مهرالدین مشید
جوان افغانستان؛ از فروپاشی امید تا ضرورت رستاخیز فکری و فرهنگی
در تاریخ ملتها، گاهی فاجعه تنها در ویرانی شهرها، سقوط حکومتها یا جنگهای آشکار دیده نمیشود؛ بلکه عمیقترین فاجعه زمانی شکل میگیرد که روح یک جامعه، امید یک نسل و توان اندیشیدن آن آسیب ببیند. افغانستان در چند دهه گذشته نه تنها میدان رقابتهای سیاسی و نظامی بوده، بلکه با بحرانهای پنهانتری نیز روبهرو شده است؛ بحرانهایی که در ذهن، روان و آینده نسل جوان ریشه دوانیدهاند.
داستان شماری از جوانانی که در سایه بیکاری، بیهدفی و ناامیدی به مواد نشهآور پناه بردهاند، تنها روایت چند فرد گمشده نیست؛ بلکه بازتاب یک بحران ساختاری است. این وضعیت نشان میدهد که جنگ، فقر و فروپاشی نهادهای اجتماعی چگونه میتواند سرمایه انسانی یک کشور را به حاشیه براند و نسلی را که باید سازنده آینده باشد، گرفتار روزمرگی و فرار از واقعیت سازد. این بیانگر این واقعیت تلخ است که گاهی تاریخ ملتها نه در میدانهای جنگ؛ بلکه در سکوت چشمهای جوانانی نوشته میشود که امید را گم کردهاند. امروز اگر در گوشهای از افغانستان جوانی را ببینیم که ساعتها و روزها در پناه مواد نشهآور از واقعیت تلخ زندگی فرار میکند، نباید تنها به رفتار او نگاه کنیم؛ باید به آن زخمهای عمیقی بنگریم که او را به این نقطه رسانده است.
پشت هر جوان گرفتار در گرداب اعتیاد، داستانی از محرومیت، شکست آرزوها، بیکاری، فقر، جنگ و بیاعتمادی نهفته است. او تنها قربانی یک ماده مخدر نیست؛ قربانی یک وضعیت تاریخی است که در آن فرصت شکوفایی از هزاران جوان گرفته شده است. نسلی که باید در کتابخانهها، دانشگاهها، آزمایشگاهها و میدانهای سازندگی حضور میداشت، در بسیاری موارد در سایه تاریک بیهدفی و فراموشی گرفتار شده است؛ اما خطر اصلی تنها اعتیاد جسمی نیست؛ خطر بزرگتر، اعتیاد یک جامعه به ناامیدی است. زمانی که یک نسل باور کند که هیچ راهی برای تغییر وجود ندارد، آن جامعه با یکی از خطرناکترین بحرانهای تاریخی خود روبهرو میشود. زیرا ملتها پیش از آنکه سرزمین خود را از دست بدهند، امید خود را از دست میدهند.
افغانستان در طول دهههای گذشته بارها درگیر جنگهای آشکار و پنهان بوده است؛ جنگهایی که تنها خانهها و شهرها را ویران نکردند، بلکه بر روان جمعی جامعه نیز اثر گذاشتند. جنگ طولانی، ضعف نهادهای دولتی، فساد، فقر، مهاجرت گسترده و بحرانهای هویتی، زمینهای ایجاد کردهاند که در آن بخشی از جوانان احساس بیگانگی با آینده کنند. در چنین شرایطی، دشمن یک ملت تنها کسانی نیستند که با اسلحه وارد میدان میشوند؛ گاهی بزرگترین تهدید، نابودی اندیشه، فرهنگ و اراده یک نسل است. جامعهای که جوانانش از پرسش، دانش و آفرینش فاصله بگیرند، آسانتر در برابر افراطگرایی، خشونت و بازیهای قدرت آسیبپذیر میشود.
با این حال، نباید تصویر جوان افغانستان را تنها با رنج و شکست تعریف کرد. تاریخ نشان داده است که ملتها از میان سختترین بحرانها نیز میتوانند دوباره برخیزند. همین نسل جوان، اگر فرصت آموزش، کار، آزادی اندیشه و مشارکت اجتماعی پیدا کند، میتواند نیروی بزرگ تغییر باشد. رستاخیز افغانستان از بازگشت به انسان آغاز میشود؛ از بازگرداندن کرامت به جوان، از زنده کردن روح پرسشگری، از تبدیل کردن مدرسه و دانشگاه به سنگرهای آگاهی، و از ساختن جامعهای که در آن هیچ جوانی مجبور نباشد برای فراموش کردن دردهایش به تاریکی پناه ببرد.
