عبدالواحد خرم
برگی از برگ های تاریخ :
سلطان جلالالدین خوارزمشاه (منکبرنی) آخرین پادشاه سلسله خوارزمشاهیان بود و زندگی او تقریباً بهطور کامل درگیر جنگ، بهویژه با مغولان، گذشت.
دوران حکمرانی:
· او پس از مرگ پدرش، محمد خوارزمشاه، در حدود سال ۱۲۲۰ میلادی (۶۱۷ هجری) به قدرت رسید.
· دوران حکومتش کوتاه (حدود ۱۱ سال) اما بسیار پرحادثه بود.
· مهمترین ویژگی حکومت او:
o مقاومت شدید در برابر حمله مغولان به رهبری چنگیزخان
o پیروزی مهم در نبرد پروان علیه مغولان
o شکست در نبرد کنار رود سند و عقبنشینی به هند
· پس از بازگشت از هند، در ایران، قفقاز و آناتولی به جنگ با دشمنان مختلف (مغولان، گرجیان، سلجوقیان روم) ادامه داد.
در این دوره، حکومت او بیشتر حالت سیار و جنگی داشت و نتوانست یک دولت پایدار و متمرکز ایجاد کند.
چگونگی کشته شدن
پایان زندگی او برخلاف انتظار، در میدان نبرد نبود بلکه به شکل نسبتاً ناگهانی رخ داد:
· در سال ۱۲۳۱ میلادی (۶۲۸ هجری)، پس از شکستها و تعقیب توسط مغولان، به نواحی دیاربکر و کردستان گریخت.
· در یکی از شبها، هنگام فرار و پراکندگی سپاهش:
o توسط یک راهزن (یا فرد محلی کرد) شناسایی شد
o آن فرد به دلیل کینهای قدیمی (کشته شدن خویشاوندش توسط سپاه خوارزمشاه)
o او را با وجود ناشناس بودن، به قتل رساند
به این ترتیب، یکی از سرسختترین دشمنان مغولان، نه در جنگ بزرگ، بلکه به دست یک فرد عادی کشته شد.
جمعبندی
· جلالالدین خوارزمشاه:
o آخرین پادشاه خوارزمشاهیان
o نماد مقاومت در برابر مغولان
· حکومت: کوتاه، جنگی و ناپایدار
· مرگ:
o سال ۱۲۳۱ میلادی
o قتل توسط فردی محلی در حال فرار
دوران حاکمیت سلطان محمود غزنوی :
سلطان محمود غزنوی یکی از مهمترین پادشاهان سلسله غزنویان بود.
· تولد: حدود سال ۳۶۱ هجری قمری (۹۷۱ میلادی)
· آغاز حکومت: حدود ۳۸۷ هجری قمری (۹۹۷ میلادی)
· پایان حکومت: ۴۲۱ هجری قمری (۱۰۳۰ میلادی)
او حدود ۳۰ تا ۳۴ سال حکومت کرد و در این مدت قلمرو خود را از خراسان تا بخشهایی از ایران و هند گسترش داد.
حمله به خوارزم (خیوه)
خیوه (در منطقه خوارزم امروزی در ازبکستان/ترکمنستان) در آن زمان بخشی از قلمرو خوارزمشاهیان بود.
سلطان محمود به خوارزم حمله کرد و آن را تصرف نمود. این حمله حدود اوایل قرن ۱۱ میلادی (اوایل قرن پنجم هجری) رخ داد.
دلایل حمله به خوارزم (خیوه)
دلایل اصلی این حمله چند مورد بود:
1. گسترش قلمرو
محمود بهطور کلی سیاست توسعهطلبانه داشت و به دنبال گسترش امپراتوری خود بود.
او با شکست دادن حکومتهای محلی (مثل سامانیان و خوارزمشاهیان) قلمرو خود را بزرگتر کرد.
2. رقابت سیاسی و کنترل منطقه
خوارزم منطقهای مهم و استراتژیک در آسیای میانه بود.
کنترل آن یعنی تسلط بر مسیرهای تجاری و قدرت بیشتر در منطقه.
