اسد کشتمند
افغانستان؛ تاریخی که کمتر شنیدهایم؛ روایتی از درون تاریخ
پنجم آگوست ۲۰۲۶، برابر با ۱۴ مرداد ۱۴۰۵، نخستین بخش از مجموعه گفتوگوهایی را آغاز میکنیم که در هفتههای آینده ادامه خواهد داشت؛ مجموعهای درباره یکی از مهمترین و در عین حال مناقشهبرانگیزترین فصلهای تاریخ معاصر منطقه ما؛ تاریخ افغانستان، تجربه حزب دموکراتیک خلق افغانستان، جمهوری دموکراتیک افغانستان، جنگ سرد، مداخلات قدرتهای جهانی و منطقهای و تحولاتی که نه تنها سرنوشت افغانستان، بلکه آینده سراسر منطقه را دگرگون کرد.
افغانستان برای ما تنها یک همسایه نیست. تاریخ معاصر ایران و افغانستان در دهههای گذشته بارها به یکدیگر گره خورده است؛ از انقلابها و جنگها تا مهاجرت، بنیادگرایی، رقابت قدرتهای جهانی و پیامدهایی که هنوز هم بر زندگی میلیونها نفر در هر دو کشور تأثیر گذاشته است. با این حال، بخش مهمی از این تاریخ یا کمتر روایت شده یا بیشتر از زاویه دید قدرتهای بزرگ بازگو شده است. از همین رو، شنیدن روایت کسانی که خود در متن این رویدادها حضور داشتهاند، اهمیت ویژهای دارد.
مهمان این مجموعه، رفیق اسدالله کشتمند، از اعضای پیشین کمیته مرکزی حزب دموکراتیک خلق افغانستان و از چهرههای باسابقه آن حزب است. ایشان پس از تحصیل در فرانسه و فعالیت در حزب کمونیست فرانسه، به افغانستان بازگشتند و در سالهای پرحادثه جمهوری دموکراتیک افغانستان مسئولیتهای مهمی از جمله مدیریت روزنامه «حقیقت انقلاب ثور»، فعالیت در روابط بینالملل کمیته مرکزی حزب و همچنین سفارت افغانستان در مجارستان، ایران و اتیوپی را بر عهده داشتند. ایشان همچنین برادر سلطانعلی کشتمند، نخستوزیر جمهوری دموکراتیک افغانستان، هستند و از نزدیک در جریان بسیاری از تصمیمات و تحولات سیاسی آن دوران قرار داشتهاند.
در این مجموعه، با نگاهی مستند و پرسشگر، به موضوعاتی همچون شکلگیری حزب دموکراتیک خلق، اختلافات میان جناحهای خلق و پرچم، نقش محمد داود، رویداد هفت ثور، نورمحمد ترهکی، حفیظالله امین، ورود نیروهای شوروی، نقش آمریکا، پاکستان، عربستان سعودی، ایران و دیگر بازیگران منطقهای، ظهور جریانهای جهادی و طالبان و پیامدهای بلندمدت این تحولات برای افغانستان و منطقه خواهیم پرداخت. همچنین درباره روابط نیروهای سیاسی ایران و افغانستان، تجربه فعالان ایرانی در افغانستان و سرنوشت جنبشهای چپ در دو کشور نیز گفتوگو خواهیم کرد.
هدف این برنامه نه دفاع از اشخاص و جریانها و نه محکوم کردن آنهاست، بلکه ثبت و شنیدن روایت یکی از شاهدان و کنشگران این دوره تاریخی است. قضاوت نهایی را به آگاهی، مطالعه و داوری مخاطبان واگذار میکنیم.
امیدواریم این مجموعه بتواند به شناخت دقیقتر تاریخ معاصر افغانستان و درک بهتر پیوندهای تاریخی دو ملت ایران و افغانستان کمک کند. اگر درباره این دوره از تاریخ افغانستان پرسش یا موضوعی دارید، آن را در بخش نظرات با ما در میان بگذارید تا در قسمتهای آینده، در صورت امکان، با رفیق اسدالله کشتمند مطرح کنیم.
قسمت اول
دوازدهم آگوست ۲۰۲۶، در سومین جلسه از سلسلهگفتگوهای خود با رفیق ارزشمند، اسد کشمند، بار دیگر به بخشی از تاریخ معاصر افغانستان پرداختیم.
