نور محمد غفوری

 

 

د سیستمونو ډولونه

د سیستمونو د وېش عمده معیارونه

دوهمه برخه: اصلي او فرعي سیستمونه او د فعالیت د ډګر له مخې طبقه‌بندي

سریزه

سیستمونه د جوړښت، فعالیت، موخې او له چاپېریال سره د اړیکو له مخې له یو بل سره توپیر لري. د دې توپیرونو د پېژندلو له پاره سیستمونه د بېلابېلو معیارونو له مخې طبقه‌بندي کېږي. په تېره برخه کې مو د سیستمونو د رامنځته کېدو او له چاپېریال سره د اړیکو له مخې د هغوی ډولونه وڅېړل. په دې برخه کې به د دوو نورو معیارونو په اړه خبرې وکړو: لومړی، په یوه لوی جوړښت کې د سیستم ځای او د مطالعې کچه؛ او دویم، د سیستم د فعالیت ډګر.

د دغو معیارونو پېژندل له موږ سره مرسته کوي چې د یوه سیستم حدود، داخلي جوړښت، ځانګړې دندې او له نورو سیستمونو سره اړیکې په سمه توګه درک کړو. همدارنګه، دا روښانوي چې یو سیستم څنګه د یوه لوی سیستم برخه کېدای شي، خو په عین وخت کې د جلا مطالعې او تحلیل موضوع هم ګرځېدای شي.

۴. اصلي سیستمونه او فرعي سیستمونه

د سیستمونو د طبقه‌بندۍ یو مهم معیار په یوه لوی جوړښت کې د هغوی ځای او د مطالعې کچه ده. د دې معیار له مخې، د اصلي سیستم او فرعي سیستم ترمنځ توپیر کولای شو.

دلته د «اصلي سیستم» اصطلاح هغه سیستم ته اشاره کوي چې د یوې ځانګړې مطالعې یا تحلیل اصلي موضوع وي. له همدې امله، د اصلي او فرعي سیستم توپیر یوازې د سیستم په ذاتي جوړښت پورې نه، بلکې د څېړنې له موخې او کچې سره هم تړاو لري.

۱.۱. اصلي سیستم څه ته وایي؟

اصلي سیستم هغه سیستم دی چې د یوې ځانګړې څېړنې یا تحلیل تمرکز پرې وي. څېړونکی د خپلې مطالعې د موخې له مخې د دغه سیستم عناصر، داخلي اړیکې، جوړښت، د فعالیت بهیر او پایلې څېړي.

اصلي سیستم معمولاً له څو برخو یا فرعي سیستمونو څخه جوړ وي. دا برخې خپلې ځانګړې دندې او داخلي اړیکې لري، خو فعالیتونه یې له یو بل سره تړلي وي. د دغو برخو ګډ فعالیت د اصلي سیستم پر عمومي فعالیت او پایلو اغېز کوي.

د بېلګې په توګه، که د یوه هېواد اقتصادي سیستم د مطالعې موضوع وي، نو اقتصادي سیستم به اصلي سیستم وي. په دې حالت کې د تولید، بانکدارۍ، سوداګرۍ او مالیاتو اړوند جوړښتونه او بهیرونه د دغه سیستم د بېلابېلو برخو (فرعي سیستمونو) په توګه څېړل کېدای شي.

۱.۲. فرعي سیستم څه ته وایي؟

فرعي سیستم د یوه لوی سیستم هغه برخه ده چې خپل عناصر، جوړښت، داخلي اړیکې او ځانګړې دندې لري، خو فعالیت یې له لوی سیستم سره هم تړلی وي.

فرعي سیستم یوازې یوه جلا یا بې‌نظمه برخه نه ده؛ بلکې خپله هم یو سیستم کېدای شي. یعنې عناصر لري، د عناصرو ترمنځ یې اړیکې تنظیم شوې وي او د خپلو فعالیتونو له لارې ټاکلې پایلې رامنځته کوي. له همدې امله، یو فرعي سیستم هم د خپل جوړښت او فعالیت له مخې په جلا توګه مطالعه کېدای شي.

د بېلګې په توګه، بانکي سیستم د یوه هېواد د اقتصادي سیستم یوه برخه ده. بانکونه د سپما د راټولولو، پورونو د برابرولو، د پیسو د لېږد او د مالي خدمتونو د وړاندې کولو په برخه کې ځانګړې دندې ترسره کوي. د دغو فعالیتونو څرنګوالی د اقتصادي سیستم پر نورو برخو، لکه تولید، سوداګرۍ او پانګونې، اغېز کوي. په ورته وخت کې، د اقتصادي وضعیت بدلون هم د بانکي سیستم پر فعالیت اغېز لرلای شي.