3. انگیزه اقتصادی
مانند حملات او به هند، یکی از انگیزههای مهم، بهدست آوردن ثروت و غنایم بود.
4. تثبیت قدرت داخلی
با فتح سرزمینهای جدید، محمود موقعیت خود را بهعنوان یک سلطان قدرتمند تثبیت میکرد و مخالفان داخلی را تضعیف مینمود.
جمعبندی کوتاه
· سلطان محمود غزنوی: حاکم از ۹۹۷ تا ۱۰۳۰ میلادی
· حمله به خیوه/خوارزم: در راستای فتوحات او
· دلایل اصلی:
o توسعه قلمرو
o کنترل منطقه مهم خوارزم
o کسب ثروت
o تثبیت قدرت سیاسی
1. دوره زندگی و حکومت چنگیزخان
· تولد: حدود ۱۱۶۲ میلادی
· اعلام بهعنوان خان بزرگ: ۱۲۰۶ میلادی
· وفات: ۱۲۲۷ میلادی
چنگیزخان از سال ۱۲۰۶ تا ۱۲۲۷ فرمانروایی کرد و در این مدت قبایل مغول را متحد ساخت و فتوحات گستردهای انجام داد.
2. مهمترین لشکرکشیهای چنگیزخان
الف) اتحاد مغولها (قبل از 1206)
· جنگهای داخلی بین قبایل مغول
· شکست رقبای مهم و تشکیل یک دولت واحد
ب) حمله به چین شمالی (1209–1215)
· جنگ با سلسله «جین»
· فتح پکن (بخشهایی از چین)
ج) حمله به آسیای مرکزی (1218–1221)
· جنگ با امپراتوری خوارزمشاهیان
· تصرف:
o سمرقند
o بخارا
o خراسان
o بخشهای ایران
این حمله یکی از ویرانگرترین لشکرکشیها در تاریخ بود.
د) پیشروی به غرب (1221–1223)
· رسیدن به:
o قفقاز
o جنوب روسیه
· شکست نیروهای روس و قبایل قپچاق
3. ساحه نفوذ چنگیزخان
در زمان مرگ او (1227)، قلمرو شامل:
· چین شمالی
· مغولستان
· آسیای مرکزی (ازبکستان، قزاقستان)
· ایران و خراسان
· بخشهایی از روسیه
بهطور کلی از شرق آسیا تا غرب آسیا گسترش داشت.
4. دوره فرزندان و جانشینان
پس از مرگ چنگیزخان، امپراتوری بین فرزندانش تقسیم شد:
1. اوگتای خان (1229–1241)
· سومین پسر چنگیز
· ادامه فتوحات:
o حمله به اروپا (لهستان و مجارستان)
o تکمیل فتح چین شمالی
2. جغتای خان
· حاکم آسیای مرکزی
· ایجاد «خانات جغتای»
3. تولوی (پدر هلاکو و قوبلای)
· نسل او نقش مهمی در آینده داشت
5. امپراتوری در زمان نوادگان
الف) قوبلای خان (1260–1294)
· تأسیس سلسله «یوان» در چین
· حکومت بر کل چین
ب) هلاکو خان (در ایران، 1256–1265)
· تشکیل «ایلخانان»
· سقوط بغداد (1258)
ج) اردوی زرین (در روسیه)
· حکومت نوادگان چنگیز در روسیه و اروپای شرقی
6. وسعت نهایی امپراتوری مغول
در قرن ۱۳ میلادی، امپراتوری مغول به بزرگترین امپراتوری پیوسته جهان تبدیل شد:
از:
· چین و کره (شرق)
تا:
· ایران و عراق
و حتی:
· اروپای شرقی (روسیه، اوکراین، مجارستان)
این امپراتوری تقریباً بیشتر آسیا و بخشهایی از اروپا را دربر میگرفت.