در این برنامه، به سالهای پایانی حکومت داوود خان، وضعیت احزاب و جریانهای سیاسی آن دوران، شکلگیری و فعالیت حزب دموکراتیک خلق افغانستان و اختلافات درونی این حزب در سالهای پس از تأسیس آن پرداختیم؛ اختلافاتی که سرانجام به انشعاب حزب و شکلگیری دو جناح خلق و پرچم انجامید.
همچنین درباره بازگشت حفیظالله امین از آمریکا، نقش او در تشکیلات حزب دموکراتیک خلق، روابط و عملکرد بحثبرانگیز او و تأثیرات مخربش بر روند تحولات داخلی حزب گفتگو کردیم؛ روندی که در نهایت به تشدید اختلافات در رهبری، کنار زدن و سپس کشته شدن نورمحمد ترهکی و قبضه قدرت توسط امین انجامید.
بخش دیگری از گفتگو به شکلگیری نخستین اعتراضات و سازمانیابی جریانهای مذهبی و اسلامگرا در دوران داوود خان علیه کمونیستها و نیروهای چپ اختصاص داشت. همچنین نقش گروههای مائوئیستی افغانستان، اختلافات آنها با حزب دموکراتیک خلق و تأثیر فعالیتهایشان از همان سالهای نخست تا درگیریها و جنگهای سالهای بعد مورد بررسی قرار گرفت.
در مجموع، این گفتگو تلاشی است برای بازخوانی یکی از دورههای بسیار مهم و پیچیده تاریخ معاصر افغانستان؛ دورهای که بسیاری از تحولات و منازعات سالهای بعد ریشه در آن داشت
دومین جلسه
در گفتوگوی امروز با رفیق اسدالله کشمند، بار دیگر به تاریخ معاصر افغانستان بازگشتیم؛ به دوران حکومت داوود خان و سالهای منتهی به ثور ۱۳۵۷، زمانی که نظامیان وابسته به حزب دموکراتیک خلق افغانستان علیه حکومت داوود خان دست به اقدام زدند. در این برنامه تلاش کردیم به چند پرسش اساسی بپردازیم: مواضع حزب دموکراتیک خلق افغانستان و دو جناح خلق و پرچم در دوران داوود خان چه بود؟ چرا بخشی از حزب به سوی اقدام نظامی رفت؟ آیا همه رهبران حزب با چنین اقدامی موافق بودند؟ و امروز، با فاصله نزدیک به نیم قرن، کسانی که خود در آن دوران حضور داشتند چگونه به آن واقعه نگاه میکنند؟ یکی از محورهای اصلی گفتوگو این بود که اساساً واقعه ثور ۱۳۵۷ را چه باید نامید: انقلاب ثور، کودتای نظامی یا قیام نظامیان؟ تفاوت این مفاهیم چیست؟ آیا صرف بهدست گرفتن قدرت سیاسی از طریق یک حرکت نظامی را میتوان انقلاب نامید؟ و مهمتر از آن، آیا آن واقعه توانست به تحولات انقلابی و پایدار در ساختار اجتماعی و سیاسی افغانستان منجر شود؟ بخش مهم دیگری از گفتوگوی امروز به حفیظالله امین اختصاص داشت؛ به فعالیتها و نقش او در سالهای پیش از ثور ۱۳۵۷ و در جریان اقدام نظامی، ترورها و عملیات مخفیانه آن دوران، و همچنین پرسشها و ابهاماتی که درباره روابط و نقش سیاسی او و احتمال ارتباطش با آمریکاییها و تأثیر آن بر تحولات سیاسی افغانستان و سرنگونی حکومت داوود خان مطرح شده است. تاریخ افغانستان سرشار از تجربههایی تلخ و در عین حال آموزنده است. بازخوانی این تاریخ تنها برای شناخت گذشته نیست؛ درسهای افغانستان، درسهایی برای امروز و آیندهاند. اگر این تجربهها را بهدرستی بشناسیم و از اشتباهات و فجایع گذشته درس بگیریم، شاید بتوان از تکرار دوباره آنها جلوگیری کرد. اگر از این برنامه خوشتان آمد، لطفاً آن را لایک کنید، کانال رسانه ما را سابسکرایب کنید و این گفتوگو را با دیگر علاقهمندان به تاریخ معاصر افغانستان به اشتراک بگذارید.
