دکتر حمیدالله مفید
نگاهی گذرا به زبان اداری دولت هوتکیان
یکی از ناسوده نگری به تاریخ کشور افغانستان نگاه جعل و نادرستی است که سایه شوم آن تاریخ کشور ما را خوار و زبون ساخته است. از آن میان هر گاه به برگه های تاریخ واقعی وراستی دیده شود ، نزدیک به همه آثار چاپ شده در افغانستان و ایران و با درد ودریغ حتی در آثار نویسندگان غربی و افغانستان شناسان نیز این دیدگاه یکسو نگر وجعلی سایه شوم خود را گسترانیده است.
یکی از این نگرش های بی پایه هویت و زبان دولت هوتکیان است.
پیش از نگرش بر زبان و هویت دولت هوتکیان، بنگریم که واژه هوتک و هوتکی یعنی چی و آیا این واژه یک واژه زبان پشتو یا زبان افغانی است؟
در مورد واژه هوتک :
در این مورد در فرهنگ ها چنین آمده است :
لغتنامه دهخدا : هوتک: دهی است از بخش مرکزی شهرستان کرمان .
در فرهنگ عمومی نیز آمده است که هوتک به معنی زمینی که گود سازند تا آب باران برای زراعت در آن جمع گردد.(۱)
دیده می شود، که هردو معنی در مورد واژه هوتک و هوتکیان غیر علمی و غیر زبانشناسیک هستند.
پژوهشی که این مخلص انجام داده است چنین است:
در گاتها کهنترین بخش اوستا اثر ابراهیم پور داود چاپ اساطیر رویه های ۸۷ تا ۸۸ واژه هُتخشان که جز گروه ارتشی استریوشان است آمده است(۲) این واژه در اوستا و در آثار ساسانیان نیز به گونه هُتخش بازتاب دارد .
اصل این واژه در اوستا و در سنسکرت به گونه (Hu Hy ti ) بوده است که سپس به هوتخشHutaxş و در زبان سکایی هوتخ Hutax شده است ،
چون سکا ها در منطقه زمینداور ، غزنی ، سیستان ، اراخوزیا ودیگر مناطق زندگی می کردند ، واژه هوتخ به مرور زمان به هوتک مبدل شده است . ومعنی آن جوقه یا یک گروپ از سربازان مانند کندک و یا فرقه امروزی می باشد. همچنان این واژه در زبان بلوچی که بلوچان نیز یک بخشی از سکاها هستند به معنی نیاز و ضرورت و گروه کاربرد یافته است که معنی آن درست تر از زمین گود و یا نام یک روستا می باشد.
این ترکیب به گونه هوتخشبد و هوتخشدار در دوران ساسانیان و پارتیان یا اشکانیان نیز بکار رفته است.
هوتکیان یک گروه از ایرانیان سکایی و ساسانی هستند که از لحاظ (DNA) نیز متعلق به گروه اپلن های (Ra1 ) ایرانی می باشند .
در فرجام واژه هوتک بر گرفته شده از واژه اوستایی (هو یی تی ) که شکل پهلوی و پارتی آن هوتخش شده است و در زبان سکایی به گونه هوتخ و سپس در زبان گفتاری فارسی مردم افغانستان و به ویژه در گویش زبان پارسی غزنی و هلمند به هوتک تغییر خورده است و معنی آن سردار ارتشی یا نظامی که دارای یک جوقه ویا کندک و یا فرقه باشد و هوتکیان گروه از ایرانی ها یا آریایی های که منسوب به سرداران ارتشی هستند. معنی می دهد .
