د غوښتنو سره سم خپل لمړي چاپ سوی کتاب"استبداد" ستاسي په اختیار کي پریږدم. 

استبداد

Despotism

 

ليکونکی: معلم عبدالقیوم

author;by:maliem abdul qayum

حقوق يې له ليکونکي سره دي!

کتاب پیژند نه:

 

د کتاب نوم                   ::        استبداد

ليکونکی                                ::        معلم عبدالقيوم

کمپوزر                       ::        محمدنسيم افغان

خپروونکی                   ::        په خپله ليکونکی

د چاپ شمیر                 ::        “۱۰۰۰” زر ټوکه

د چاپ کال                   ::        ۱۳۸۸ل لومړی چاپ

 

شماره                     عنوان                                                                         صفحه

 ۱ –      پامــــلرنه                                                                                        ۱۱

۲ – غازي صافخان "تره کی" څوک ؤ؟                                                             ۱۳

۳ – ا کلي ژوند، زما ژوند ؤ.                                                                           ۱۹

۴ – له زوکړي تر ښوونځی.                                                                            ۲۳

۵ – د ماشوم توب بوختیاوي.                                                                          ۲۴

۶ – ښوونځی ته څنګه و لوېدم؟                                                                       ۲۵

۷ – د ښوونځی ژوند؟                                                                                    ۲۷

اوله برخ

۸– زما اول ځل بندي کیدل؟                                                                             ۳۱

۹ – د کنـــدهار دارالمعلمین او سیاست.                                                              ۳۷

۱۰ –د کنـدهار عالي دارالمعلمین.                                                                    ۱ ۴   

۱۱ – د ظاهرشاهي زما دوهم ځل بندي ګیري.                                                      ۴۵

۱۲ – توقیف ( نظارتخانه)؟                                                                             ۴۹

۱۳ – د توقیف مسؤلین؟                                                                                ۵۱

۱۴ -  په توقیف کي د بندیانو خواړه؟                                                                ۵۱

۱۵ – دکـندهار لوی محبس او زما شپې؟                                                            ۵۵

۱۶ – کوره خانه؟                                                                                         ۵۸

۱۷ –  له "زیري" او لعل جان سره په کوټه کي؟                                                 ۶۳

۱۸ -  د ظاهر شاه پاچهي د تحیقیق شکل؟                                                          ۶۴

۱۹ - په پاچهي کي(اتهام نامه یا صورت دعوه)؟                                                  ۶۶

۲۰ -  د ظاهر شاه د وخت محکمه؟                                                                   ۶۷         

۲۱ – اوس به نو دننه د بندیانو پر ژوند څه خبري ولرم؟                                       ۷۰

۲۲ – ظاهر شاه و خپلو بندیانو ته، خواړه ور کول؟                                              ۷۰

۲۳ -         خـــــــــــیراتي ډوډۍ؟                                                                    ۷۳

۲۴ –  دوأ او ډاکتر؟                                                                                     ۷۹

 ۲۵ -ســــــــــرپرســتان؟                                                                               ۸۰

۲۶-  بې پایوازه "بندیان"؟                                                                            ۸۱

۲۷ – دنمونې په توګه: دا دوه در پیژنم.                                                             ۸۵              

۲۸ – د تورجان"لغړي" دژوند کیسه؟                                                              ۸۷

۲۹ – په محبس کي د ځان مینځلو تر تیب؟                                                         ۹۰

۳۰-  د رفعي حاجت ځایونه؟                                                                           ۹۰

۳۱ – د بندیانو تر منځ جنګ و جګړې؟                                                              ۹۱

۳۲ – په محبس کي د قمار خوني؟                                                                   ۹۲     

 

شماره                                              عنوان                                           صفحه                                      

  دوهم فصل:

 ۳۳ - بیا تحصل؟                                                                                        ۹۵

۳۴ – د ۱۳۵۷هـ کال دثور(۷) د کابل په حربي ښوونځی کي د ښوونکي دنده؟           ۹۹                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           

۳۵ – درئیس جمهور له لمړي مرستیال " امین" سره لیدنه؟                                ۱۰۳  

۳۶ – په خط کي یې څه لیکلي وه؟                                                                  ۱۰۵

۳۷ – ۱۳۵۸هـ کال (۶) د جدي، د روس"تیری"                                               ۱۱۳ 

۳۸ – په کابل کي مي څه ولیدل؟                                                                     ۱۱۶

۳۹ – کنـدهار ته زما بیرته تګ.                                                                      ۱۱۷

۴۰ – زه په شفاخانه کي.                                                                              ۱۲۰

۴۱ -  زما دریم ځل بندي کیدل اوږده( میلمستیا).                                                ۱۲۳

۴۲ – د څرخي پله په اول بلاک کي.                                                                 ۱۲۵ 

۴۳ – د تحقیق پروسه.                                                                                 ۱۲۶

۴۴ – اتهامنامه(صورت دعوه).                                                                      ۱۲۸

۴۵ – د فاعیه.                                                                                            ۱۳۰

۴۶ – محکمه.                                                                                            ۱۳۱

۴۷ – له نورو اعدامیانو سره په کوټه کي.                                                        ۱۳۳

۴۸ – زما او مدیر صاحب(شیرمحمد) جلأ کونه.                                                     ۱۳۵

۴۹ – له کندهارڅخه د خلقیانو بندي کول.                                                          ۱۳۹      

۵۰ – له هرات ////////////////////////////.                                                           ۱۴۱

۵۱ – له بادغیس///////////////////////////.                                                          ۱۴۲

۵۲ – له مزار///////////////////////////////.                                                          ۱۴۲

۵۳ -  دوی ګورته وړم، زه ګورته راغله؟                                                          ۱۴۳

۵۴ – د کورنۍ سره په څه شان مخامخ سوم.                                                     ۱۴۸

۵۵ – اول بلاک.                                                                                          ۱۵۱

۵۶ – دوهم بلاک.                                                                                        ۱۵۱

۵۷ – دریم، څلرم، پنځم او شپږم بلاکونه.                                                          ۱۵۱

۵۸ – د تحقیق ډول.                                                                                      ۱۵۲

۵۹ -  څارنوال، څارنوالي، او اتهام نامه.                                                           ۱۵۳

۶۰ – د څرخي پله په زندان کي غذا(ډوډۍ).                                                       ۱۵۳

۶۱ – باشیان که او باشان.                                                                             ۱۵۷

۶۲ –  د باشیانو ناوړه ګټي.                                                                           ۱۵۸

  ۶۳ - د څرخي پله په زندان کي بندیان لمر او ازادي هواته.                                  ۱۵۹                                              

۶۴ - /////////  دتشنابو وضعه.                                                                        ۱۵۹

 

شماره                                        عنوان                                                    صفحه

۶۵ - //////////// د بندیانو بختیاوي.                                                                  ۱۶۱

۶۶ - ///////////// دکالو او بسترې وضعه.                                                        ۱۶۲

۶۷ - //////// پایوازي څه ډول وه.                                                                 ۱۶۲

۶۸ -///////// دکورنۍ سره لیدل (ملاقاتي) څنګه وه.                                           ۱۶۵

۶۹ - ///////// کتاب.                                                                                   ۱۶۶

۷۰ - ////////// قلم ، کاغذ، رادیو، اخبار او تلویزون.                                          ۱۶۷

۷۱ ـ زما د بندي ګیرئ پر وخت چا زما پر کورنۍ پوښتنه کړیده؟                           ۱۶۸

۷۲ – یوه ضروري یا دونه.                                                                          ۱۶۹

دریم فصل :

۷۳ –  زما څلرم ځل(بندي کیدل او فرار).                                                        ۱۷۷