په همدې ډول، د یوه ښوونیز نظام د مطالعې پر مهال د ښوونکو د روزنې سیستم، د درسي نصاب سیستم او د زده‌کړې د ارزونې سیستم د هغه فرعي سیستمونه ګڼل کېدای شي. هر یو یې ځانګړې دندې لري، خو د ښوونیز نظام د عمومي فعالیت او پایلو په جوړولو کې ونډه لري.

۱.۳. د اصلي او فرعي سیستمونو ترمنځ اړیکې

د اصلي او فرعي سیستمونو اړیکه یوازې په دې معنا نه ده چې لوی سیستم له څو برخو جوړ دی؛ بلکې د دغو برخو ترمنځ د متقابل اغېز اړیکې هم مهمې دي.

د یوه فرعي سیستم بدلون کولای شي د لوی سیستم پر نورو برخو او عمومي پایلو اغېز وکړي. په ورته ډول، د لوی سیستم په جوړښت، اصولو، سرچینو یا فعالیت کې بدلون د هغه پر فرعي سیستمونو هم اغېز لرلای شي.

د بېلګې په توګه، که بانکي سیستم د پورونو د ورکولو شرایط بدل کړي، دا بدلون د سوداګرو پر پانګونه، د تولید پر کچه او د کارموندنې پر فرصتونو اغېز کولای شي. په مقابل کې، اقتصادي رکود یا د دولت د مالي سیاستونو بدلون هم د بانکي سیستم پر فعالیت اغېز لرلای شي. دا ښيي چې فرعي سیستمونه له لوی سیستم څخه په بشپړ ډول خپلواک نه دي، بلکې د اړیکو په یوه پراخه شبکه کې فعالیت کوي.

د دې اړیکو د ښه درک له پاره د سیستم د حدودو ټاکل هم مهم دي. د څېړنې موخه ټاکي چې کومې برخې د مطالعې په اصلي چوکاټ کې شاملې شي او کومې برخې د لوی سیستم یا چاپېریال په توګه وڅېړل شي. البته، له ټاکل شوي چوکاټ څخه بهر برخې هم د سیستم پر فعالیت اغېز لرلای شي؛ د سیستم حدود ټاکل یوازې د تحلیل د منظمولو یوه لاره ده.

۱.۴. د اصلي او فرعي سیستمونو توپیر نسبي دی، نه مطلق

یو سیستم په هر حالت کې په ثابت ډول نه اصلي وي او نه فرعي. دا چې یو سیستم د مطالعې اصلي موضوع ګڼل کېږي او که د یوه لوی سیستم برخه، د څېړنې له موخې او کچې سره تړاو لري.

د بېلګې په توګه، که د یوه هېواد اقتصادي سیستم وڅېړو، بانکي سیستم به یې فرعي سیستم وي. خو که د بانکونو جوړښت، د پورونو بهیر، د سپما راټولول او د مالي خدمتونو څرنګوالی په جلا توګه مطالعه کړو، بانکي سیستم به د مطالعې اصلي موضوع شي. په دې حالت کې د بانکي سیستم خپلې برخې هم د فرعي سیستمونو په توګه څېړل کېدای شي.

له همدې امله، د اصلي او فرعي سیستمونو ترمنځ توپیر باید د هغوی دایمي او نه بدلېدونکې ځانګړنه ونه ګڼل شي. دا توپیر د مطالعې له کچې او موخې سره سم ټاکل کېږي او له موږ سره مرسته کوي چې د سیستم حدود، داخلي جوړښت او له نورو سیستمونو سره اړیکې په سمه توګه تحلیل کړو.

۵. د فعالیت د ډګر له مخې د سیستمونو ډولونه

سیستمونه یوازې د رامنځته کېدو د څرنګوالي، له چاپېریال سره د اړیکو او په یوه لوی جوړښت کې د خپل ځای له مخې نه طبقه‌بندي کېږي؛ بلکې د فعالیت د ډګر له مخې هم بېلابېل ډولونه لري.

د فعالیت د ډګر له مخې طبقه‌بندي پر دې بنسټ ترسره کېږي چې یو سیستم په کومه ساحه کې فعالیت کوي، کومې دندې ترسره کوي او د کومو اړتیاوو د پوره کولو له پاره کار کوي.

