عبدالواحد خرم
چند مورد کوتاه از زنده گی مردم افغانستان در حاکمیت نیم قرنه خاندان ال یحی در افغانستان
آمده در صفحات ۲۴۵ تا ۲۴۸
کتاب سید عبدالله کاظم تحت عنوان «زنده گی سیاسی شهید محمد داود از آغاز تا انجام (۱۳۱۰ تا ۱۳۵۷ ش) چنین آمده است :
«دستگاه برق آبی جبل السراج و چک وردک برای شهر کابل بشمول یکی دو فابریکه ودستگاه پلخمری برای فابریکه های نساجی آنجا و فابریکه قند بغلان و مربوطات آنبرق مورد ضرورت را تهیه می کرد . در بعضی شهرهای بزرگ افغانستان ( قندهار ،مزارشریف وجلال آباد ) دستگاه های کوچک محلی به پیمانه کم آنهم برای اداراتدولتی و بعضی محلات مهم دیگر برق تولید می کرد واما در باقی حصص افغانستان به شمول شهرها ودهات به طورکل شب همه جا تاریک و
از نعمت روشنائی برق محرومبودند .
ترانسپورت در داخل کشور که با اکمال سرکهای حلقوی بصورت خامه و بادشواریهایزیاد مواجه بود ، توسط موترهای لاری فقط در امتداد شهرهای بزرگ بین کابل ، قندهار، هرات و مزارشریف و نیز جلال آباد صورت می گرفت .
درباقی قسمت ها وسیلهانتقالات همانا مثل قدیم به وسیله حیوانان بارکش ( شتر ، قاطره ، اسپ و الاغ ) انجاممی یافت . از کابل و قندهارمال التجاره به پشاور وکویته انتقال می شد و از آنجا بهدیگر کشورهاصادرمیگردید .
بانک ملی افغان به حیث عمده ترین دفتر افغانیدر آن دوشهر نمایندگی داشت که به امور اداری وگدام داری وانتقال اموال توسط شرکت هایترانسپورتی انفرادی می پرداخت و نیز به همین ترتیب امور انتقال مال التجاره وارداتیرا از
خارج به داخل کشور اجراء می کرد .
درعین زمان حکومت افغانستان نیز یکشرکت را بنام "شرکت حمل ونقل " ایجادکرده بود و مرکز آن در کابل و شعبه آن دربعضی جا ها به شمول پشاور فعال بودند ؛ اما تجار بیشتر از وسایل انفرادی به دلیلسهولت در دسترسی و ارزان بودن کرایه آن که به
وسیله " دلال ها " زمینه سازی میشد ، استفاده می کردند به طور عموم فاصله تقریبآ ۲۰۰ میل بین پشاور و کابل را درآنوقتدر ظرف دو نیم تا سه روز ( نظر به شرایط اقلیمی ) طی می کردند و فاصله ۷۰میل بین چمن و قندهار ۲۴ ساعت
را در بر می گرفت غزنی که در ۹۰ میلی کابل و در راهقندهار قرار دارد ، یکی از مراکز مهم تجارتی محسوب می شد وکرایه مال التجاره بهاساس فی سیر کابل ( معادل ۷ کلیوگرام ) از کابل تاغزنی ۵۰ پول تا یک افغانی فی سیربود .
طی کردن فاصله ۲۲۵ میل از غزنی تا قندهار به ۱.۵۰ تا ۲ افغانی میرسید .
ترانسپورت در صفحات شمال به سوب مزار شریف نیز از طریق کوتل " شبر " تقریبآ دوروز طول میکشید ، طوری که در ایبک (سمنگان ) شاخه سمت قندز ، خان آباد ، تالقان وفیض آباد جدا می شد . فاصله کابل - مزار شریف ۳۹۰ میل و از ایبک تا فیض آباد ۱۳۰ میل بود که قیمت انتقال مال التجاره از قرار فی سیر به مبلغ ۳ تا ۴ افغانی بالغ می شد. آقچه ، اندخوی ، میمنه ، شبرغان و بلخ مراکز عمده تجارتی بودند وفاصله بسیاردشوار
گذاربین مزارشریف وهرات تقریبآ ۵۱۰ میل بود که برای انتقال مواد از هرات بهمزارشریف نسبت موجودیت کوتلها و دشواری راه ها کمتر موارد استفاده قرار میگرفت . هرات بیشتر از طریق فراه
و قندهار با فاصله ۴۱۰ میل به کابل و همچنان ازطریق قندهار - سپین بولدک با چمن در هند برتانوی وصل میگردید . راه کابل جلال آبادو پشاور از طریق کوتل " لته بند " تقریبآ یک ونیم روز را احتوا می کرد و راه " تنگه غارو" برای عبور و
مرور لاریها استفاده نمیشد . در این وقت فقط دو طرف یک جاده درشهرکابل به فاصله کمتر از نیم میل در امتداد پل باغ عمومی تا دروازه غربی ارگ ( سینمای کابل آنوقت ) قیر شده بود که در وسط این جاده یک نهر جریان داشت و دراطراف آن پیاده رو و چند دکان واقع بود . این یگانه محل قیر ریزی شده در تمامافغانستان بود .