۷۴ – زما تګ و پیښورته؟                                                                           ۱۸۵

۷۵ – د شهنواز"تڼي" سره مي اول ځل لیدنه؟                                                 ۱۸۶

۷۶ – له حکمتیار سره لیدنه؟                                                                       ۱۸۷

۷۷ – له حکمتیار سره دوهمه لیدنه.                                                              ۱۸۸

۷۸ – له حکمتیار سره دریمه لیدنه.                                                               ۱۸۹

۷۹ – له پیښور څخه کویټي تلل.                                                                   ۱۹۱

۸۰ – کندهار ته زما تلل.                                                                             ۱۹۳

۸۱ – ما ته د ملا ملنګ میلمستیا.                                                                  ۱۹۴

۸۲ – بیا کویټې ښارته ولاړم.                                                                       ۱۹۶

۸۳ -  بیا له پیښاروه کویټي ته سفر.                                                              ۱۹۹

۸۴ – له کویټې ښار څخه هلمند ولایت ولاړم.                                                   ۲۰۰

۸۵ – د مولوی جانباز وړاندیز.                                                                      ۲۰۲

۸۶ – کورنۍ مي کویټې ښارته راغلل                                                              ۲۰۴                    

۸۷ – په کویټې ښار کي د کرنیل "امام" میلمستیا.                                              ۲۰۷

۸۸ – د کور کرایه او خرڅ مي څنګه پیدا کول؟                                                  ۲۱۲

۸۹ – له حاجي سراج الدین"تادیدن" سره لیدني؟                                              ۲۱۳

۹۰ – له ډاکتر عنایت الله خان سره لیدنه.                                                         ۲۱۴

 ۹۱ -له رحیم مندوخیل صاحب سره لیدنه.                                                        ۲۱۵

۹۲ – له بسم الله خان کاکړ سره لیدنه.                                                             ۲۱۶

څلرمه برخه:

۹۳ – دنجیب الله د واکداری پای، د (i,s,i) بریا( د ثور۸)                                     -۲۱۷                                       

۹۴ – له پاکستانه افغانستان ته را ګډه سوم.                                                      ۲۱۹

۹۵ – دڅاروندوی بلاکونو(دوهم بلاک ۱۶ کور).                                               ۲۲۱

 

شماره                                     عنوان                                                     صفحه

۹۶ – په کابل کي دوکاندار سوم.                                                                    ۲۲۴

۹۷ – په کابل کي چوکیدار سوم.                                                                    ۲۲۵ 

۹۸ – په کابل کي ټکسي وان سوم.                                                               ۲۲۶

۹۹ – په کاغذونو کي قوماندان سوم.                                                             ۲۲۷

۱۰۰ – نوې مي وا ورېدل،مخکي مي نه وه اورېدلې.                                        ۲۳۲

۱۰۱ – په کابل کيد(قومونو او ملیتونو لویه شورأ) او زه.                                  ۲۳۵

۱۰۲ – د لوی کندهار دثقافت اوعمران ټولنه.                                                  ۲۳۸

پنځمه برخه:

۱۰۳ -  طالبان او کابل.                                                                              ۲۴۱

۱۰۴    -  دکندهاري مخورو لیدنه د طالب چارواکو سره؟                                   ۲۴۴

۱۰۵ -شپږم ځل بندي سوم.                                                                         ۲۴۷

۱۰۶ – دطالبانو د تحقیق شکل؟                                                                   ۲۵۲

۱۰۷ -////////// څارنوالي؟                                                                          ۲۵۳

۱۰۸ - ////////// محکمه؟                                                                            ۲۵۳

۱۰۹ – //////// په محبس کي بندیانو ته ډوډۍ؟                                                ۲۵۶        

۱۱۰ –  //////// دوا او ډاکتر.                                                                       ۲۵۷

۱۱۱ - ////////// د تشناب وضعه؟                                                                 ۲۵۷

۱۱۲ - ///////// تفریح او لمرته د وتلو شکل؟                                                   ۲۵۸

۱۱۳ - ///////// پایوازي او ملاقاتي؟                                                              ۲۵۹

۱۱۴ - ///////// له زندانه فرار ؟                                                                   ۲۶۱

۱۱۵- کم وسایل؟ څنګه مو پلاس راوړل؟                                                       ۲۶۷

۱۱۶–  زه بیا زیر خاني ته واچولم سوم.                                                        ۲۷۰ 

۱۱۷ – له زندانه د فرار شپه؟                                                                      ۲۷۵

۱۱۸ – افغانیت او پښتونولي باید زده کړو؟                                                     ۲۷۹                                                                                                       

۱۱۹ – پا کستان ته فرار سوم، امریکا ته مهاجر.                                             ۲۸۱

 پای

 

پاملرنه :

 

کله چي زه او یا هر بل څوک وغواړي خپل ژوند لیک نویشته کړي، اول ورته پکار داده خپله ریښه ویونکو ته لڅه کي مانا دا چي د خپلي کورنۍ پیژند ګلوي وکړي. چي شک یا سوال پیدانسي چي دا بیا څوک دئ؟

 وروسته له هغه د خپل ژوند په اوږدو کي خپلي ټولي کړني (ورسره سوي ښیګڼي او او بدی ګاني)، په سترګو لیدني، رښتیا ته نژدې اوریدني ټولي نویشته کړي. وراتلونکي نسلونو ته دغه شان  لیکني له مبالغي څخه وتلي زموږ رښتیني"تاریخ" جوړوي.

 خوندو او وروڼو تاسي به پدې لیکنه کي  د بیلو، بیلو حکومتونو او د وخت د حکومتي مشرانو کړني د خپلو ولسونو سره ولولی، تر لوستلو وروسته ښه فکر وکړي چي کوم نظام وړ او کوم نظام ناوړ بولۍ، یا د کوم نظام ښیګټي پر بدیو ډیري وې؟بلې څو لیکوالوالو ته به د نظامو او نظام د مشرانو تر منځ د توپیر مسله د هغوی (ژبه، قوم اوعقیده) وي. یا به دوخت د حاکمو جنګونه او فتحي وي. مګر ماته د حکومتونو د مشرانولخوا مرسته د خپل ولس سره :( ښوونځی جوړول، زده کړي ورکول، کار پیدا کول،  د هغوی په نس مړول،  د دوا او ډاکترغم خوړل) د ښه مشر توب معیار دئ. دا خبره ډیر قیمت لري.

  اوس نو پدې ډول زه اول خپله کورنۍ در پیژنم. ترهغه ځایه چي ماته  د خپلي کورنۍ ریښه معلومه ده په لنډه توګه یې دلته یوه یاد ونه کوم.

 زموږ د کورنۍ  د خپل وخت مشر صاحب خان "تره کی" ؤ.

 

صاحب خان(تره کی) څوک ؤ؟

 

 کتابونو په خپلو پاڼو کي د غازې صاحب خان "تره کی" لنډه پیژندنه  داسي نویشته کړېده. د ساري په توګه:

۱- د بلخ مجله یوولسمه او د ولسمه ګڼه د د لوی اوحوت مياشت ۱۳۶۰ هجرې کال:"څرنګه چي زموږ په ګران هیواد افغانستان کي هر هر چیرې نوميالي زړور، وطنپال د توري او قلم خاوندان شته نو د غزنې د مقر د اوبند افغان غازې صاحب خان تره کي د زیږدني ټاټوبې دئ. چي د یوې خوا وکټواز پکتیا او د بلي خوا د ولاړواوبو، اب استادې و مقرته پروت دئ،  چي لوی د ښتي اودنګ دنګ غرونه لري.