د دې معیار له مخې، د سیاسي، اقتصادي، ټولنیز او کلتوري سیستم ترڅنګ حقوقي، امنیتي، ښوونیز او تخنیکي سیستمونه هم د یادونې وړ دي. دا سیستمونه د خپلو ځانګړو دندو او فعالیتونو له مخې پېژندل کېږي، خو په عملي ژوند کې یې اړیکې له یو بل سره نږدې وي.

۵.۱. سیاسي سیستم

سیاسي سیستم له هغو بنسټونو، اړیکو او بهیرونو څخه جوړ دی چې د سیاسي واک له ترلاسه کولو، تنظیم او کارونې، د ګډو پرېکړو له نیولو او د ټولنې د سیاسي چارو له مدیریت سره تړاو لري. د دولت بنسټونه، سیاسي ګوندونه، ټاکنیز بهیرونه او د خلکو سیاسي ګډون یې د فعالیت له مهمو اړخونو څخه دي.

۵.۲. اقتصادي سیستم

اقتصادي سیستم هغه جوړښتونه، اړیکې او بهیرونه رانغاړي چې د سرچینو د تولید، وېش، تبادلې او مصرف څرنګوالی تنظیموي. بازارونه، بانکونه، سوداګریز بنسټونه او د کار بازار یې د بېلګو په توګه یادولای شو.

۵.۳. ټولنیز سیستم

ټولنیز سیستم د افرادو، ډلو، ټولنیزو بنسټونو او د هغوی ترمنځ د اړیکو هغه مجموعه ده چې د ټولنیز ژوند په تنظیم او دوام کې ونډه لري. کورنۍ، ټولنیزې شبکې او بېلابېل ټولنیز بنسټونه یې د مهمو برخو بېلګې دي.

۵.۴. کلتوري سیستم

کلتوري سیستم له هغو ارزښتونو، باورونو، ژبې، دودونو، سمبولونو او د معنا د لېږد له بهیرونو سره تړاو لري چې د یوې ټولنې د کلتوري ژوند په جوړولو او دوام کې ونډه لري. د ژبې، ادبیاتو، هنرونو او دودونو ساتنه او لېږد یې د فعالیت له مهمو اړخونو څخه دي.

د دغو څلورو سیستمونو داخلي جوړښت، د فعالیت څرنګوالی او له یو بل سره اړیکې پراخ بحث ته اړتیا لري؛ له همدې امله به په راتلونکې برخه کې هر یو په جلا او تفصیلي ډول وڅېړو.

۵.۵. حقوقي سیستم

حقوقي سیستم له قوانینو، اصولو، بنسټونو او کړنلارو څخه جوړ دی چې د حقونو او مکلفیتونو، قانوني اړیکو او د شخړو د حل چارې تنظیموي. د قانون جوړونې بهیرونه، قضايي بنسټونه او د قوانینو د تطبیق لارې یې د مهمو برخو بېلګې دي.

۵.۶. امنیتي سیستم

امنیتي سیستم هغه بنسټونه، اړیکې او کړنلارې په ځان کې رانغاړي چې د امنیت د تأمین، د ګواښونو د پېژندلو، د خطرونو د ارزونې او مدیریت او د بحرانونو پر وړاندې د غبرګون له پاره فعالیت کوي. د اړوندو ادارو ترمنځ همغږي او د معلوماتو شریکول یې د فعالیت له مهمو اړخونو څخه دي.

۵.۷. ښوونیز سیستم

ښوونیز سیستم له هغو بنسټونو، سرچینو، تګلارو او بهیرونو څخه جوړ دی چې د زده‌کړې او روزنې د تنظیم، د پوهې د لېږد او د مهارتونو د ودې له پاره فعالیت کوي. ښوونځي، پوهنتونونه، ښوونکي، زده‌کوونکي، درسي نصاب او د زده‌کړې د ارزونې لارې یې د مهمو عناصرو بېلګې دي.

۵.۸. تخنیکي سیستم

تخنیکي سیستم له وسایلو، تجهیزاتو، ټکنالوژیو، کړنلارو او اړوندو انساني فعالیتونو څخه جوړ وي چې په ګډه یوه تخنیکي دنده ترسره کوي. د برېښنا د تولید او وېش سیستم، مخابراتي شبکې او د اوبو رسولو سیستمونه یې د بېلګو په توګه یادولای شو.