انقلاب ثور، کودتای نظامی یا قیام نظامیان؟ حفیظالله امین چه نقشی داشت؟
در برنامه امروز «رسانه ما» با رفیق گرامی اسدالله کشتمند به یکی از بخشهای بسیار مهم و سرنوشتساز تاریخ معاصر افغانستان پرداختیم؛ دورانی که انقلاب ثور به پیروزی رسیده بود، اما تنها چند ماه پس از آن، اختلافات میان دو گرایش اصلی حزب دموکراتیک خلق افغانستان، یعنی خلق و پرچم، بهشدت بالا گرفت.
در این دوره، حفیظالله امین نقش کلیدی در حذف پرچمیها از ساختار قدرت ایفا کرد. تعداد قابل توجهی از رهبران و کادرهای پرچم تحت عنوان مأموریتهای دیپلماتیک و سفارت به کشورهای مختلف فرستاده شدند و عملاً از افغانستان دور نگه داشته شدند و تعدادی دیگر نیز دستگیر شدند. به این ترتیب، تنشهای درونی میان دو جناح حزب دموکراتیک خلق افغانستان روزبهروز عمیقتر شد و کشمکش بر سر قدرت به یکی از مهمترین عوامل بحران سیاسی در حکومت تازهتأسیس تبدیل گردید.
در ادامه این تحولات، بحران سیاسی و امنیتی افغانستان شدت گرفت و مناسبات رهبری افغانستان با اتحاد شوروی نیز وارد مرحله تازهای شد؛ روندی که سرانجام به ورود نیروهای نظامی شوروی به افغانستان در دسامبر ۱۹۷۹ انجامید. در جریان عملیات نظامی شوروی، حکومت حفیظالله امین سرنگون شد و با بازگشت ببرک کارمل و شماری از رهبران و کادرهای پرچم، زمینه بازگشت این بخش از حزب دموکراتیک خلق افغانستان به قدرت فراهم گردید.
در گفتوگوی امروز تلاش کردیم این دوره حساس را از خلال روایتها و خاطرات اسدالله کشتمند مرور کنیم؛ دورانی که اختلافات درونی حزب، حذف پرچمیها، قدرتگیری حفیظالله امین و سرانجام ورود نیروهای شوروی، مسیر تاریخ افغانستان را برای سالهای بعد بهشدت تحت تأثیر قرار داد.
امیدوارم از این برنامه خوشتان آمده باشد. اگر تا به حال کانال رسانه ما را سابسکرایب نکردهاید، لطفاً سابسکرایب کنید، برنامه را لایک کنید و آن را با دوستان خود و در شبکههای اجتماعی به اشتراک بگذارید.
جلسه چهارم
از اصلاحات تا شورش؛ چه بر سر انقلاب ثور افغانستان آمد؟ با اسدالله کشتمند؛ جلسه پنجم
دوم سپتامبر ۲۰۲۶، پنجمین جلسه از سلسله گفتوگوهای ما با رفیق اسدالله کشمند را برگزار کردیم. در این جلسه، رفیق کشمند به بسیاری از پرسشهای مهم درباره دوران حکومت حزب دموکراتیک خلق افغانستان پرداختند؛ از جمله اتهاماتی که در ارتباط با عملکرد حزب در آن دوران مطرح شده است، کشتارهایی که گفته میشود در آن سالها اتفاق افتاده یا شایعات و روایتهایی که پیرامون آنها شکل گرفته است، وضعیت زندانها و نحوه برخورد با مخالفان سیاسی. در بخش پایانی گفتوگو نیز به مسئله اصلاحات و فرمانهایی پرداختیم که پس از انقلاب ثور از سوی حکومت جدید صادر شد و اجرای آنها به یکی از عوامل گسترش مخالفتها در افغانستان تبدیل گردید. بسیاری از این اصلاحات، در اصل اقداماتی در جهت منافع بخشهای بزرگی از جامعه افغانستان بودند و میتوانستند مورد استقبال میلیونها نفر از دهقانان، زنان و مردان این کشور قرار گیرند. اصلاحات ارضی، کاهش فشار بدهیها بر دهقانان، تغییر برخی مناسبات سنتی و بهبود حقوق زنان از جمله این اقدامات بود. اما متأسفانه شیوه اجرای این اصلاحات و اشتباهاتی که در نحوه عملی کردن آنها صورت گرفت، شرایطی به وجود آورد که هم مخالفان داخلی و هم دولتها و نیروهای خارجی توانستند از نارضایتیهای ایجادشده بهرهبرداری کنند و به تحریک و گسترش مخالفتها دامن بزنند. در نتیجه، اصلاحاتی که قرار