هلته د ميرباش کورنۍ چي د غازي صاحب خان تره کي نیکه اوهم پلار ميراحمد خان تره کی "میرباش" ډېر شهرت اوميړنۍ کار نامې درلودلې چي د کام "قوم"مشري يې هم لرل اود دوی پر د ستر خوان به تل کونډو، خوا رو او غریبو ډوډۍ خوړل".

۲-د سراج التواریخ د دوهم ټوک په ۳۵۴صفحه کښی تردې عنوان لاندي "ذکر متحد ومتعهد شد ن سردارشیرعلیخان با انګلیس": کله چي انګریزي پوځونه کندهارته ننوتي وه او ترشاجوی پوري را ورسیدل، دهغه سیمي افغانان ور سره په جګړه سول، ډیرو د خپل تن ویني توی کړې .

په نتیجه کي صاحب خان تره کی د پنځوزروغښتلو افغانانو په ملګر تیا د خپلو تورو په زور دا نګریزانو د پوځونو په زړه ورننوتل، انګریزان بیر ته د کندهار پر خوا ولاړل او وه يې نسوای چي غزني ته ولاړسي".

۳-مير غلام محمد غبارهم د غازي صاحب خان تره کي ذکر په خپل اثر" افغانستان در مسیر تاریخ "په ۶۵۱ صفحه کي داسي لیکي "انګریزي قواو و له کندهار څخه د کابل پر خوا مارش وکړی، لاکین د لاري په اوږد وکي د یو شمیر غلجو له مقاومت سره مخامخ سول، څو په شاه جوی کي د پنځوزرو تره کو سره په جنګ اخته سول. په د غه مخامخ اولاس په لا س خونړې جګړه کي ؤ.

 چي د مجاهد ینو مشر صاحب خان تره کی د خپلو دوسوو(۲۰۰) مبارزو ملګرو سره ووژل سؤ(۱). پیر محمد یو له د غو مبارزینو څخه وو، چي (۱۳) ځایه زخمي ؤ او یولا س يې هم قطعه سوی ؤ. د غلجو د غه قربانی وې چي دا نګریزانو لښکرو ته يې ملا ماتونکې ماته ورکړل، مجبور يې کړل چي سر ټیټی بیرته د کندها ر پر لور ولاړل".

۴-ښاغلې محمد نادرا"یوبې کندهاری" په خپل ناچاپ ا ثر "پاچها نو څه کول"  کي د صاحب خان غازي اوپیر محمد غازي بیا ن په ډېر تفصیل سره راو ړی  دئ .

  ۵-مشهور لیکوال ښاغلي محمد ولي زلمي صاحب  داسي لیکي :

"صاحب خان تره کی پرافغانستان باند ې د انګريز د دوهم ېرغل په وخت کي د غزني، کلات په سيمو کې د لویو ملي مجاهد ینو څخه کڼل کیږي. صاحب خان د ميراحمد خان زوې د ميرباش خان بدين خیل تره کي لمسی و، چې د غزني د مقر په اب بند کي چې د غزني څخه څلور کروه ليري  دی زېږېد لی و.

صاحب خان د پلاراونیکه څخه آزادي د وست او د انګریزي استعمار د ښمن و.  دی د غزني په سیمه کې هر کله د حکومت دارا کینو د مطلق لعنانی مانع ګرزیدلو، چنانچي شاپسند د مقر حاکم چي دهغې سیمې د خلکو دازارولو او لڅولو ته ملا تړلې وه، په مخامخ مقابله کي د صاحب خان د لاسه ووژل سو او دهمدغه جرم له اثره دی دهیواد په لوېد یزو اوشمالي سیمو کې کله په پټه او کله په ښکاره ګرځید لو او ځان ېې د حکومت په لاس نه ورکولو.

 حکومت د ده خپلوان او دوستان تر سختي څار لاندي وه نیول څو صاحب خان مجبور سو او ځان ېې حکومت ته تسلیم کړ امیر شیر عالي خان غوښته چې  دی په سزا ورسوي خو مشاورین ېې مانع ګرزېدل او د سیاسي نظر بند په حیث ېې په کابل کې وساتلو خو د دې سره سره کله به امیر شیرعلي خپل حضور ته ورغوښت د غزني او د غزني د مربوطاتو په اداري اوولسي چارو کې به ېې پوښته.

پر افغانستان باندي د انګرېز د دوهم ېرغل په وخت کې چې انګریزان د زیاتو لښکرو سره د جنرال ستیوارت په مشرۍ د کندهار څخه د کابل د نیولو په نیت رارهي شوې وو امیر شیرعلي خان صاحب خان تره کی خپل حضور ته ور وغوښت او ورته وه ېې وېل چې نن دي وار دی چې څرنګه د خپلو

سیمو مدافعه وکړې. یو آس، یوه موزه او تفنګچه یې وروبخښل صاحب خان په دې صورت د غزني په خوا داس په سپرلۍ رارهي شو دی چې داب بند د فتح کلا ته را ورسید نو لیکونو او د ډولونو په واسطه ېې داغوجان، جانان کلا، ګنداو، او شلان بزی، چوړی شیر، برلی، ګاومیکی، قره باغ او نورو خوا وشا سیمو خلک یې د جهاد او وطن د د فاع په عزم خبرکړل.

د صاحبخان یو لیک چي دافغانستان په ملي ارشیف کې د تاریخي اسنادو په څیر ساتلی شوی  دئ داسې رانقل کیږی:

 " علیجاه دوستی عنوان هریک د وست محمد خان ومیرجان و دولت محمد خان ومحمد خان وقاضی صاحب وعرض بیګی ومحمد صادق خان وباقی همه خورد وکلان مردم سلیمانخیل به سلامت باشید بعدها مشهود باد! مایان همه یکجا شده ایم شمایان هم مهربانی کرده وهر چند سواران وپیاده که از رخ شمایان میشود به فوری خود بر خواسته کرد. که انګریز در قلات رسیده به تعجیل روانه نمایید که وقت غزا نیک رسیده است اګر ادعای غزوا مسلمانی دارید به تعجیل روانه شده که خود را برسانید دراین باب تاکید دانند که خو را ضروری برسانید والسلام فقط مهر صاحب خان تره کی"

 صاحب خان تره کی د خپلي اسپي سره چي رابیا نومیده او قور سره چې نوم ې باندي مرصع شوی و او اوس د کابل په موزیم کي په دې نمره “00119”ساتله شوې ده صاحبخان بهاد ر.

 داندړو، هوتکو علیخیلو او نورو قومونو د ملي مبارزانو په مشرۍ په داسې حال کې چې دوه وروڼه ېې د شیرجان او بازمحمد او بل یو ننګیالی غازي پیرمحمد خان تره کی د مخی مرتضی خان لمسی هم ورسره وو د زابل شاجوی ته راورسیدل.

 په دې وخت کي صاحبخان او ملګروېې واوریدل چي امیر شیر علي خان سلطنت پرې ایښی  دئ او امیر محمد یعقوبخان دانګرېزانو په بند کې لوېد لی دئ. څرنګه چې ملي مبارزه او غزا د پاچا او اول لامر داجازې پرته روانه ده نو ملي مبارزینو سمدستي صاحب خان په خپل امارت وټاکی او دانګرېزانو سره په جګړه لګیا سو.

د غه جنګ چې وروسته په چړو، نیزو، سوکانو او غیږ په غیږ ورتلو ته ورسید صاحب خان چې یو غښتلی اوماهر تورزن و ډیرغلیمان یې ترتیغ و ايستل هغه وخت چې ېې غوښته یو د ښمن ته سخت ګوزار ورکړي هغه طیبه کلمه ورته وویله صاحب خان هغه پرېښود او د بل یوه سره په جګړه اخته شو، هغه د شا له خوا حمله پروکړه او په شهادت ېې ورساو.