۶. د سیستمونو د فعالیتي ډګرونو ترمنځ اړیکې

د فعالیت د ډګر له مخې د سیستمونو طبقه‌بندي د هغوی ځانګړې دندې روښانوي، خو دا په دې معنا نه ده چې سیستمونه له یو بل څخه په بشپړ ډول جلا دي. په عملي ژوند کې د یوه سیستم فعالیت د نورو سیستمونو پر جوړښت، سرچینو او پایلو اغېز کولای شي.

د بېلګې په توګه، د ښوونیز سیستم فعالیت له اقتصادي سرچینو سره تړاو لري، ځکه د ښوونځیو جوړول، د ښوونکو روزل او د تعلیمي موادو برابرول مالي امکانات غواړي. په ورته وخت کې، ښوونیز سیستم د پوهې او مهارتونو په پراخولو سره پر اقتصادي او ټولنیز ژوند اغېز کوي.

همدارنګه، سیاسي پرېکړې د اقتصادي فعالیتونو شرایط بدلولای شي؛ حقوقي اصول د ادارو او افرادو د فعالیت چوکاټ ټاکلای شي؛ او کلتوري ارزښتونه د خلکو پر ټولنیزو اړیکو او چلند اغېز لرلای شي. تخنیکي سیستمونه هم د اقتصاد، ښوونې، امنیت او نورو برخو د فعالیتونو د ملاتړ له پاره کارول کېږي.

دا اړیکې ښيي چې د یوه سیستم د بشپړ درک له پاره کله ناکله اړینه ده چې له نورو سیستمونو سره یې اړیکې هم وڅېړل شي. که یو سیستم په بشپړ ډول له نورو څخه جلا تحلیل شي، ښايي د هغه د فعالیت ځینې مهم لاملونه او پایلې له پامه وغورځول شي.

۷. د سیستمونو د طبقه‌بندۍ په اړه مهمه یادونه

د سیستمونو د طبقه‌بندۍ په اړه یو مهم ټکی دا دی چې د وېش بېلابېل معیارونه د یوه سیستم بېلابېل اړخونه راښيي. دا معیارونه د یو بل بدیل نه دي، بلکې یو د بل بشپړوونکي دي.

یو سیستم د رامنځته کېدو له مخې طبیعي یا مصنوعي کېدای شي؛ له چاپېریال سره د اړیکو له مخې پرانیستی یا تړلی کېدای شي؛ په یوه لوی جوړښت کې د خپل ځای او د مطالعې د کچې له مخې اصلي یا فرعي کېدای شي؛ او د فعالیت د ډګر له مخې اقتصادي، ښوونیز، تخنیکي یا د بلې ځانګړې ساحې اړوند سیستم ګڼل کېدای شي.

د بېلګې په توګه، بانکي سیستم د انسانانو له خوا د مالي اړتیاوو د پوره کولو له پاره جوړ شوی، نو د رامنځته کېدو له مخې مصنوعي سیستم دی. دا له مشتریانو، بازارونو، دولتي ادارو او نورو مالي بنسټونو سره پیسې او معلومات تبادله کوي، نو پرانیستی سیستم هم دی. د یوه هېواد د اقتصادي سیستم په چوکاټ کې فرعي سیستم ګڼل کېدای شي، خو د فعالیت د ډګر له مخې اقتصادي سیستم دی.

په همدې ډول، ښوونیز سیستم مصنوعي او پرانیستی سیستم دی؛ د یوه پراخ ټولنیز جوړښت د فرعي سیستم په توګه مطالعه کېدای شي؛ او د فعالیت د ډګر له مخې ښوونیز سیستم ګڼل کېږي.

دا بېلګې څرګندوي چې د یوه سیستم د پېژندلو له پاره یوازې د هغه نوم یا د فعالیت ډګر معلومول بسنه نه کوي. د سیستم د بشپړ درک له پاره باید د څېړنې له موخې سره سم د هغه د رامنځته کېدو څرنګوالی، له چاپېریال سره اړیکې، په لوی جوړښت کې ځای، داخلي جوړښت او د فعالیت ډګر هم وڅېړل شي.

له همدې امله، د سیستمونو طبقه‌بندي یوازې د نومونو او ډلو ټاکل نه دي؛ بلکې د هغوی د جوړښت، فعالیت او اړیکو د تحلیل یوه علمي وسیله ده.

