زبان اجداد ما را (از لحاظ ساختاری، نه زمان هستی) به سه دوره جدا کردهاند:
( زیرا به نوشتهٔ پروفیسور یِمِن، استاد پیشین زبان فارسی، زبان امروزی فارسی تحولیافته و دنبالهٔ زبان باختری به گفتهٔ برخیها تخاری یا کوشانی و زبان باختری یا بلخی تحولیافته و دنبالهٔ زبان پرثوی یا پارتی یا پهلوی اشکانی و زبان پرثوی تحولیافته و دنبالهٔ زبان آری یا اریک است که به چند هزار سال میرسد. (یِمِن، ۱۳۸۲، خ، ص ۴۹).)
۱- دورهٔ باستان
۲- دورهٔ میانه
۳- دورهٔ نو
دوم : زبان های اجداد ما ( تاجیکان )
ذکر منبع : در پایان مقاله
بحث دوم :
نسل امروز ما میخواهد بداند در کجای عالم ایستاده است. فردا پایش را باید به کجا بگذارد و چگونه میتواند گامبه گام راه بگشاید. نسل امروز ما، اگر خود را و داشتههای اجدادی خود را ، آنچنان که هست نشناسد دیگران با آنچه ندارند (و در گذشته نداشتهاند)، خود و هیچکس را به جوان ما نخواهد شناساند. گمان نکنم آنچه از گذشته داریم حتا بد اندام ونا مناسبت هم باشد، از آنچه دیگران دارند، حتا اگر خوب هم باشد، کمتر به کار ما خواهد آمد یا شاید هرگز کار ما نیاید.
علامه اقبال لاهوری را یکی از دوستانش گفت: چرا به فارسی شعر میسرایی، به زبانی سرایید تا ما هم بدانیم. علامه فرمودند: (سرایش شعر فارسی برایم «الهام» میشود به اختیار خودم نیست، زبان رویایی من زبان پارسی است. همچنان علامه، در مورد خودشناسی، شناختن زبان، فرهنگ و هویت خودی میگوید:
منکر حق نزد ملا کافر است
منکر خود نزد من کافرتر است
منظور علامه، خودشناسی است. به اعتقاد اسلامی نیز: «خودشناسی، خداشناسی است.» لایق شیرعلی شاعر معاصر تاجیک، در مقدمهای بر کتاب «خراسان است اینجا» چه زیبا در مورد خودشناسی مینویسد:
«اگر ما همه میدانستیم که در قرآن مجید در سوره محمد ص آمده است که «اگر شما روی از دین حق برگردانید، خداوند چ قومی غیر از شما را ـ که مانند شما بخیل [جاهل] نیستند ـ به جای شما پدید آرد.» از رسول اکرم ص سؤال کردند: مراد از آن قوم کیستند؟ حضرت دست به شانهی سلمان فارسی رح زد، فرمود: قوم این مرد که اگر علم در ثریا هم باشد، رجال فارس بر آن دست یابند.»
به استناد کتاب برهان قاطع («زبان فارسی ـ عربی زبان اهل بهشت است») عنصری بلخی با تکیه بر حدیث پیغمبر بزرگ اسلام فرموده است:
چو با آدمی جفت گردد پری
نگوید سخن، جز به لفظ دری
در جای دیگر آمده است که در آسمان چهارم فرشتهها به زبان فارسی حرف میزنند و در تاریخ بخارا، اثر نرشخی آمده است: «در روزگاری که قتیبه فرمانده عرب برای بار چهارم بخارا را ـ گرفت، مردم به زبان پارسی نماز خواندندی.» در نوروزنامهی «مدرسه» به قلم آقای مولانا «موحد» آمده است
اسناد تاریخی نشان میدهند که سه بار به زبان فارسی فتوای نماز خواندن صادر شده است: بار نخست حضرت سلمان فارس از پیامبر اسلام فتوا و اجازه گرفته است که فارسیزبانهای که زبان عربی هنوز نیاموخته است اجازه بدهید به زبان خود آیات قرآنی را ترجمه کرده بخوانند، بار دوم در سال ۹۴ هه ق قتیبه بخارا را ـ گرفته است مردم بخارا به زبان پارسی نماز خواندهاند و بار سوم حضرت نعمان ابوحنیفه (امام اعظم رح) در شرایط جنجال برانگیز عباسی فتوا صادر نموده است: «فارسیزبانهای که زبان عربی را هنوز نیاموخته و زبان عربی نمیدانند، میتوانند به زبان فارسی نماز بخوانند». یعنی حضرت امام اعظم از حامیان زبان فارسی بوده، هرچند که کتابهای خود را به زبان عربی نوشته است.