د دغه جنګ ترګټلو وروسته غازېانو د صاحب خان جنازه په ډېر درناوي د اب بند د فتح کلاته ورسوله او هلته ېې په خپله پلرنی هدیره کي خاورو ته وسپاره.

  د صاحب خان تره کي د غزا او ملي شهامت په هکله له کندهار څخه تر ننګرهاره ډیر ملي او قومي روایات سته چې ځینې ېې زموږ د ملي او اد بي کار نامو جز کرزېد لي دي لکه:-

سرې جامې ېې رنک کړې، برابر غزاله ځي صاحب خان ***ګل  دی درېدي صاحب خان یا

صاحب خان وېل شیره وروره پرنګی راغی

وشاه جوی ته رانژ دې شو شین لوګی راغی

په اخلاص توري وهه  دا مو  زیګی راغی

د عقبی ګټي هلی پردې  زمان راغلی

***

۶-فیض محمد کاتب د" سراج التواریخ " په دوهم جلد کي هلته په 254صفحه کي د صاحب خان تره کي په باب ذکر کړی دئ.

۷-سید قاسم رشتیا په خپل اثر"افغانستان در قرن 19 "  په 258 صفحه کي.

۸-حضرت علامه عبدا لحق مجد دي او داکتر فضل الله مجد دی په خپل ا ثر" حقیقت ا لتوا ریخ " ا ز امير کبیر تا رهبر کبیرکي "هم د صاحب خان غازي درهبرۍ، جهاد اود انګریانوسره د جنګ او غزا جریان په ۱۶۱صفحه کي په لږ اوډېر تفاوت سره لیکلی دئ.

۹-"په تاج التواریخ " کي داسي راغلې دي" د انګریزانو او افغانانو د دوهمې جګړې پر وخت په ۱۲۵۷  هجرې کال کي د تیرې کونکو پر ضد د پنځو زرو ( ۵۰۰۰ ) تره کو جنګیالیو مشري صاحب خان تره کي پر غاړه لرل، د اوسني زابل د ولایت د شاجوی د ولسوالۍ مربوط د اغوجان یا هولان رباط سره پر پرتي غونډې او پر شا وخوا د انګريزانو سره وجنګیدل او انګریزی لښکرو ته يې ماته ور کړل. مګر صاحب خان غازې په دې د قواؤ او سړو د شمیر د مخي نا برابره جګړه کي د خپلو د ووسوو(۲۰۰ ) ملګرو او خپلوانو سره شهید سو. هغه غونډې اوس هم د صاحب خان غازي په نوم یا د یږي. د کلیو پیغلې په خپلو اتڼو کښی په لنډیو د صاحب خان غا زي یا د داسي کوي:

غا زې په لوړه غونډ ې کښیږد ئ  

چي و سلام ته يې ورځي د مقرملا لي نجوني".

 

د غازي صاحب خان توره:

د غازی صاحب خان د لاس توره چي د سرو زرو په لشتو مطلا او جوهر يې له ورایه بریښي چي د توري شغلې یې پره پره کیږي. اولا ستی يې د سپینو قیمتي هډوکو څخه دئ. د تورې لا ستی ئې( ۱۸) په( ۱۸ ) سا نتي کي دئ او د سپینو زرو کړی هم لري. د تورې د تیغ اوږد والي( ۷۸ ) سا نتي متره، پیړوا لی او ضخامت ئې( ۱، ۵ ) یعني یو نیم سا نتي متره، د تیغ بر اوسور ئې(۸) سا نتي متره  دئ.چي دا په ټولو تورو کي اوږده، سوره وره او درنه توره ده. د لوی چړې په څیر په زرینو کرښو سره ښکلې کړل سوېده، او هم په زرین خط دا جمله پرې لیکلې ده:

((۱۲۰۱هجرې:پیرو دين محمد دوستدار چار یار**این به حسن بها درشد به لطف کرد ګا ر))

د صاحب خان تره کي تر شهادت لږ را وروسته امیر عبدالرحمن خان د انګریزانو د خوښي نوکر چي د افغانستان پاچا سوو. سمدستي یې په ټول هیواد کي هغه افغاني کورنۍ او میړني چي  د انګریزانو پر ضد یې د خپلو قومونو مشری لرل، هغه مشران  او دهغوی کورنۍ  ووژلې، مځکي یې ضبط ښځي او د دغه ظالم له تیغه پاته واړه ماشومان یې سره بیل  دهیواد لیري علاقو ته تبعد، بې کوره، بې مځکي کړل.

زما  د کورنۍ ټول لوی نارینه دامیرعبدالرحمن خان د خیانت ښکار سول، زما ورنیکه فقیر محمد یې زما د نورو د وستانو سره ووژل،  کورونه او مځکی یې ضبط، ښځی اوما شومان یې پرولایاتو د دی د پاره سره وویشل چي بیا د یوځای کیدو نه سي. رښتیا موږ تر اوسه سره ورک یوو.

پدې تر تیب نیکه عبدالحکیم مي کله چي عبدالرحمن خان  ته خپل نا اهله زوی حبیب الله د زهر ورکړل دهغه ترمرګ وروسته  دغه نا اهله پاچا سوو. نیکه عبدالحکیم مي غوښتل چي د کندهارڅخه یو ځل خپل اصلی ټاټوبی(اب بند) ته ولاړسي، هغه وخت موترونه، لاره اوسړکونه نه وه.

د پښو لاری وی نیکه مي د کندهار څخه روان سوی وو، تر شاجوی پوری یې ځان رسولی وو په شاجوکی حکومتی خلګو را وګرځاوه کندهار ته یې  لاس تړلی را واستوی،  په کندهار کي د امیر حبیب الله نماینده سردارعثمان خان د حکومت مشری کول هغه ته یې وروستۍ،  تر څه پوښتنو وروسته یې پدې تور او تهمت چي د پاچا د آمره  دی سرغړونه کړیده.

تاته اجازه نه وه چي خپل اصلي ټاټوبي ته تللی وای . نو یې جزا ورکړل هلته یې د ونه وواهه چي مرګ ته یې نژدې کی، نیکه مي دهغو وهلوڅخه یوه هفته وروسته مړ سوو.

پدې ترتیب  پلار، اکاګان او وروڼه مي جاهیلو خالي په نوم مجاهد و(اشرارو) را ووژل. اوس نو لوستلونکو ته باید دا ښکاره سوې وي چي ولي ما د ځپلي لیکني نوم "استبداد کښیښود .

کله چي زما لیکنه پوره سول  نو مي لیکنه  محترم محمد ناد ر "ایوبی" کندهاری صاحب  ته وسپارل، ځکه"ایوبي" صاحب یو له هغو دوستانو څخه مي وو، چي هر ځل به یې راته ویل:" دا دژوند کیسه دي و لیکه". د "ایوبی" صاحب  محترم  زما لیکنه ډیر خوښه سوی وه خپل نظر او لارښوونی راسره شریکی کړي.

لیکنی ته د نوم په انتیخاب کي یې دری نومه راته وویل چي اول یې همد غه "استبداد " ؤ. زما هم د غه نوم خوښ سوو. نور نو "ایوبی" صاحب  لیکنه د ځان سره  پاکستان ته یو وړه او چاپ ته  یې کړل. یوځل بیا ځینی مننه کوم .

 

د کلي ژوند، زما ژوند ؤ:

 

زه عبدالقيوم د شهید عبدالحليم زوی، د شهید عبدالحکيم لمسی، د شهید فقیرمحمد کړوسی، د میر امحمد(امیرمحمد)  کودی او د میرباش پردی. په ۱۳۲۸هـ ۱۹۴۹م کال کي د کندهار ولايت مربوط د پنجوائي ولسوالۍ په مرکز د کاکړو په کلي کي زېږېد لى يم.