پایله

د سیستمونو د ډولونو مطالعه له موږ سره مرسته کوي چې د بېلابېلو سیستمونو ترمنځ ورته‌والی او توپیرونه په منظم ډول وپېژنو. د اصلي او فرعي سیستمونو توپیر روښانوي چې یو سیستم په یوه لوی جوړښت کې څه ځای لري او د مطالعې د موخې له مخې څنګه تحلیل کېدای شي. په ورته وخت کې، د فعالیت د ډګر له مخې طبقه‌بندي د سیستمونو ځانګړې دندې او د فعالیت ساحې راښيي.

خو د سیستمونو د بشپړ درک له پاره یوازې د یوه معیار پېژندل بسنه نه کوي. د یوه سیستم د دقیق تحلیل پر مهال باید د هغه داخلي جوړښت، د اجزاوو ترمنځ اړیکې، له چاپېریال سره تعامل، په لوی جوړښت کې ځای او له نورو سیستمونو سره متقابل اغېز په پام کې ونیول شي.

په راتلونکې برخه کې به د سیاسي، اقتصادي، ټولنیز او کلتوري سیستمونو جوړښت، ځانګړتیاوې او د فعالیت څرنګوالی په تفصیلي ډول وڅېړو، څو روښانه شي چې دا سیستمونه څنګه فعالیت کوي او له یو بل سره څه ډول اړیکې لري.

02.11.2026

 

 

----------

سریزه

په تېرو دوو مقالو کې مو درنو لوستونکو ته د سیستم د مفهوم او د هغه د فعالیت د څرنګوالي په اړه معلومات وړاندې کړل. په لومړۍ مقاله کې مو وڅېړل چې سیستم څه ته ویل کېږي او اساسي ځانګړتیاوې یې کومې دي؛ په دویمه مقاله کې مو تشریح کړه چې د سیستم بېلابېلې برخې څنګه فعالیت کوي، له یو بل سره څه ډول اړیکې لري او د خپلو متقابلو اړیکو له لارې څنګه پایلې رامنځته کوي.

سیستمونه د جوړښت، فعالیت او موخو له مخې له یو بل سره توپیر لري. ځینې یې په طبیعي ډول رامنځته کېږي، لکه د انسان بدن او ایکولوژیکي سیستمونه؛ ځینې نور د انسان له خوا د ځانګړو اړتیاوو د پوره کولو له پاره جوړېږي، لکه بانکي او ښوونیز سیستمونه. همدارنګه، ځینې سیستمونه له خپل چاپېریال سره د موادو، انرژۍ یا معلوماتو تبادله کوي، او د ځینې نورو اړیکې له چاپېریال سره محدودې وي. ځینې سیستمونه د مطالعې اصلي موضوع وي، خو ځینې نور د لویو سیستمونو د برخو (اجزاوو)  په توګه فعالیت کوي.

د دغو توپیرونو د پېژندلو او د سیستمونو د جوړښت او فعالیت د ښه درک له پاره، په سیستمونو پورې په اړوندو علمي څانګو کې له بېلابېلو معیارونو څخه ګټه اخیستل کېږي. دې بهیر ته د سیستمونو تصنیف یا کلاسیفیکاسیون ویل کېږي. د تصنیف موخه یوازې د سیستمونو په ډلو وېشل نه دي، بلکې دا هم ده چې د هغوی ځانګړتیاوې، له یو بل سره توپیرونه او په لویو جوړښتونو کې د هغوی اړیکې په منظم ډول وپېژندل شي.

البته، د سیستمونو د تصنیف له پاره یو واحد وېش نشته چې په ټولو علمي څانګو او د څېړنې په ټولو موخو کې یو شان وکارول شي. د وېش معیارونه د څېړنې له موضوع، موخې او علمي ډګر سره سم توپیر کولای شي. په دې مقاله کې به د سیستمونو د تصنیف څلور عمده معیارونه وڅېړو او د هر یوه له مخې به د سیستمونو بېلابېل ډولونه تشریح کړو.

۱. د سیستمونو د وېش عمده معیارونه

د سیستمونو د ښه پېژندلو له پاره باید لومړی روښانه کړو چې د کومې ځانګړتیا له مخې او په کوم معیار یې په ګروپونو وېشو. په دې مقاله کې د سیستمونو د تصنیف له پاره څلور عمده معیارونه په پام کې نیسو:

۱. د سیستم د رامنځته کېدو له مخې:د دې معیار له مخې سیستمونه په طبیعي او مصنوعي سیستمونو وېشل کېږي. دلته د سیستم د رامنځته کېدو څرنګوالی مهم دی؛ یعنې سیستم په طبیعي بهیرونو کې رامنځته شوی او که د انسان له خوا طرحه او په مصنوعي ډول جوړ شوی دی.