این واژه با زمین گودال هیچ ربطی ندارد. اکنون که معنی هوتک را دانستیم بر می گردیم به سلسله هوتکیان و زبان رسمی واداری آنها در اثار تاریخ واقعی:
سلسله هوتکیان :
هوتکیان که توسط میرویس خان هوتکی در سال ۱۷۰۹ ترسایی در شهر قندهار با خیزش در برابر دولت صفوی و والی گماشته ای آنها گرگین خان برپا شد ، در اغلب کتاب های تاریخی آمده است که هوتکیان پشتون و زبان شان افغانی بود از آن میان ( مارتین ایوانس) افغانستان شناس امریکایی در مورد هوتکیان که گویا پشتو زبان و زبان شان افغانی است چنین نگاشته است::
(دولت هوتکیان ( پشتو دهوتکیانو تولواکمنی ) دودمان پادشاهی بود که به دست افغان های غلجی ( پشتون ها) بنیاد نهاده شد وطی دهه۱۷۲۰ در مناطقی از ایران و افغانستان کنونی حکومت کرد(۳) .
سیر مارتین ایوانس با مراجعه به اثار نشر شده از سوی پشتوتولنه نیز به خطا در کتابش هوتکیان را پشتو زبان و پشتون خطاب کرده است.
این دیدگاه نه تنها در آثار او که در اثار برخی دیگری از شرقشناسان غربی نیز با مراجعه به اثار نشر شده از جانب پشتو تولنه افغانستان بازتاب دارد.
اما حقیقت چیزی دیگریست . نخست در بالا دیده شده که واژه هوتک و هویت تاریخی هوتیکان ایرانی و پارسیوان است و اکنون برای اثبات این دیدگاه به زبان و فرهنگ دولت هوتکیان با مراجعه به اثار نشر شده در دوران خود هوتکیان و تاریخ های بی طرف مراجعه می گردد:
دودمان هوتیکان در اپریل سال ۱۷۰۹ ترسایی به دست میرویس خان هوتک که رهبری شورشی موفقیت آمیز در برابر شاهنشاهی روبه زوال صفوی در قندهار را به عهده داشت پایه گذاری شد.
میرویس در سال ۱۷۱۵ ترسایی به مرگ طبیعی در گذشت و برادرش عبدالعزیز هوتک جانشین او شد ، مدتی از همکرانی او نگذشته بود که به دست برادر زاده اش محمود هوتک کشته شد. ، محمود به سمت اصفهان پایتخت دولت صفوی لشکر کشید و شاه سلطان حسین صفوی را از پادشاهی خلع کرد و خودش پادشاه ایران شد و مرکز را از قندهار به اصفهان انتقال داد، پسر کاکایش اشرف پس از کودتای درسال ۱۷۲۵ ترسایی جانشین شاه محمود شد ، او از دست نادر قلی بیک بعد ها نادرشاه در نبرد دامغان در ۱۷۲۹ ترسایی شکست خورد و دوباره به قندهار عقب نشینی کرد ،نادر شاه افشار در سال ۱۷۳۸ ترسایی شاه حسین هوتکی را در قندهار شکست داد و دولت هوتکیان پس از بیست ونه سال از میان رفت .
زبان دولت هوتکیان : در اغلب کتاب های تاریخی دوران خود هوتکیان و اسناد نشر شده در باره هوتکیان آمده است ، که زبان آنها تنها پارسی بود و زبانی به نام پشتو ویا افغانی در هیچ سندی نیامده است برای اثبات این دیدگاه به اسناد نشر شده در دوران هوتکیان ودر اسناد دوره کوتاه پس از آنها مراجعه می کنیم: رفیقی سیرجانی شاعر دربار هوتکیان در وصف شاه محمود هوتکی سروده ای دارد به این مطلع :
امروز روز عزت و دیهیم و افسر است
عهد بلند پایه و دور مظفر است
در یک بخش دیگر گوید:
دیروز بود لهجه دربار اجنبی
امروز قند فارسی آنجا مکرر است .
اینجا دیده می شود که زبان رسمی و اداری دولت هوتکیان تنها زبان فارسی بود.
سجع مهر محمود هوتکی نیز از این قرار است :
دولت سلطان حسین نابود شد
شاه ایران عاقبت محمود شد.
یا سجع مهر دیگر او :
سکه زد از مشرق ایران چو قرص آفتاب
شاه محمود جهانگیر سیادت انتساب
دین حق را سکه بر زر کرد از حکم الله
عاقبت محمود باشد پادشاه دین پناه (۴).