 ژوند مي په ښو، ښادیو او ناز کي نه دی تیرکړئ. د زده کړو اسانتیاوي مي هیڅ نه لرلې او نه پیژندلې، په هغه وړکتوب کي د ستر نعمت مور له مهربانی څخه بې برخي سوم.

۱-پلارمي:شهید عبدالحليم  یو کلیوال بزګر او د بزګرۍ په څنګ کي یو ماهر چوپان هم ؤ. ده به د مځکو لرونکو خانانو څخه مځکي د درو يا پنځو کلونو له پاره په اجاره نیولې او بیا یې  د نورو بزګرو په کومک پرهغه مځکو باندي کار کاوه. سر بیره پر هغه کارهروخت به یې د پسونو رمه چي شمیر به یې سلو ته رسیدی هم ساتل چوپان به څړ ته بیول.

 په دغه شان کار یې خپلي کورنۍ ته  یوه ګوله حلاله نفقه  برابرول. که څه چي پلار مي خط  لرونکی او خط لوستونکي نه ؤ مګر دزده کړو سره یې ډیره مینه وه . قرآن مجيد يې ښه لوستۍ  داسلامي عقیدې  کلک پیرو  لمنځونه یې  پر وخت او په جماعت کول. د (۷۰) کالو په عمر ؤ چي د (ای،اس،ای) سړو( اشرارو ) په ۱۳۵۹هجري کال  کي  را شهید کړی پدې چي زما پلار و، شهاد ت  دې قبول سي.

اکا ګان(کاکا ګان) مي:

۱-زما اکا: شهید "ثاني"عبدالکريم، نوموړي د کابل حربي ښوونځی تر یولسم صنف پوري و لوستل د ناجوړی او کمزوري اقتصاد له سببه  ښوونځی لوستل ځني پاته سول. نوموړي په دري او پښتو ژبو ښه ليک او لوست کولای سوای. يو نيم شعرونه يې هم ليکل.

خپله يې هم ښه آواز درلو دئ په شخصي بانډارو کي يې غزلي ويلې. یوه شعری مجموعه یې " د ثاني عبدالکریم غزلیات" په نوم چاپ سویده. له ۱۳۴۰ کال څخه تر ۱۳۵۹هجری کاله پوري یې د بزازی دوکانداری(د توکرانو دخرڅولو) کول چي په کال ۱۳۵۹ هجری کي تقریبي د (۶۲) کالو په عمر د لنډ غرو اشرارو لخوا په شهادت ورسیدئ روح  دي یې ښاد وي.

۲-زما اکا: شهید ډاکترعبدالحميد خان  تره کی  نوموړي هم د کابل حربي ښوونځی ولوستل ترهغه وروسته یې د وخت طیب پوهنځی ولوستل د ډاکتر د مرستیال په توګه په ارد و کي تر تقاعد پوري کار وکئ. په ښارکی تر معاینه خانی سربیره یې د پنجوايي د ولسوالۍ ټول مريضان تداوي کول. په ژوره خواشنی سره چي په کال ۱۳۵۸ هجری کال نژدې د (۶۰) کالو کي په عمر په نوم مجاهد و په عمل کي اشرارو را شهید کړی الله ج دي یې وبخښي.

 زما شهید کړل سوي  وروڼه  هریو:

 ۱ – شهید عبدالرحیم د څارند وی ځوان افسر و چي لا یې عمر( ۲۵) کلنی ته نه وو رسیدلی.  ۱۳۶۸ هجري کال کي د وخت  د خاد ظالمي ادارې  را ترور کی. شهادت دي یې د الله ج په دربار کي قبول سي.

 ۲ – شهید عبدالهادي چي د اتوکالو په عمر د دوهم ټولګۍ زده کونکي وو.  چي پر کور باندي د اشرارو لخوا را غورځول سوي توغندوی و لګیدل  او دغه مومین یې را شهید کړی، خدای دي یې جنتونه په نصیب کړي.

 شهیدان د عمه زامن  هریو:

۱ -  شهید ښوونکی د وست محمد خان ، ۲- شهید خیر ګل چي د خپل باغ او پټي په چارو به آخته وو، ۳- شهید میر حسن چي  د نهم صنف شاګرد و، ۴- شهید جیلاني  یو بزکر و.  دوي ټول د اشرارو لخوا شهیدان سول الله ج دي جنتونه ورکړي.

 بل ما ته ګران  ځوان افسر شهید ولي محمد د مامور صاحب عبدالرزاق زوی چي کوچنی مي په خپل کورکي لوی کړي وو، د ښځي کشر ورور مي و په ۱۳۶۵هـ کال کي  اشرارو شهید کړي. د ټولو روح دي ښاد وي.

 د وستانو !

زه  خولیکوال نه وم  او نه یم" احتیاج مادر ایجاد است"  اړتیا دې ځای ته ورسولم چي اوس دا دی خط او یو څوجملې لیکم. اړتیا داسی سوه:

چیري چي به مي  په کوم مجلس کي له دوستانو سره خبري و سوې نو د مجلس په پای کي به د ناستو خلګو له منځه څو تنو راڅخه غوښتنه کول چي ته  دی دا خپل خاطرات ولیکه. د دوستانو دا غوښتني وي چي زه باید دراباندي تیر ژوند ټوله کیسه ولیکم. په رښتیا ما په ځان کي دا توان نه لید، فکر مي کاوه چي دا خو ډیر مشکل کاردئ، په رښتیا هم مشکل کاروو، کرار کرار یا په وروسته وروسته کي د وستانو او اشنایانو سربیره  مي د خپلو اولادونو غوښتنه هم سول  چي یو څه باید ولیکم.

نو اړ سوم  دا دئ اوس مي  د دې څو جملو لیکلو ته زړه ښه کی. خدای  دی خیر را پیښ کي  ځکه زما ژوند څه لوړی او ژوري لري. د ژوند پدې را پیښو لوړو او ژورو کی په حکمتونو  او ګوند کي د لوړو چوکیو لرونکو سړو خپل  چټل غرض  الوده لاس وهني کړیدي. اوس نوکه زه چیری په خپله  لیکنه کي  د لاسوهنکو د نومونو ذکر نه کوم نو بیا اړ تیا نسته چي څه ولیکم، اوکه دهری راپیښي سره درا پیښي سببونه او عاملین لڅوم حتمی یو شمیر  هغه سړي  یا دهغوی خپلوان خفه کیږی.

 

  خیر هر ډول چي وي رښتیا به وایم او رښتیا به لیکم، کوښښ به وکړم په لږ نرمه ژبه  هغه څه د لیکنی په بڼه ستاسی سره شریک  کړم  د کمو پیښو سره چي  زه د خپل لنډ عمرپه اوږدو کي مخامخ سوئ یم.

تر هغه ځایه چي مات معلومه سوېده زما د ژوند کیسه دافغانستان د ټولو سیمو یا ولایاتو د وګړو د ژوند پوره  انځور یعني په سلو کي سل تاسی ته نسی درکولای. ځکه د یوې طبقاتي ټولني په خیټه مي خو پر ولسونو دونه ظلمونه سوېدي چي پر ما تیري خواری ورته هیڅ ښکاري.

 اما تر یوه حده زما د ژوند د کیسی په لوستلو سره  تاسی په آسانه سره کولای سی  دا تصور وکړی چي د افغانستان پر بې وسه ولس څه شان ژوند تیرسوېدئ.