۲. له چاپېریال سره د اړیکو له مخې:د دې معیار له مخې سیستمونه په پرانیستو او تړلو سیستمونو وېشل کېږي. دلته د سیستم او چاپېریال ترمنځ د موادو، انرژۍ او معلوماتو د تبادلې څرنګوالی په پام کې نیول کېږي. د دې وېش دقیق مفهوم د علمي ډګر له مخې توپیر کولای شي.

۳. په یوه لوی جوړښت کې د ځای او د مطالعې د کچې له مخې:د دې معیار له مخې سیستمونه د اصلي سیستم او فرعي سیستم په توګه پېژندل کېږي. دلته مهمه دا ده چې د څېړنې په مهال سیستم په یوه لوی جوړښت کې څه ځای لري او د مطالعې په بهیر کې په کومه کچه ورباندې تمرکز کوو.

۴. د فعالیت د ډګر له مخې:د دې معیار له مخې سیستمونه د فعالیت د برخې او ساحې پر بنسټ وېشل کېږي؛ لکه سیاسي، اقتصادي، ټولنیز، کلتوري، امنیتي، حقوقي، ښوونیز، تخنیکي او نور سیستمونه.

دا معیارونه د سیستمونو بېلابېل اړخونه روښانوي؛ له همدې امله، یو سیستم د یوه معیار له مخې په یوه ډله او د بل معیار له مخې په بله ډله کې راتلای شي. د بېلګې په توګه، یو بانکي سیستم د رامنځته کېدو له مخې مصنوعي سیستم دی، ځکه انسانانو د مالي خدمتونو د وړاندې کولو له پاره جوړ کړی دی. له چاپېریال سره د اړیکو له مخې پرانیستی سیستم ګڼل کېږي، ځکه له مشتریانو، نورو مالي بنسټونو، دولتي ادارو او اقتصادي چاپېریال سره اړیکې او تبادلې لري. د یوه هېواد د اقتصادي سیستم په چوکاټ کې فرعي سیستم دی، خو د فعالیت د ډګر له مخې اقتصادي سیستم ګڼل کېږي.

له دې بېلګې څخه څرګندېږي چې یاد څلور معیارونه یو د بل بدیل نه دي؛ بلکې هر یو د سیستم یوه ځانګړې ځانګړتیا راڅرګندوي. همدارنګه، دا څلور معیارونه د سیستمونو د تصنیف یوازیني معیارونه نه دي، بلکې د دې مقالې د موخې له مخې غوره شوي عمده معیارونه دي.

۲. طبیعي او مصنوعي سیستمونه

د سیستمونو د وېش لومړی معیار د هغوی د رامنځته کېدو څرنګوالی دی. د دې معیار له مخې، سیستمونه په دوو عمومي ډلو وېشل کېدای شي: طبیعي سیستمونه او مصنوعي سیستمونه. د دواړو ترمنځ اساسي توپیر دا دی چې سیستم په طبیعي بهیرونو کې رامنځته شوی او که د انسان له خوا د یوې ټاکلې اړتیا یا موخې له پاره جوړ شوی دی.

طبیعي سیستمونه

طبیعي سیستمونه هغه دي چې د طبیعي بهیرونو او شرایطو په پایله کې (تر ډیره د انسان له مداخلې پرته) رامنځته شوي وي، نه دا چې انسان په مستقیم ډول د یوه ټاکلي پلان له مخې جوړ کړي وي. د انسان بدن، د ځمکې د اقلیم سیستم، د سیندونو سیستم او ایکولوژیکي سیستمونه یې بېلګې دي.

د انسان بدن یو طبیعي سیستم دی، ځکه له بېلابېلو غړو او جوړښتونو څخه جوړ شوی او هره برخه یې ځانګړې دنده ترسره کوي. زړه وینه پمپ کوي، سږي د اکسیجن او کاربن ډای‌اکسایډ تبادله ترسره کوي او عصبي سیستم د بدن د بېلابېلو فعالیتونو په تنظیم کې ونډه لري. د دغو برخو فعالیتونه له یو بل سره تړلي دي؛ له همدې امله، د یوې برخې فعالیت پر نورو برخو او د ټول بدن پر فعالیت اغېز کولای شي. د بدن د ژوندي پاتې کېدو او عادي فعالیت له پاره د دغو برخو ترمنځ همغږي اړینه ده.