جمعبندی کوتاه
· چنگیزخان (1206–1227) بنیانگذار امپراتوری مغول بود
· مهمترین فتوحات: چین، آسیای مرکزی، ایران، روسیه
· پس از او، فرزندانش امپراتوری را گسترش دادند
· در نهایت، مغولها بزرگترین امپراتوری پیوسته تاریخ را ساختند
بعد از چنگیزخان:
۱) خانات جغتای — ۱۲۲۷ تا ۱۳۷۰
(حکومت جغتای خان و نوادگانش بر آسیای میانه و بخشهای افغانستان)
۲) تیموریان — ۱۳۷۰ تا ۱۵۰۷
(حکومت امیر تیمور؛ دوره شکوفایی هرات)
۳) ازبکان شیبانی — ۱۵۰۰ تا ۱۵۱۰
(رهبری محمد شیبانی خان؛ سقوط تیموریان)
۴) مغولان هند — ۱۵۲۶ تا حدود قرن ۱۸
(بنیانگذار ظهیرالدین بابر؛ کابل و قندهار مهم)
۵) صفویان — ۱۵۰۱ تا ۱۷۳۶
(دولت صفوی؛ کنترل غرب افغانستان مثل هرات)
۶) هوتکیان — ۱۷۰۹ تا ۱۷۳۸
(میر ویس هوتک؛ آغاز قدرت افغانها)
۷) درانیان — از ۱۷۴۷ به بعد
(احمدشاه درانی؛ تشکیل افغانستان مدرن
مامونیان (آل مأمون خوارزم)
· یک دودمان ایرانیتبار بودند.
· در ناحیهٔ خوارزم (امروزه بخشهایی از ازبکستان و ترکمنستان) حکومت میکردند.
· فرهنگ و زبانشان عمدتاً ایرانی (فارسی/خوارزمی) بود، هرچند مانند بسیاری از حکومتهای آن دوره، از زبان عربی هم در امور علمی و دیوانی استفاده میشد.
خوارزمشاهیان
· خاستگاه اولیهشان به غلامان ترک در دستگاه سلجوقیان برمیگردد، بنابراین از نظر ریشهٔ اولیه ترکتبار به شمار میآیند.
· اما با گذشت زمان کاملاً در فرهنگ ایرانی-اسلامی جذب شدند و دربارشان فارسیزبان بود.
· به همین دلیل گاهی از نظر فرهنگی آنها را «ایرانیشده» نیز میدانند.
· مامونیان: ایرانیتبار
· خوارزمشاهیان: ترکتبار (با فرهنگ ایرانیشده)
امپراطوری عثمانی (امپراتوری عثمانی) یکی از بزرگترین و مهمترین قدرتهای تاریخ بود که چندین قرن دوام آورد.
آغاز (تأسیس)
آغاز این امپراتوری به حدود سال ۱۲۹۹ میلادی برمیگردد، زمانی که عثمان اول در منطقه آناتولی (ترکیه امروزی) حکومتی کوچک را پایهگذاری کرد. نام «عثمانی» هم از نام او گرفته شده است.
اوج قدرت
عثمانیها بهتدریج گسترش یافتند و در قرنهای ۱۵ و ۱۶ میلادی به اوج قدرت رسیدند. یکی از مهمترین رویدادها فتح قسطنطنیه در سال ۱۴۵۳ توسط محمد دوم بود که باعث شد این شهر (استانبول امروزی) پایتخت امپراتوری شود.
پایان (سقوط)
پایان امپراتوری عثمانی پس از شکست در جنگ جهانی اول رقم خورد. در نهایت در سال ۱۹۲۲ میلادی نظام سلطنتی عثمانی لغو شد و آخرین سلطان، محمد ششم، از قدرت کنار رفت.
کمی بعد، در سال ۱۹۲۳، کشور جدید ترکیه به رهبری مصطفی کمال آتاتورک تأسیس شد.