په افغانستان کي د لارو، پلونو، ترانسپورټ، مواصلاتو اومخابراتی وسایلو نه شتون د دې با عث ګرځید لی وه چي  د ولسونو تر منځ د تماسو نو پړی یې پریکړی وه. حتا د د غي وړې جغرافې د یوه ولایت  اود یوې ولسوالی اړوند و کلیو نه یوازی په اقتصادي، اجتماعي او کلتوري اړخونو کي بلکي د ژوند په د ودیزو اړیکو کي له مځکي تر آسمانه توپیرونه لیدل کیدل.

حتا د یوې ژبي د ویونکو تر منځ لهجوي تفاوتونه دونه زیات وه چي دوه پښتانه به یو د بل په خبرو نه سره پوهید ل. پدې ډول دهرات دری ژبه ویونکی د بدخشان په دری نه پوهیدل او  د دای کن دی په دری ژبه خو نور دری ژبه ویونکی  نه پو هید ل،

د مثال په توګه: و کابل ته د مختلیفو پښتني ولایتونو څخه  دراغلو کورنیو ماشومان چي په اصل اونصب ټول پښتانه او په کورنو کي یې  هم د خپل پلار او مور سره  په  خپلي مورنۍ ژبه خبري کولې.

مګر تر کور د باندي خپلو همسایه پښتنو سره په  دري ژبه خبري کوي او دا ورته آسانه وه، د لهجو د بیل والي له امله  پښتون د پښتون په خبرو نه پوهیدی، او داخبره رښتیا وه. په هر صورت افغانستان د نوری نړۍ دهیواد ونو په شان د خاکي ګر دی کُرې پرمخ یو معلوم کله پراخ او کله کوچنی ټکی ؤ. په افغانستان کي  انسانان د تاریخي د وو مرحلو لا داسي په بشپړه توګه نه  دي را تیر سوي  که څه چي دریمي مرحلې”خان خانۍ “ پکښی وزرونه خپرول خو د اشتراکي مرحلې قوانین یې هم دهیواد په لیري پرتو سیموکي په خپل قوت سره پاته وه.

 دهیواد په یو شمیر سیمو اوبرخو کي تر اوسه هم مځکه ، ځنګلونه او غرونه د قوم ګډه ملکیتونه دئ. د درستو کلیوالو د مځکومالیه به د حکومتونو په د فترونو کي د یوه شخص په نوم پسي لیکلې وه.

 چي دا  داشتراکي اولي مرحلې خصوصینونه ؤ، د بزګرو کورنۍ د سود ، سلم او موک تر فشار لاندي د خان مریان ؤ چي دایې د غلامی د ورې نښي وې. په واقیعت کي پر کلیو باندي خانانو حکومت کاوه، خان  خلګ وهلای، وژلای، د کلي او مځکو شړلای سوای د غریبو کورنیو د ښایسته لوڼو د ورکړی فیصله خان کوله . فیوډالی “خانخانی”  د وری هم ډیر پڅ پر مختګ کاوه.

په ښارونو کي  د لاسي صنعت د پراختیا امکانات کمزوري وه یوازي د څو لویو ولایتونو په مر کزونو کي  څو وړو کارخانو شتون لاره، چي د ټول ولایت د کاریګرو شمیربه سلو تنو ته نه رسیدئ. ډیرو ولایاتو د هیواد له مرکز سره د موټر لاري نه لرلي، د ولایاتو او ولسوالیو تر منځ په میاشتو میاشتو اړیکي نه تا مینیدلي.

پس په د غسي یوه شاته پاته ټولنه کي چي  اقتصاد یې په سوستو سپڼسو سره ګنډل سوی لا نه وه،  نو یوه  غریب ځوان اوماشوم ته به دا څونه مشکله وه چي د پر واکمن طبقاتي جوړښت له غښتلو منګولو  او پولو د باندي را ووتلای سي.

 په افغانی ټولنه کي د یوې طبقي خلګو ژوندهم د دوی د استوګن ځایونو د موقیعتو په تفاوت سره متفاوت  وي په ښارونو کي ژوند د کلیو د ژوند سره ، وښار ته نږ دې کلیوالی ژوند بیا د مراکیزو څخه لیري پروتو سیمو د او سیدونکو د ژوند سره  په هره برخه کي یو له بله مځکه تر آسمانه فرق لري. زه چي ښارته نژد ې کلي او ښار کي اوسید لی یم ما هم پدې اریته او عاریتي دنیا کي تر خواریو او غمونو پرته بل څه نه  دي لید لي.

لمړۍ برخه

له زوکړي  تر ښوونځی :

 

دا خبره د لمر په شان روښانه ده هره هغه ټولنه چي پر طبقاتو(ظالم او مظلوم)  ویشلې وي دهغې ټولني په لمنه کي را زیږېدونکی هرماشوم حتا د خپلي مور په نس کي، د طبقاتي ظالمانه ویش د مثبتو او منفي اثرونو څخه متأثیره کیږي. لکه څنګه چي د مور ښه خواړه، پوره خواړه، استراحت، ارامه فضا د اوسیدو مناسبه مینه د ماشوم  پر جسمي او فکري وده باندي مثبت اثر لري. په د غه شان کم خواړه، نه استراحت  او نا مناسبه  د ژوند شرایط  هم د ماشو پر جسمي او فکري وده  باندي خپل منفي  اثرات غورځوي.

زما زیږېدنه  د یوې طبقاتي ټولني د سختو تضادونو هغه د ثیقل په مرکزی نقط کي چي  د مرګ او ژوند تر منځ پوله  بلل کیږي هلته په یوه غریبه، نیمه بزګره او نیمه چوپانه کورنۍ کي سوېده.

د زوکړي د قیقه  نیټه را ته معلوم نه ده، د خدای(ج) بخښلو هر یوه مور او پلار د واړو مي زده کړي نه لرلې، بل لوري ته د ټولني مظلوم کورنیو ته غریبی او تنګ د ستي دا وخت نه ورکوي چي د خپل لیري راتلونکي په هکله فکر و کولای سي، او تر هغه لا  مهمه خبره د کلچر ده چي  زموږ په  غریبه ټولنه کي نه ؤ .

نو و ښوونځی ته د شا میلید و، فراغت او کار کولو د نیټو له رویه داسی معلومیږی چي( ۱۳۲۸)هـ کال کي مي زوکړه  د کندهار ولایت  اړوند پنجوایی  ولسوالۍ په مرکز کي سوی ده.

 د پلار نوم مي "عبدالحلیم" وو چي  په کلي کي  د عبدالحلیم "تره کی" په نوم بلل کیدی. کندهار د پښتنو ټاټوبی دئ. خو په خفګان سره  چي د ښمنانو او خپله د پښتنو یوشمیر بې فکرو مشرانو  دغه  هلته میشت پښتانه  پر دو برخو “د ورانيو اوغلجو باندي سره ویشلي دي.

داحمد شاه درانی له سلطنت راوروسته په کندهارکي”د وراني پښتانه تر غلجي پښتنوځانونه  اصل او لوړ بولي.  له هغه وخته څخه د کندهار د ښار او ولسوالیو مرکزونو ته نژدې ښه مځکي هم د درانو په واک کي ورکړل سوي دي. پدې سبب غلجي پښتنو ته هلته  د بې مخکو، غریبو یا" اُپر"  په سترګه کتل کیږي. بلې  بې مخکو خلګو ته( اُپره )ویل کیدای سي، خو په کندهار کي "اُپره" د کم اصله او پردي په مفهوم کاریږي.

داچي د پښتو تر منځ دغه جلأ والي تخم د چاه لخوا و کرل سو، کله  او په څه مقصد دا کار سوی دئ، دا  هغه پوښتني او سوالونه دي چي د پوره پوهي خاوندان، مسلکي څیړونکي باید پدې باب ژوري څیړني وکړي، زه را ځم خپلي خبري ته.