مصنوعي سیستمونه

مصنوعي سیستمونه هغه دي چې انسان یې د یوې ځانګړې اړتیا د پوره کولو، موخې ته د رسېدو یا د ستونزې د حل له پاره طرحه او رامنځته کوي. ښوونیز نظام، بانکي سیستم، ترانسپورتي سیستم، ترافیکي سیستم، د یوه شرکت اداري جوړښت او د برېښنا د وېش سیستم او داسې نور یې بېلګې دي.

د بېلګې په توګه، ښوونیز سیستم د زده‌کړې او پوهې د لېږد له پاره رامنځته کېږي. په دې سیستم کې زده‌کوونکي، ښوونکي، ښوونځي، درسي مواد، تعلیمي ادارې او اړوندې تګلارې بېلابېلې برخې دي. خو یوازې د دغو برخو شتون ښوونیز سیستم نه جوړوي؛ د هغوی ترمنځ اړیکې، د دندو وېش، همغږي او ګډ فعالیت هم مهم دي. د بېلګې په توګه، د ښوونکو تدریس، د زده‌کوونکو زده‌کړه، د درسي موادو کیفیت او د تعلیمي ادارو مدیریت ټول د ښوونیز سیستم پر فعالیت او پایلو اغېز کوي.

د طبیعي او مصنوعي سیستمونو ترمنځ توپیر

د طبیعي او مصنوعي سیستمونو ترمنځ اساسي توپیر د هغوی د رامنځته کېدو په څرنګوالي کې دی، نه دا چې یو حتماً منظم وي او بل نه وي، یا یو موخه ولري او بل یې ونه لري. طبیعي سیستمونه هم منظم جوړښتونه او د فعالیت ځانګړتیاوې لري، او مصنوعي سیستمونه هم د انسان له خوا د ټاکلو موخو د ترلاسه کولو له پاره جوړېږي.

همدارنګه، دا توپیر په دې معنا نه دی چې طبیعي سیستمونه هېڅکله د انسان تر اغېز لاندې نه راځي، یا مصنوعي سیستمونه له طبیعي شرایطو سره اړیکه نه لري. انسان کولای شي طبیعي سیستمونه بدل کړي؛ د بېلګې په توګه، د ځنګلونو وهل د یوې سیمې پر ایکولوژیکي سیستم اغېز کوي. په ورته وخت کې، مصنوعي سیستمونه هم د طبیعي چاپېریال، سرچینو او شرایطو تر اغېز لاندې فعالیت کوي. د برېښنا د تولید او وېش سیستم، د بېلګې په توګه، د اوبو، باد، سون‌توکو او نورو سرچینو له شتون سره تړاو لرلای شي.

په ځینو مواردو کې طبیعي او مصنوعي عناصر په یوه ګډ جوړښت کې سره یوځای کېږي. کرنیز سیستم یې یوه بېلګه ده: خاوره، اوبه، اقلیم او ژوندي موجودات طبیعي عناصر دي، خو د کرنې وسایل، د اوبو لګولو شبکې او د انسان د مدیریت لارې مصنوعي عناصر دي. له همدې امله، د سیستم د رامنځته کېدو د څرنګوالي پېژندنه د هغه د طبیعي او مصنوعي اړخونو د درک له پاره مهمه ده.

۳. پرانیستي (واز) او تړلي سیستمونه

د سیستمونو د وېش دویم معیار له خپل چاپېریال سره د هغوی د اړیکو څرنګوالی دی. د دې معیار له مخې، سیستمونه په عمومي ډول پرانیستي او تړلي سیستمونه بلل کېږي. د دې وېش اساسي موخه دا ده چې معلومه کړو سیستم له خپل چاپېریال سره څه ډول اړیکې لري او کوم شیان د سیستم او چاپېریال ترمنځ تبادله کېږي.

پرانیستي سیستمونه

پرانیستي سیستمونه هغه دي چې له خپل چاپېریال سره د مادې، انرژۍ یا معلوماتو تبادله کوي. د دې تبادلې ډول او کچه د سیستم له ماهیت او فعالیت سره تړاو لري.

د بېلګې په توګه، د انسان بدن له چاپېریال څخه خواړه، اوبه او اکسیجن ترلاسه کوي، انرژي مصرفوي او تودوخه، کاربن ډای‌اکسایډ او نور مواد چاپېریال ته باسي. له همدې امله، د انسان بدن یو پرانیستی سیستم ګڼل کېږي؛ ځکه فعالیت او ژوند یې له چاپېریال سره له دوامداره تبادلې سره تړلي دي.