امروز پرسش بزرگ تاریخ در برابر افغانستان این است: آیا اجازه خواهیم داد نسل جوان در میان خاکستر گذشته گم شود، یا دست او را خواهیم گرفت تا آیندهای متفاوت بسازد؟ پاسخ این پرسش، تنها وظیفه یک حکومت یا یک گروه سیاسی نیست؛ مسئولیت همه کسانی است که به آینده این سرزمین باور دارند. زیرا افغانستان بدون جوانان آگاه، آزاد و امیدوار، تنها یک جغرافیا خواهد بود؛ اما با آنان میتواند دوباره به یک ملت زنده تبدیل شود.
تاریخ هنوز پایان داستان افغانستان را ننوشته است. شاید همین جوانانی که امروز در تاریکی گرفتار شدهاند، فردا نویسندگان فصل تازهای از آزادی، دانش و آبادانی باشند. شرط آن است که پیش از آنکه دیر شود، به جای سرزنش آنان، ریشههای درد را درمان کنیم و چراغ امید را دوباره در دل یک نسل روشن سازیم. حال پرسش این است که این مسئولیت سنگین را چگونه می توان به سر رساند و ادای دین کرد.
پاسخ این پرسش، پیش از هر چیز، در پذیرش مسئولیت جمعی نهفته است. دولتها، نخبگان، دانشگاهیان، رسانهها، خانوادهها و همه نیروهای دلسوز جامعه باید دست در دست هم، زمینه آموزش، اشتغال، امید و مشارکت جوانان را فراهم سازند. هیچ جامعهای با ناامید ساختن نسل جوان به آیندهای روشن نرسیده است. اگر امروز برای نجات این نسل سرمایهگذاری شود، فردا افغانستان نیز خواهد توانست از دل رنجها، راهی به سوی صلح، آزادی و توسعه بگشاید. در غیر این صورت، فاجعه هر روز فربه تر و بحران گسترده تر خواهد شد.
بحران جوانان؛ فراتر از یک آسیب فردی
از دیدگاه جامعهشناسی، اعتیاد گسترده و گرایش جوانان به مواد مخدر را نمیتوان صرف ناشی از ضعف اراده فردی دانست. این پدیده اغلب نتیجه تعامل عوامل پیچیده اجتماعی است: فقدان فرصتهای اقتصادی، ضعف نظام آموزشی، نبود چشمانداز روشن برای آینده، بحران هویت و احساس بیقدرتی در برابر سرنوشت.
جوانی که سالها در فضای جنگ، خشونت و ناامنی رشد کرده است، ممکن است به تدریج باور کند که تلاش و تحصیل نیز نمیتواند مسیر زندگی او را تغییر دهد. در چنین شرایطی، مواد نشهآور به جای آنکه یک انتخاب واقعی باشد، به ابزاری برای فرار موقت از دردهای انباشته تبدیل میشود؛ اما این فرار، در نهایت انسان را از توانایی تغییر وضعیت خویش محروم میسازد. این آسیب پذیری زمانی افزایش پیدا میکند که جوانان در برابر فرسایش اندیشه قرار بگیرند؛ زیرا جوامع تنها با حمله نظامی یا اشغال سرزمینها شکست نمیخورند؛ گاهی فرسایش اندیشه، امید و اراده یک ملت، خطرناکتر از ویرانی فیزیکی است. هنگامی که جوانان یک کشور از مشارکت علمی، فرهنگی و اجتماعی فاصله بگیرند، جامعه به تدریج نیروی محرک خود را از دست میدهد.
در این میان، هرگونه تلاش داخلی یا خارجی که به تضعیف آگاهی، گسترش افراطگرایی، رواج مواد مخدر یا نابودی فرهنگ پرسشگری کمک کند، در نهایت به تضعیف بنیانهای یک جامعه میانجامد. البته تحلیل این پدیده نیازمند بررسی دقیق عوامل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی است و نباید همه مشکلات را تنها به یک عامل نسبت داد؛ زیرا بحران افغانستان محصول مجموعهای از عوامل تاریخی و ساختاری است.