بود در خدمت منافع مردم افغانستان باشد، در عمل با مخالفتهای گستردهای روبهرو شد و در بخشهایی از کشور به شورش و قیام علیه حکومت انجامید. شدت این بحرانها به جایی رسید که دولت وقت افغانستان بارها برای مقابله با شورشها و تثبیت حکومت خود از اتحاد شوروی درخواست کمک نظامی و مداخله کرد. رفیق اسدالله کشمند در جلسه آینده به بسیاری از این مسائل، از جمله چگونگی گسترش مخالفتها، نقش نیروهای داخلی و خارجی و مسئله درخواست کمک از اتحاد شوروی، با جزئیات بیشتری خواهند پرداخت. امیدوارم از این برنامه استفاده کنید. اگر برنامه را مفید میدانید، لطفاً آن را لایک کنید، کانال رسانه ما را سابسکرایب کنید، برای دوستانتان بفرستید و در شبکههای اجتماعی به اشتراک بگذارید تا افراد بیشتری بتوانند از این سلسله گفتوگوهای تاریخی استفاده کنند. از همراهی و حمایت شما بسیار سپاسگزارم. رسانه ما رضا فانی یزدی
جلسه پنجم
روزهای آخر امین؛ روایت ناگفته از ورود شوروی و تغییر قدرت در افغانستان؛ با اسدالله کشتمند جلسه ششم
در برنامه روز، نهم سپتامبر ۲۰۲۶، در ادامه گفتوگوهای ما با رفیق اسدالله کشمند، از رهبران حزب دموکراتیک خلق افغانستان، رفتیم سراغ یکی از حساسترین و پرماجراترین دورههای تاریخ معاصر افغانستان؛ روزهای آخر حکومت حفیظالله امین. روزهایی که شرایط در افغانستان بهشدت بحرانی شده بود. سرکوب نیروهای داخلی، فشار بر رفقای حزبی، بهویژه پرچمیها، بازداشتها، شکنجهها و برخوردهای خشن سیاسی، نارضایتی زیادی در کشور به وجود آورده بود. در همین دوره بود که رهبران افغانستان، از جمله نورمحمد ترهکی و خود حفیظالله امین، بارها از اتحاد شوروی درخواست کمک نظامی کرده بودند. در این گفتوگو درباره روزهای پایانی حکومت امین، ورود نیروهای شوروی به افغانستان و بازگشت بخشی از رهبران حزب دموکراتیک خلق افغانستان به قدرت صحبت کردیم؛ تحولاتی که عملاً فصل تازهای را در تاریخ افغانستان باز کرد. اما شاید جذابترین و آموزندهترین بخش این گفتوگو، جزئیاتی باشد که معمولاً در کتابها و روایتهای کلی تاریخ کمتر میشنویم؛ خاطرات دستاول، دیدارهای شخصی با برخی از رهبران اتحاد شوروی و حرفها، توصیهها و هشدارهایی که آنها در آن روزهای حساس به رهبران حزب دموکراتیک خلق افغانستان میدادند؛ از اختلافات درون حزب گرفته تا نگرانی درباره آینده افغانستان و خطرهایی که در برابر این کشور قرار داشت. به نظرم ارزش این گفتوگوها دقیقاً همینجاست. گاهی یک خاطره، یک ملاقات یا حتی چند جملهای که در یک دیدار خصوصی رد و بدل شده، برای فهم تاریخ خیلی بیشتر از یک روایت کلی به ما کمک میکند. در برنامه آینده، این داستان را ادامه میدهیم و با جزئیات بیشتری به دوره پس از ورود نیروهای شوروی، شکلگیری شرایط تازه در افغانستان و تلاش رهبران حزب برای ادامه اصلاحات و ایجاد همکاری با دیگر نیروهای سیاسی و اجتماعی کشور میپردازیم. اگر این گفتوگو برایتان جالب و مفید بود، لطفاً برنامه را لایک کنید و آن را با دوستانتان و در شبکههای اجتماعی به اشتراک بگذارید. با دنبال کردن کانال هم کمک میکنید این روایتهای دستاول از تاریخ معاصر افغانستان بیشتر دیده و شنیده شوند. اینها فقط روایتهایی از گذشته نیستند؛ شاید در دل همین تجربهها و جزئیات تاریخی، درسهایی باشد که برای امروز و آینده افغانستان، ایران و دیگر کشورهای منطقه هم ارزش شنیدن و فکر کردن داشته باشد. رسانه ما - رضا فانی یزدی
جلسه ششم
بالا
بازگشت