سره لدې چي زما پلار تخلص نه لاره خو په مسلط  ذهینیت کي  خلګو دی د قوم په نوم باله. په هرصورت پلار مي  د وطن په کچه د خپل وخت ماهر، غښتلی بزګر او چوپان ؤ.

 د مور نوم مي  "ولس بی بی"  د امیر محمد لور وه.

 زموږ په ټولنه کي ماشومان معمولاً تر څلور کلنۍ پوره کیدو وروسته د کورنیو سره د ژوند په چارو کي مرسته کول یې شروع کیږي.

 دوی باید خپلو کور نو ته د ډوډۍ پخولو له پاره  تر کور دباندي څه خاشې راټولي کړي، چرګان و شړي، مسافر، فقیر او طالب ته له کوره ډوډۍ ور وباسي. کرار کرار، پسونه و پیایي، واښه ، شپلتلي ، شپیشتي وریبي او نور ...  پر دغه عمر د ورځي  دوه ځله یو وار سهار او دوهم ځل  د ما پښین تر لمانځه  وروسته  یو شمیر دهغو کورنیوما شومان  چي  پلرونو به یې د وچي ډوډۍ د پیدا کید و غم خوړلی  وو  ماجت ته تلل او ملأ صاحب به ورته “قاعده بغدادي سِپاره لو ستل.

 پینځه رکنه د اسلام به یې ور زده کول. چا او چا به د قرآن کریم  د د یرشو سِپارو څخه “سیقولو، الف لام “ سِپاری لوستلي. دا مطلقه او حتمي خبره ځکه نه وه ، چی د ژوند خواری اوسرګردانۍ ، د یوه کلي بل کلي ته ګډي کول، د خپلو کورونو نه لرل دا ټول پرابلمونه وه. ما هم د غه  مشکلات لرل او د غه چاري مي سرته رسولې.

خو یوازي د دې چارو سرته رسولو شپه او ورځ ما شومان نسوای مصرف ساتلای. پس ما شومانو په خپل فکر او پلاس کي لرونکو ابتدائې  ساده وسایلو څخه  د ځانو نو د مصروف ساتلو په غرض کار آخیستۍ.

د کال په څلورو فصلونوکي د افغاني ماشومانو د بوختیا د پاره هغه یوشان  د وخت تیرولو یا ځانو نو د مصروف ساتلو  یا لوبو کولو محلي وسایل چي خپله یې  د خټو، ډبرو، لرکیو جوړ کړی وی کار اخستل کیدی. د حکومتونو یا کم بل رسمي اوغیري رسمي مقامو لخوا د ماشومانو د بوختیا وسایل ، د ورزش میدانونه ، خوني او کلپونه هیڅ نه وه.

د  دې خبري د یاد څخه مي مقصد دا دئ چي د افغاني ماشومانو روزنه اوتربیه  د زوکړي څخه بیا تر اووه کلنی پوري  یوازي  او یوازي  د خپلو کورنیو ته پاته وه. کمو کورنیو ته! هغو کورنیو ته چي د غریبی له وجهي یې خپلو ځانو ته هم پام نه وه، نر اومیړه هغه پلار وو چي او لادونه یې  له لوږي ځیني مړه سوي نه وای. په  طبي توګه  سره ګورنیو د خپلو اقتصا دي کمزوریو له امله د غه روزنه لکه چي  لازمه وه  هغسي نه سوای سرته رسولای. حکومتو نو ځانونه مجبور نه ګڼل اود جهان مرستند یو ادارو هم دوی نه پیژندل.

د ماشوم توب بوختیاوي:

 وښونځی ته  تر شامیلیدو مخکي څنګه چي  د کوره څخه د باندي کوڅی ته د وتلوسوم په کوڅه کي د نورو همزولو سره مي ورځ په لوبو تیرېدل. لوبې محلي وې، وسائل یې هم ساده وه لکه :خاوری، خټي،  تیږي “ډبره”اوبه اولرګی ؤ .

څو چي عمر مي شپږ کلنۍ ته ورسیدئ پلار مي  د "الف اوب بغدا دي قاعدې  سپاره د بازار څخه راته  راوړې وه  نو سهار اوماپښین به مور اوپلار مسجد ته استولم د مسجد ملاصاحب به سهار او ماپښین د بغدا دې قاعدې څخه  دوه دوه توري سبق را کاوه.

څو په دغه شان مي په مسجد کي سپاره ولوستل، اودس او لمونځ مي زده کی. کله چي د پسونو او غویو د پیولو سوم  مسجد ته د سبق ویلو د پاره مي یوازی سهار وختی څه وخت لاره . د کوڅو لوبي کمي سوې اما کله چي به مي غوائي وچمن ته  د پیولو”څړ” د پاره بوتلل هلته به حتمي زما پشان څو نور هلکانو خپل غوائي راوستي وه.

غویو به خپل خوراک کاوه موږ همزولو به ورته لوبي کولې. او که به مي پسونه وډونو او فصلونو ته د پیولو د پاره بوتلل هلته به هم یو د وهمزولي چي پسونه به یې پیولوته راوستلي وه را پیداسول دهغو سره به په لوبو مصروف  ووم.

 د کال څلور فصلونو زموږ پر مصروفیتو ډیر کیفي تاثیر نه لاره، یوازي دونه چي په د وبي به مو د لوبو د ځایونو لپاره  سیورۍ  لټوی په مني اوژمي به لمر او پیتاوي ته کښینستو.

 

ښونځی ته څنګه ولوېدم؟

سهار چي د مسجد د سبق راخلاص سوم د مشر ورور خدای بخښلي عبدالرشید سر ملګری ولاړم غویو ته مو شپیشتي وریبلې کله چي مو د شپیشتو پلنډي کورته راوړې مور مو لا تبخی نه ؤ باندي کړی “ډوډۍ نه وه پخه”. زه او ورورمي دواړه له کوره را ووتو دا نو د اسد د میاشتی وروستۍ شپې وې، د کور مخته په مسجد کي  مو یوه د توتو لویه  ونه  و لاړه وه هغې ته وختو په ونه کي  مو خپل توت خوړل.

چی د مسجد اړخ ته په لویه کوڅه یا لاره کي  درې  سړي  را روان دي،  موږ یې ولید و چي د توت ونی ته ختلي یو، سړی ود ریدل زما د مشر وروڅخه یې زما د نوم پوښتنه وکړل. ورور مي زما نوم د بلبل په شان ورته ووایه. کله چي سړي ولاړه ورورمي راته وویل چي  دا یو سړی زموږ د ښونځی سر ښونکی ؤ، ستا نوم یې نویشته کی.

د توت د وني را کښته سوم ډیر خفه ګور ته راغلم مور چي ولید م راته ویې ویل:" بیا مو جنګ سره کړ دئ چي خواب دئ یې ؟" ما دا کیسه ورته وکړل. او پر ورور باندي په قهر ووم چي ولي یې زما نوم  خلګوته وروښاوه.

مورمي راته وویل زویه! پروانه نه لري  د خپل ورورسره به  ته هم ښوونځی ته ځې. زه خفه پدې  وم چي زموږ د کلي ډیر هلکان ښوونځی ته نه تلل په درست کلي کي تر موږ مخکی  یوازي زما دوه کاکا ګانو عبدالکریم او عبدالحمید ښوونخی لوستل او یو بل ځوان محمدنبی اوبس.

لکه چي ښوونځیاني پرانستل سوې زه بیا هم څو ورځي ښوونځی نه ورتلم. زما ښه په ياد دي بله ورځ سهار پلار و ښوونځی ته ور وستم سر ښوونکی حاجي نظرمحمد خان و. سرښوونکی زموږ په کلي کي اوسیدئ. زما د پلار ا و اکا ګانو سره يې ښه د وستانه اړيکي درلودې.