آشکار است، زمانی که دولت نتواند خدمات اساسی، امنیت، عدالت و فرصتهای برابر را فراهم کند، شکاف میان جامعه و نهادهای سیاسی افزایش مییابد. در چنین وضعیتی، گروههای آسیبپذیر، بهویژه جوانان، بیشتر در معرض ناامیدی، مهاجرت، افراطگرایی یا آسیبهای اجتماعی قرار میگیرند. افغانستان نمونهای از جامعهای است که جنگ طولانی، ضعف نهادها و بحران مشروعیت سیاسی، زمینههای فرسایش اعتماد عمومی را فراهم کرده است. بازسازی افغانستان بدون بازسازی انسان افغانستان ممکن نیست؛ زیرا ساختمانها را میتوان دوباره ساخت؛ اما بازگرداندن امید از دست رفته یک نسل، دشوارترین ماموریت تاریخی است. با تاسف که راه حل بحران جوانان افغانستان تنها در مبارزه با مواد مخدر یا ایجاد برنامههای کوتاه مدت اقتصادی خلاصه نمیشود. جامعه نیازمند یک پروژه بزرگ فرهنگی و انسانی است؛ پروژهای که در آن آموزش، تفکر انتقادی، آزادی اندیشه، فرصتهای شغلی و مشارکت اجتماعی جوانان در اولویت قرار گیرد و بازگشت به انسان و اندیشه را به نمایش بگذارد. دانشگاهها، مراکز فرهنگی، رسانههای مسئول و نهادهای مدنی میتوانند نقش مهمی در بازسازی روحیه پرسشگری و خلاقیت ایفا کنند. جوان باید احساس کند که آینده متعلق به او است، نه اینکه قربانی بازیهای قدرت و بحرانهای تاریخی باشد.
نابسامانی های جوانان در سایه حاکمیت طالبان
وضعیت جوانان افغانستان تحت حاکمیت طالبان را میتوان بهطور کلی نگرانکننده و رو به فرسایش ارزیابی کرد. محدودیت بر آموزش، کار، آزادی بیان و مشارکت اجتماعی، بهویژه برای دختران و زنان جوان، امید به آینده را بهشدت کاهش داده است. در چنین فضایی، بسیاری از جوانان یا به مهاجرت میاندیشند، یا در ناامیدی، بیکاری و آسیبهای اجتماعی گرفتار میشوند. طالبان با سیاستهای سختگیرانه و بسته، فضای رشد فکری و اجتماعی را برای نسل جوان محدود کردهاند. بسته ماندن دروازههای آموزش عالی، کاهش فرصتهای شغلی، و نبود آزادیهای مدنی، جوانان را از نقشآفرینی در جامعه دور ساخته است. در نتیجه، بخشی از این نسل به انزوا، فقر، اعتیاد و بیاعتمادی نسبت به آینده کشانده شده است.
نابسامانیهای روزافزون جوانان در افغانستان، صدای خاموش اما ویرانگری است که هر روز پیکر جامعه را عمیقتر زخمی میکند. این بحران تنها در آمار اعتیاد، بیکاری یا مهاجرت خلاصه نمیشود، بلکه نشانهای از فروپاشی امید در میان نسلی است که میتوانست موتور توسعه و بازسازی کشور باشد. جوانی که باید در دانشگاه، آزمایشگاه، کتابخانه و محیط کار، آینده خود و کشورش را بسازد، امروز یا قربانی خشونت و سرکوب است، یا در گرداب اعتیاد، فقر و ناامیدی دستوپا میزند.
رو آوردن بخشی از جوانان به مواد مخدر را باید در بستر بحران عمیق سیاسی و اجتماعی افغانستان تحلیل کرد. هنگامی که ساختار سیاسی، افق روشنی برای آینده ترسیم نمیکند، آزادیهای مدنی محدود میشود، فرصتهای شغلی از میان میرود و مهاجرت به تنها رؤیای ممکن تبدیل میشود، احساس یأس، درماندگی و وحشتزدگی به یک واقعیت روانی و اجتماعی بدل میگردد. در چنین شرایطی، مواد مخدر برای برخی نه وسیله لذت، بلکه ابزاری برای فرار موقت از واقعیتی تلخ و طاقتفرسا میشود.