زبان ما (پارسی) که از مرز خلیج فارس تا خلیج بنگال از خوارزم در جنوب روسیه تا بلوچستان، سنگکیانگ چین تا آسیای صغیر پهنه یا گستره داشته، اجداد تمام همین میلیونها مسلمان امروزی این منطقه به همین زبان مسلمان شده و تعلیمات دینی خود را فرا گرفتهاند، چون زبان بزرگتر، گواراتر، علمیتر، آسانتر و شیرینتر از زبان فارسی در کل همین مناطق وجود نداشته است.
بنابراین زبان پارسی دومین زبان دینی در دین اسلام است. به گفتهٔ لایق شیرعلی اگر میدانستیم که ابرمرد شعر پارسی ابوالقاسم فردوسی در ۳۵ سالگی به بخارا (قبهالاسلام بلاد شرق) آمد و از جانب دیگر دولت سامانی با ابتکار، شجاعت و قهرمانی، زبان فارسی دری را بر فراز تخت عاج آفرینشهای جاودانی نشاندهاند.
و بر حق که رودکی، آدمالشعرا و سلطان شعرا، سلطان شعری زبان پارسی و فردوسی توسی را «شاه شاعران جهان» خواندهاند. اگر ما میدانستیم که امیر اسماعیل سامانی در دوران اوج قدرت امپراتوری عباسی، فرمانهای خویش را به زبان پارسی صادر میکرد. اگر ما میدانستیم که «سامانیان به جهانیان نمیرسیدند، ایران و ایرانی یا خراسان و خراسانی در زبان تازه مستهلک میشد». اگر فردوسی حماسهسرای بزرگ جهان، شاهنامه را خلق نمیکرد، تاریخ عجم را اعراب نابود کرده بودند.
بسی رنج بردم در این سال سی
عجم زنده کردم بدین پارسی
حکیم نظامی گنجوی در داستان «لیلی و مجنون» میگوید:
ترکی صفتی وفای ما نیست
ترکانه سخنسزای ما نیست
آن کس نسب بلند زاید؛
او را سخن بلند باید!
منظور حکیم گنجه از نسب بلند، نسب ایرانی (آریایی) و منظور از سخن ناب و سخن بلند، همان «زبان اهل بهشت» یعنی پارسی بوده است (شکور، اکادمیسین محمدجان، ۱۴۰۰، ج ۲، بخش مقدمه «اینجا خراسان است»).
دانشمند بزرگ و نامدار ایران، سعید نفیسی میگوید: در شمال و شرق ایران امروزی، سرزمینهای بسیار حاصلخیز است که ما دلبستگی زیادی به آنها داریم. علمای بزرگ عقیده دارند که نژاد آریایی [اجداد ما تاجیکان و فارسیزبانان] در دامن کوههای هندوکش، در کنارههای رود جیحون و سیحون نخستین روزهای زندگی خود را گذراندهاند، کتاب بزرگ دینی و تاریخی جهان یعنی اوستا در همین نواحی (خُلد زمین) نوشته شده و دین زردشت از بزرگترین ادیان جهان در قرون باستان در همین سرزمین ظهور نموده است. اجداد ما نخست از همین کنارههای شمال و جنوب سیحون و جیحون به اینجا آمدهاند و ایران امروزی، به منزلهٔ خانهٔ دوم ماست.
ای کاش میدانستیم که سرچشمهدار زبان پارسی دری امروز از زبان اهل بهشت (زبان فرشتگان و زبان زندهٔ نگهداریشدهٔ عجم از سلطهٔ غاصبان اموی و عباسی) عرب، زبان پارسی است. غرض دشمنان ما، دشمنان زبان، فرهنگ، تمدن و تاریخ ما از سه شاخه کردن یک زبان واحد پارسی که از یک سرچشمهٔ زلال برخاسته، سه پاره کردن آریانی بزرگ، سه پاره و حتی چند پاره کردن خراسان ماست.