دلایل سقوط :
۱. ضعف و فساد داخلی
در دورههای پایانی، بسیاری از سلاطین کارآمد نبودند و اداره واقعی کشور به دست درباریان و وزیران افتاد. فساد اداری، رشوهخواری و بینظمی باعث شد حکومت کارایی خود را از دست بدهد
۲. عقبماندگی علمی و صنعتی
در حالی که اروپا وارد انقلاب صنعتی شده بود، عثمانیها نتوانستند خود را با پیشرفتهای علمی، نظامی و صنعتی هماهنگ کنند. این فاصله باعث ضعف اقتصادی و نظامی شد
۳. شکستهای نظامی
عثمانیها در جنگهای متعدد از قدرتهای اروپایی شکست خوردند. یکی از مهمترین ضربهها شکست در جنگ جهانی اول بود که عملاً پایان امپراتوری را رقم زد
۴. رشد ملیگرایی در سرزمینهای تابع
اقوام مختلف تحت سلطه عثمانی (عربها، بالکانیها و دیگران) بهتدریج به سمت استقلال حرکت کردند. این جنبشها باعث تجزیه تدریجی امپراتوری شد.
۵. مشکلات اقتصادی
کاهش درآمدها، بدهیهای خارجی، و وابستگی به اقتصاد اروپا باعث شد اقتصاد عثمانی ضعیف شود و توان اداره یک امپراتوری بزرگ را از دست بدهد.
۶. فشار و دخالت قدرتهای خارجی
کشورهای قدرتمند اروپایی مانند بریتانیا، فرانسه و روسیه در امور عثمانی دخالت میکردند و حتی بخشهایی از آن را میان خود تقسیم کردند.
جمعبندی
بهطور خلاصه، ترکیب «ضعف داخلی + عقبماندگی + فشار خارجی» باعث شد این امپراتوری که بیش از ۶۰۰ سال دوام آورده بود، در اوایل قرن ۲۰ فرو بپاشد.
شاهان مأمونی خوارزم
1. ابوعلی مأمون بن محمد
حکومت: ۹۹۵ – ۹۹۷ میلادی
1. ابوالحسن علی بن مأمون
حکومت: ۹۹۷ – ۱۰۱۰/۱۰۱۷ میلادی (تا زمان مرگ/برکناری)
1. ابوالعباس مأمون بن مأمون
حکومت: حدود ۱۰۱۰/۱۰۱۷ میلادی
1. ابوالحارث محمد بن علی
حکومت: ۱۰۱۷ میلادی (کوتاهمدت)
پایان حکومت
· در سال ۱۰۱۷ میلادی، سلطان محمود غزنوی خوارزم را تصرف کرد و حکومت مأمونیان پایان یافت.
️ خوارزمشاهیان از چه زمانی شروع شدند؟
· آغاز: حدود ۱۰۷۷–۱۰۹۷ میلادی (با انوشتکین غرچه)
· پایان: ۱۲۳۱ میلادی (پس از شکست از مغولها)
در کل حدود ۱۳۰ سال حکومت کردند
شاهان مهم خوارزمشاهیان (انوشتگینی)
1. قطبالدین محمد
حکومت: ۱۰۹۷ – ۱۱۲۷ میلادی
2. علاءالدین اتسز
حکومت: ۱۱۲۷ – ۱۱۵۶ میلادی
3. ایلارسلان
حکومت: ۱۱۵۶ – ۱۱۷۲ میلادی
4. علاءالدین تکش
حکومت: ۱۱۷۲ – ۱۲۰۰ میلادی
5. (همزمان با تکش)
سلطانشاه
حکومت: ۱۱۷۲ – ۱۱۹۳ میلادی
6. علاءالدین محمد خوارزمشاه
حکومت: ۱۲۰۰ – ۱۲۲۰ میلادی
در زمان او جنگ با چنگیز خان آغاز شد
جلالالدین منکبرنی
حکومت: ۱۲۲۰ – ۱۲۳۱ میلادی
آخرین پادشاه؛ پس از شکست او، دولت کاملاً از بین رفت
پایان حکومت:
· حمله مغولها (به رهبری چنگیزخان) باعث سقوط این سلسله شد
· بعد از ۱۲۳۱ میلادی دیگر خوارزمشاهی وجود نداشت
✔️ خلاصه کوتاه:
· شروع: حدود ۱۰۷۷/۱۰۹۷
· پایان: ۱۲۳۱
· معروفترین شاه: علاءالدین محمد
· آخرین شاه: جلالالدین منکبرنی