تراژدی افغانستان تنها در آن نیست که هر از گاهی جوانانی در میدان خشونت و سرکوب جان خود را از دست میدهند؛ بلکه فاجعه بزرگتر آن است که هزاران جوان دیگر، بیهیاهو و در سکوت، هر روز اندکی از آرزوها، انگیزهها و سرمایه انسانی خود را از دست میدهند. آنان اگرچه زندهاند، اما در اثر اعتیاد، ناامیدی، انزوای اجتماعی و محرومیت از آینده، به تدریج از حیات مؤثر اجتماعی حذف میشوند. این همان «سلاخی خاموش» یک نسل است؛ سلاخیای که نه با گلوله، بلکه با یأس، فقر، بیعدالتی و انسداد سیاسی انجام میشود.
اگر این روند ادامه یابد، افغانستان تنها نیروی انسانی امروز خود را از دست نخواهد داد، بلکه سرمایه فکری، علمی و تمدنی فردای خود را نیز قربانی خواهد کرد. هیچ جامعهای بدون جوانان امیدوار، آگاه و توانمند قادر به ساختن آیندهای پایدار نیست. از اینرو، درمان بحران اعتیاد و نابسامانی جوانان، پیش از هر چیز، مستلزم اصلاح ساختارهای سیاسی، گسترش فرصتهای آموزشی و اقتصادی، تقویت عدالت اجتماعی و بازگرداندن امید به نسل جوان است؛ زیرا جامعهای که امید را از جوانانش بگیرد، آینده را نیز از خود گرفته است.
نجات جوانان در چنین شرایطی تنها با باز شدن دروازههای آموزش، کار و مشارکت اجتماعی ممکن نیست؛ بلکه نیازمند آموزش، تفکر انتقادی، آزادی اندیشه، فرصتهای شغلی و مشارکت اجتماعی و بازگشت به انسان و اندیشه است. جامعه افغانستان نیاز دارد که برای جوانان، بهویژه دختران، حق تحصیل و فعالیت دوباره فراهم شود. همچنین ایجاد فرصتهای اقتصادی، حمایت روانی، و مبارزه جدی با مواد مخدر از ضرورتهای فوری است؛ اما دهها دریغ و درد که تحت حاکمیت طالبان، آینده جوانان افغانستان با تهدید جدی روبهرو است. اگر این روند ادامه یابد، سرمایه انسانی کشور بیشتر فرسوده خواهد شد. نجات این نسل تنها زمانی ممکن است که به جای محدودیت، به آموزش، امید و آزادی میدان داده شود.
نتیجهگیری
بزرگترین نبرد افغانستان امروز تنها در میدانهای نظامی نیست؛ بلکه در میدان ذهن و اندیشه نسل جوان جریان دارد. اگر جوانان این سرزمین امید، دانش و توانایی ساختن آینده را از دست بدهند، هیچ برنامه سیاسی یا اقتصادی نمیتواند این کشور را به سوی ثبات پایدار ببرد. این به معنای آن نیست که دیگر افغانستان یارای ایستاد شدن را ندارد؛ زیرا تاریخ افغانستان تنها تاریخ شکست و رنج نیست؛ تاریخ مقاومت، آفرینش و دوباره برخاستن نیز هست. همان جوانی که امروز در تاریکی ناامیدی گرفتار شده است، میتواند فردا معمار یک افغانستان تازه باشد؛ به شرط آنکه جامعه به جای رها کردن او در گرداب فراموشی، راه آگاهی، فرصت و امید را در برابرش بگشاید. بنابراین، نجات افغانستان از بازسازی ساختمانها آغاز نمیشود؛ بلکه از بازسازی انسان آغاز میشود؛ البته بازسازی ایکه دگرگونی های بزرگ فکری و فرهنگی را در پی داشته باشد تا از فروپاشی امید ها پیشگیری کند و پاسخگوی ضرورت رستاخیز فکری و فرهنگی باشد. آینده این سرزمین زمانی تغییر خواهد کرد که جوان افغانستانی دوباره باور کند که میتواند بیندیشد، انتخاب کند و تاریخ خود را بنویسد.
بالا
بازگشت