په همدې ډول، ښوونیز نظام له ټولنې څخه زده‌کوونکي، سرچینې او معلومات ترلاسه کوي، ښوونه او روزنه وړاندې کوي او د ټولنې پر پوهه، مهارتونو او ټولنیز ژوند اغېز کوي. ټولنیز، اقتصادي او سیاسي سیستمونه هم له خپل چاپېریال او نورو سیستمونو سره اړیکې لري. د بېلګې په توګه، اقتصادي سیستم له کورنیو، بازارونو، دولتي ادارو او نړیوال اقتصاد سره اړیکې او تبادلې لري؛ له همدې امله، په دغو برخو کې بدلونونه د اقتصادي سیستم پر فعالیت او پایلو اغېز کولای شي.

تړلي سیستمونه

د تړلي سیستم اصطلاح باید د اړوند علمي ډګر له تعریف سره سم وکارول شي؛ ځکه په بېلابېلو علمي څانګو کې یې معنا یو شان نه ده. په عمومي او ځینو ټولنیزو یا سازماني بحثونو کې تړلی سیستم هغه سیستم ته ویل کېږي چې له چاپېریال سره یې اړیکې یا تبادلې محدودې وي، یا د تحلیل پر مهال یې داخلي جوړښت ته تر بهرنیو اړیکو ډېر پام کېږي.

خو په ترمودینامیک کې د تړلي سیستم تعریف دقیق دی: تړلی سیستم له چاپېریال سره ماده نه تبادله کوي، خو انرژي ورسره تبادله کولای شي. په مقابل کې، منزوي سیستم نه ماده او نه انرژي له چاپېریال سره تبادله کوي.

په عملي نړۍ کې بشپړ منزوي سیستمونه ډېر کم دي. همدارنګه، په ټولنیزو او سازماني مطالعاتو کې کله ناکله یو سیستم د تحلیل له پاره تر ډېره له چاپېریاله جلا په پام کې نیول کېږي؛ خو دا تحلیلي جلاوالی په خپله دا معنا نه لري چې سیستم په واقعیت کې له چاپېریال سره هېڅ اړیکه نه لري.

د پرانیستو او تړلو سیستمونو د توپیر پېژندل ځکه مهم دي چې د یوه سیستم فعالیت یوازې د هغه په داخلي برخو او اړیکو پورې نه تړل کېږي. چاپېریال، سرچینې، بهرني شرایط او له نورو سیستمونو سره اړیکې هم د هغه پر فعالیت او پایلو اغېز کولای شي. د همدې اړیکو څېړنه مرسته کوي چې د سیستم د بدلونونو او د هغه د پایلو لاملونه په ښه توګه درک کړو.

د تړليو او منزوي سیستمونو ترمنځ توپیر

په ټرموډینامیک (Thermodynamics)  فزیک کې - چې د تودوخې، انرژۍ، کار او د هغوی ترمنځ د بدلونونو او اړیکو مطالعه کوي- تړلي او منزوي سیستمونه یو له بل سره توپیر لري. تړلی سیستم له خپل چاپېریال سره ماده نه تبادله کوي، خو انرژي تبادله کولای شي. د بېلګې په توګه، په یوه کلک او تړلي لوښي کې د ګاز اندازه ثابته پاتې کېدای شي، خو که لوښی له بهر سره تودوخه تبادله کړي، د ګاز د تودوخې درجه بدلېدای شي.

برعکس، منزوي سیستم هغه دی چې له چاپېریال سره نه ماده او نه انرژي تبادله کوي. په واقعي نړۍ کې د بشپړ منزوي سیستم رامنځته کول ډېر ستونزمن دي؛ له همدې امله، په علمي څېړنو کې ډېر وخت د داسې سیستمونو فرضي یا نږدې بېلګې کارول کېږي.

په دې توګه، د دواړو ترمنځ اساسي توپیر دا دی چې تړلی سیستم له چاپېریال سره د انرژۍ تبادله کولای شي، خو منزوي سیستم په بشپړ تعریف کې له چاپېریال سره هېڅ ډول ماده یا انرژي نه تبادله کوي.

۲۵/۱۰/۲۰۲۶م

(پاته لري)

 

 

 


بالا
 
بازگشت