این سجع مهر ها و این سروده ها نشان می دهد ، که زبان دولت هوتکیان تنها پارسی بود.
شاه اشرف هوتکی پس از پیروزی بر ترکان روش اعتدال و نرمش را در پیش گرفت و بجای تعقیب ترکان عثمانی در حالی که عقب نشینی می کرد از تعقیب انها صرف نظر کرد ، زندانیان او را رها و با آنها مراوده حسنه اختیار کرد و دولت ترک های عثمانی نیز پادشاهی او را به مثابه یک پادشاه ایرانی تبار آریایی به رسمیت شناخت.
با همه حال زبان رسمی و اداری شاهان هوتکیان پارسی دری بود ، در تمام تاریخ ها و نوشته های که در دوران سلسله هوتکیان و دوره کوتاه بعد از آنها پیرامون دولت هوتکیان نوشته شده است ، آنها را پارسی زبان و زبان شان را پارسی گفته اند.
آنچه را که در تاریخ های معاصر افغانستان در مورد زبان و فرهنگ هوتکیان غیر از فارسی نگاشته اند ، جعل و دروغ اداری می باشد. با درد ودریغ این جعل در آثاربرخی افغانستان شناسان غربی نیز هبوط کرده و آنها نیز این جعل را تداوم بخشیده اند. در حالی که در هیچ سند دوره شاهان هوتکی حتی یک واژه زبان پشتو ویا هیچ متنی به زبان پشتو یا افغانی وجود ندارد.در دهه پنجاه وشصت سده گذشته پس از ایجاد پشتو تولنه این جعل اغاز می یابد و به سرعت در تاریخ کشور و حتی در میان مستشرقین گسترش می یابد.
در فرجام : از دید این قلم : هوتکیان یک گروه پارسیوانان سکایی و آریایی تبار ایرانی اند ، که در منطقه زمینداور و غزنی و قندهارر زندگی میکردند، پس از پیروزی به دولت صفوی ایرانی نخست در قندهار حکومت خود را ایجادکرند ، پس از مدت شش سال به اصفهان رفتند ویک دوره طولانی را در اصفهان به مثابه پادشاهان ایرانی برای ۱۴ سال در ایران امروزی حکومتداری کردند ، پس از شکست از دست نادرشاه افشار که او هم یک پادشاه مشهدی بود ، دو باره به قندهار آمدند و پس از مدتی در قندهار نابود شدند.
زبان رسمی و اداری آنها در قندهار ، اصفهان وسپس بار دوم در قندهار تنها یک زبان پارسی بود و تبار آنها نیز پارسیوان آریایی نژاد می باشد.
اینکه امروز برخی هوتکیان متعصب خود را پشتون می گویند برخاسته از اثار جعلی است که زیر تاثیر آن و با تغییر زبان مادری شان به پشتو خود را افغان و پشتون می نامند و علیه تبار های پارسیوان و علیه زبان پارسی می رزمند و روش پارسی ستیزی را اختیار کرده اند ، متاسفانه یک روش به خطا می باشد، بهتر است تا پارسی ستیزان هوتکی که اکنون در اغلب پوست های اداری طالبان نقش دارند ، از این روش پارسی ستیزی خود دست بکشند و به اسناد واقعی تاریخ مراجعه کنند و هویت واقعی خود را در تبانی با انسان دوستی ، وهیومنیزم و پارسی دوستی تغییر بدهند واز روش پارسی و پارسیوان ستیزی دست بکشند . با درود ومهر
——————
۱- فرهنگ دهخدا
۲-گاتهاکهن ترین بخش اوستا ، دو گزارش از ابراهیم پور داود انتشارات اساطیر ،سال ۱۳۸۴ رویه ۸۷ تا ۸۸
۳- Ewans,Martins,Sir Martin Ewans 2002 Afghanistan , short history of its
People and politics New York
۴-دکتر افشار یزدی افغان نامه جلد اول تهران ص ۲۶۱
بالا
بازگشت