با احترام محمدی، ۲۳ تیرماه (سرطان) ۱۴۰۰
در بستر مریضی و مبتلا به تومور سرطانی خبیث
کشنده و رشد یابنده
سوم : دورهٔ باستان زبان پارسی
——————————————-
از قدیمترین زمانها تا بر افتادن هخامنشیان به وسیلهٔ یونانیان و در آغاز فرمانروایی اشکانی، بعد از قیام ارشک بلخی قهرمان ملی آریانا یا ایران بر ضد سلوکیان (بقایای یونانی) که در آن ایام دیودوت یونانی والی باختر و سغدیانه اعلام استقلال از یونان نیز کرده بود، ارشک بلخی «آندر اکسوس »، یونانی را به قتل رساند. (۲۵۰–۲۴۷ ق.میلادی) (ورستاندریک، ۱۳۸۶، صص. ۴۰ و ۴۱).
زیرا اشکانیان بهویژه برادر ارشک (تیرداد) بعد از شهادت برادرش آرزوهای او را برآورده ساخته، زبان فرهنگ و مقررات یونانی را ملغا قرار داده، زبان و فرهنگ اجدادی خویش را رسمی اعلام کرد و در رشد و انکشاف آن کوشید (ورستاندریک، ۱۳۸۶، ص ۴). آنچه فارسی کهن گفته میشود، زبان رسمی دولت هخامنشی آریایی بوده، نام «باستان» بعدها در تقسیمات پژوهشگران بالای آن گذاشته شده است که در اصل همان زبان آریایی یا آریَک است و تحولیافتهٔ آن زبان اوستایی میباشد، که کتاب اوستا از بزرگترین و نخستین کتابهای جهان است (جمال، ۱۳۹۸، ص ۴۹).
در حقیقت سلسلهٔ کیانی دو شاخه شده، که یک شاخهٔ آن شاهان بلخ (باختر) و آسیای میانه تا سغد، خوارزم، بامیان، کابلستان، زابلستان، سیستان و شاخهٔ دوم آن در غرب آریانا پس از سقوط دولت ماد در هگمتانه (همدان امروزی) که اردشیر نواسهٔ دختری شاه ماد قدرت را از پدربزرگش گرفت و بعد بلخ را نیز تصرف و شاخهٔ شرقی کیانیها را از مضحمل گردانیده، بعدها از این بلخ و هگمتانه امتزاج و آمیزش کردهاند و
اریانا دارای یک امپراتوری گردیده که همان سلسله ی هخامنشی است
رحمن، امام علی، ۱۳۹۲، ص ۱۴۸–۱۴۹). در حقیقت در دوران
مخامشانیها زبان آری، اوستایی و دیگر زبانهای منطقۀ زیر ادارۀ یک امپراتوری آمیزش و در نتیجه تکامل کردهاند.
زبان مخامشانی یا پارسی باستان اصالت خود را حفظ کرده و با زبانها و لهجههای ایران شرقی پیوستگی کامل دارد. هرچند در دورۀ هخامنشی زبان اوستایی که از شرق ایران (آریانا) قد بر افراشته بود، در غرب آریانا نیز مروج بوده و مردم به آن آشنا بودند (جمال، ۱۳۹۸، ص ۴۹).
اوستا در ۱۲ هزار جلد پوست گاو با خط و کتابت اوستایی با رنگ طلا نوشته شده بود که در جهان نظیر نداشت (جمال، ۱۳۹۸، ص ۴۹).
قدامت تاریخی زبان پارسی کهن یا باستان از روی سنگنوشته، بیستون به سال ۵۱۹ ق.م میرسد (دو هزار و پنجصد سال پیش از امروز). این کتیبهها به سه زبان ایلامی، اکدی و فارسی باستان نوشته شدهاند و الفبای آنها، الفبای آرامی است.
الفبای فارسی کهن شباهت تام به الفبای زبانهای اروپایی دارد، همچنان با سانسکریت و اوستایی، همبستگی و همریشگی دارد. واژگان فارسی کهن دارای اسم، صفت، ضمیر، مفرد، جمع، مثنّی (دوگانه) بوده و دارای جنس مذکر، مؤنث و خنثی است که این حالات در زبان اوستایی نیز موجود است. مثلاً در فارسی باستان به دو نفر اطلاق میشده، اما در دورۀ میانه از بین رفته است (جمال، ۱۳۹۸، ص ۵۰).
زبان
فارسی باستان یا زبان (فُرس) باستان در بخش غربی آریانا، بیشتر ایالت
پارس بین سالهای (۵۵۰–۳۳۰
ق.م) پیش از گاهشماری عیسویان رواج داشت شاهان هخامنشی از کوروش تا
اردشیر سوم ، کارنامه های خود را به همین زبان به یاد گار گذاشته اند .