خدمات پستی (پوسته ) در تمام افغانستان مثل مال التجاره تا حدود شهر های بزرگ بهوسیله لاریها وبس های مربوط وزارت مخابرات (هفته دوبار ) و از آنجا به بعد توسطحیوانات بار بردار صورت می گرفت که باوجودطول مدت ؛
اما بالاخره به آدرس مر سل الیه میرسید . خدمات پستی به خارج بیشتر از طریق شعب وزارت مخابرات در پشاوروچمن به وسیله موتر واز آنجا به بعد ذریعه ریل از طریق خدمات پستی هند برتانوی درداخل هند و از
همین طریق به سایر کشور ها وبرعکس انجام می شد . نرخ پوسته(پاکت ۲۰ گرام ) به خارج مبلغ ۱.۲۵ افغانی و در داخل فقط ۰.۲۵ افغانی بود .
کابل از طریق تلیفون وتلگراف با سائر شهرهای بزرگ کشور وصل بود ، تلیفون مستقیمنبود ؛ بلکه از شبکه های فرعی استفاده می شد و چندین شبکه فرعی یکی با دیگر وصلمیگردید تا پیامی بطرف مقابل برسد ؛
اما در امور تجارتی و دولتی بیشتر از تلگراف درداخل و خارج کشور استفاده میگردید . تنها در کابل ، قندهار و جلال آباد سیستمتلیفون مستقیم موجود بود و سیستم تلگراف افغانستان بیشتر با شعب تلگراف هندبرتانوی ارتباط داشت ؛
اما قبل از جنگ جهانی دوم ارتباط تلگرافی مستقیم افغانستانبا کشور های جرمنی ، جاپان و ایران بر قراربود که بعد از جنگ ارتباط تلگرافی با ایالاتمتحده ، برتانیه ، ایران و روسیه نیز بر قرار شد .
در آنوقت افغانستان فقط یک دستگاه فرستنده رادیوئی داشت و بنام " کابل رادیو " نامیده می شد که روزانه خدمات خود را روی موج ۴۴۵.۱ متر از ساعت ۶ تا ۱۰ شبیعنی چهار ساعت در
تابستان و از ۶ تا ۸ شب - دو ساعت در زمستان به زبانهای دری وپشتو به طور زنده پخش می کرد . بروزهای چهارشنبه برنامه به زبان هندی و بروزجمعه از ساعت ۸ تا ۱۰ صبح نیز برنامه خاص پخش میگردید .
در آنوقت فقط یک سینمادر کابل وجود داشت و یک محل برای نمایش تیاتر که بعد ها بنام "پوهنی ننداری " مسمی گردید که در جوار لیسه استقلال و عقب دیوار غربی ارگ واقع بود .
تعلیم وتربیه (معارف ) در افغانستان نه تنها رایگان بود ؛ بلکه برای تشویق به تحصیلاتبالاتر به سطح بکلوریا و لیسانس حکومت برای شاگردان مکاتب لوازم ضروری مکتب ازقبیل کتاب ، کتابچه و غیره را مجانی می داد و
حتی برای محصلان بالاتر معاش ماهانهاز ۵۰ تا ۱۰۰ افغانی و در سال یک بار پول لباس را تادیه می کرد .
تا آنوقت در پوهنتونکابل چهار فاکولته تآسیس شده بود : فاکولته طب ، فاکولته حقوق و علوم سیاسی ،فاکولته ادبیات و فاکولته ساینس . کتب درسی در یگانه مطبعه دولتی کشور در داخلطبع و در دسترس شاگردان قرار داده می شد.»