زبان سکاییهای آریاییتبار:
————————————-
زبان سکایی در شرق آسیا از چین تا دریای سیاه در میان اقوام پارتی، سعدی، خوارزمی، تخاری... رایج بوده است. هر چند مدرکی نوشتاری معتبری از آن به دست نیست، اما سکاها خود طایفهای ایرانیتبار و ایرانیزبان [آریاییزبان] بودهاند، که در دو سوی کسپین (خزر) و در دشتهای جنوب روسیه و فرارودان زیست داشتند. زبان سکایی باستان گویشهای مختلفی مانند: سکیتی، سرمتی، ختنی... بازماندهی زبان سکایی در حوزهی جنوب تاریم بوده و زبان سکایی یا زبان ختنی از زبانهای ایران شرقی (آریانی شرقی) به شکل اصلی باقیمانده، از سکایی باستان دو گویش (تمشقی و ختنی) باقیمانده است (جمال، ۱۳۹۸، ص ۴۶).
هر چند گویش تمشقی زیر تأثیر زبان ترکی رفته و نابود شده ولی در کوهستانهای پامیر و غرب چین گویشهایی از زبانهای ایران شرقی باقی مانده که زبان «وخی» در پامیر شباهت زیادی به زبان سکایی دارد.
قبایل سکایی که حوزهی رود تاریم تا مرزهای بلخ به سر میبردند، از اوایل سده دوم پیش از میلاد، در بلخ سلطنت مقتدری ایجاد کردند و زبان این قبایل با زبانهای دیگر ایران شرقی آمیزش یافت که بعد از تشکیل امپراتوری کوشانی، زبان رسمی آنها زبان تخاری با رسمالخط یونانی بود و آثار این زبانها با هم مدغم شدند (جمال، ۱۳۹۸، ص ۴۶).
زبان سکایی با خانوادهی زبانهای هندوایرانی بستگی کامل داشت، زیرا سکاها در سرزمین پارت و سغدیان یعنی در مغرب بحیره خزر و شمال شرق بحیرۀ سیاه میزیستند، زبان سکایی باستان با زبان های فرس باستان (فُرس دورۀ هخامنشی) و زبان مادی شباهتها و نزدیکیهایی دارد (رهین، ۱۳۸۸، ص ۱۶۱ )
نامهای ساماره، ایسیتا، استونیا، سلاو حتا گوتیک از نامهای سکایی گرفته شدهاند. زبان ختنی یا سکایی میانه از همان زبانهای ایران شرقی و مربوط هند و اروپایی میشود، برخی قبایل سکایی از حدود زمانی تا مرز بلخ در سدهٔ دوم ق.م. میلاد به سوی باختر برخی به سوی سیری زرنج ، رخج و سپس تا هندوستان شمالی رفتند. زبان پامیری به احتمال زیاد بقایای همان زبان سکاییهای قدیم است (جمال، ۱۳۹۸، ص ۲۶).
پروفسور هارولد والتر بیلی ایرانشناس مشهور در دایرةالمعارف زبان سکایی را نشر کرده که یک جلد آن واژهنامهٔ گستردهٔ زبان سکایی است و چهار جلد آن ادبیات کهن سکایی. موصوف انگلیسها و جرمنها را بازماندۀ همان سکاییهای کهن میداند که زبانشان همان زبان هندواروپایی است. موصوف جملهٔ مشهوری دارد که:
«هر انگلیسی دانشجوی رشتهٔ ادبیات اگر میخواهد زبان مادری خویش را بیشتر بشناسد، باید از کتیبهها (سنگنوشتههای) ایران باستان آگاهی داشته باشد» (جمال، ۱۳۹۸، ص ۲۶).
انسانشناسان مشهور اروپایی: «سکاها را ایرانیتبار و ایرانیزبان سچه میدانند و زبان آنها را ـ زبان هندو ایرانی». سکاییها نسبت به مادها، هخامنشیها، پارتیها و دیگران کمتر آمیزش یافتهاند. پروفسور ایوانوف روسی فرهنگ واژههای سکایی را نیم قرن پیش به چاپ رسانده که پیوند کامل با واژههای اوستایی و زبان هندی دارند (جمال، ۱۳۹۸، ص ۴۶)