کله چي د ښوونځی ادارې ته ورغلو حاجي صاحب زه ډېر و نازولم اوترلاس يې ونيولم اول صنف ته يې بوتلم. د اول صنف ښوونکی صالح محمد خان وو.

په ښوونځی کي شاګردان پرمځکه ناست وه. ښوونکي زه هم د نورو شاګردانو په کتار کي کښې نولم. زموږ د وطن يوه هلک چي د غه يې په اول صنف کي دوهم  دریم کال و، هغه  ما ته  حساب را زده کاوه ، داسي چي  د لاس  په ګوته به یې  پر مځکه (۱،۲،۳) راته لیکل او بیا به یې را ښول چي  دا یو،دوه او درې دي.

ښوونکي هم چوکۍ نه لرل. يوه د لرګيو څخه په تور رنګ لړلې تخته  پر دوو پا یو داسي ولاړه وه چي پاس سر یې د یوال ته تکیه وو. د يو ډول سپينو لوټو په مرسته ښوونکي پر دغه توره تخته په ډيره سختی  وليکل (آس ) بيا به ښوونکي په لوړ آواز داسي ويل “الف” دی، “مد ” دی، “س”  دی، ( آس ) موږ هم په لوړ اواز تکرارول.

هره ورځ سهار ښوونځی ته تلم غرمه کورته راتلم او ماپښين د پلار او وړونو سره د مځکو په کار او حيواناتو ته واښه او شپيشتي رېبل مي اساسي مصروفيت و. د ښوونځی او درس لوستلو سره مي علاقه نه وه. په دې چي د کلي او وطن اکثريت نه بلکي ټولو خلکو د ښوونځی “مکتب” سره مينه نه درلود ل. په هغه کلي کي چي زما مور او پلار اوسیدل  نه پوهیږم چي زه  به د دوی په شان وم او که  به دوی زما په شان وه، تر موږ مشران يوازي همد غه زما اکاګان وه چي نيمګري زده کړي يې درلود ې. هغه هلکان چي عمرونه يې د اوو کلو څخه پورته او تر اتلسو کلو پوري وه. ټوله ورځ  بیکار ګرځید ل. د حيواناتو ساتل، د پلرو سره همکاري او د لرګيو راوړل يو څه مصروفيت و مګر ډېر وخت به د ځوانانو په لوبو يا ساتيري تیره وی.

 

دښوونځی ژوند:

 

کله چي زه د ښوونځی لومړي صنف ته شامل سوم نو زموږ په ټولګۍ کي تر څلوېښتو نفرو څه ډیر شاګردان وو. مګر د حکومتو د نه پاملرنی، د مسلکی ښوونکو نه شتون، په کليو کي د تش پنامه ملايانو درس ورکونه، په ښوونځی لوستونکوپسي د ولس په منځ کي د بدو ویلو، سربیره  لوږي، غريبی،  وه چي و ښوونځی  ته د شاګردانو د ورتلو مینه یې کمه کړی وه.


یو شمیر د غریبو کورنیو شاکردان يوازي د کورنيو د مشرانو له بیري ښوونځی ته تلل او راتلل. د دوی  پلرونه او کورنۍ بيا په دې پر اولاد و ټنګار کاوه چي ښوونځی ته ولاړ سي، چي و ښوونځی ته دهلک د نه تلو په صورت کي بيا د ښونځی د اداری لخوا څخه چپړاسي پياده بله ورځ  وراستول کیدی چي ولي دي زوی ښوونځی ته نه  دی راغلی؟

 

  د چپراسي  د ورتلو په صورت کي پلار مجبور وو چي چپړاسي ته څه ورکړي او خوشحاله يې کړي. که نه نو چپراسی غیرحاضر شاګرد او پلاریی د واړه تر ښونځی پوری را وستل. ولو که د شاګرد پلار به په خپله  خوای او مزد وری اخته هم  وو. نو په دې ډول پلار د چپړاسي څخه ځان خلاصاوه اوخپل اولاد یې ښوونځی ته استاوه.

هغو چي پلرونویی څه لرل هغوی د سرښونکی او چبراسی څخه وهم هم نه لاره، سرښونکی هم دهغو کور نیو ته چپراسی نه استاوه.  نو په همدغه وجه ؤ کله چي موږ تر نهم صنف پوري رسید و دهغو “۴۰”شاګردانو څخه يواي(۹) نفره پاته وو او نور تولو ښوونځی خوشی کړل د پاته سووشاګردانو نومونه دا دي.

۱- عبيدالله د فيض محمد زوی "ښوونکی"

۲- خير محمد د اختر محمد زوی "ښوونکی"

۳- بهاؤالدين د عبدالرحيم زوی "ښوونکی"

۴- امان الله د عبدالسلام زوی "ښوونکی"

۵- سيد محمد يعقوب د سيد محمد ابراهيم زوی "ښوونکی"

٦- عبدالخالق د حاجي شهباز زوی"ښوونکی"

۷- لعل محمد د غلا م محمد زوی"ښوونکی"

     ۸-جان محمد د خدایداد زوی "ښوونکی"

   ۹ - لیکونکی

۱۰-محمداسلم چي د اشوغې (اشوقه)د کلي څخه شپږم ټولګی یې هلته لوستې  په اووم ټولګی ګي زموږ سره یو ځای سوو  هره ورځ  د خپل کلي څخه  ښوونځی ته راتلی.

په پورته نهو کسانو کي زه لیکونکی او عبيدالله د ډېرو غريبو کورنيو څخه وو او نور نسبت موږ ته په دې ښه وه چي پلرو يې څه مځکه او یا باغ لاره. جان محمد تر نهم ټولګۍ پورته درس ونه وایه ښونکی سوو. پاته  شپږو نفره خیر محمد ، بهاوالد ین، امان الله، محمد یعقوب، عبدالخالق او لعل محمدهم ښوونځی تر د وولسم صنف پوري ولوستی او وروسته ښوونکي سول.

 

 ما او عبيدالله د خپل پلاس راغلو امکاناتو له لاري عالي دارالمعلمين يعني څوارلسم صنف ولوستی. څنګه چي اوس خبر يم زموږ د کلي د غه پوهه لرونکي اوښونکي هم د پاکستاني “I S I” په هدايت زموږ د جاهلانو په واسطه ترور او شهيدان سويدي. د د غو ټولو څخه يوازي  یو نفر خيرمحمد ژوندی دی.

په رشتيا او مسئوليت سره ليکم چي زما دغه د ښوونځی ملګري په هيڅ حزب او ډلي پوري تړلي نه وه. ښوونکي وه، د وطن د پیشرفت سره يې علاقه وه. له هر ډول بديو څخه پاک خلک وه. خدای دي هغو ته جزاء ورکړي چي دوی يې ترور کړل او دوی ته د خدای(ج) له درباره د جنت هيله منديم.

په پخوا کي د ښوونځی سره ځکه دهيچا مينه نه وه چي په ثمره يې خلک نه پوهیدل بل دا چي ښوونځی ته دهلک تلل حتمي څه مصرف هم غوښتی لکه قلم، پنسل، کتابچه د پلرو سره د دې مصرف ورکولو توان هم نه وو. بل دا چي زوی يې د دې پر ځای چي کور ته لرګي راوړي، د حيواناتو په روزلو کي د دوی سره مرسته وکړي چي  لنډه او نغده ثمره وه، دا پر څه د لاسه ورکړي؟  

د کليو خانانو په بې عقلي سره او په پاکستان کي روزل سوو ملايانو د وظیفې له مخي په مشترکه  توګه د ښوونځيو  مکتبونو خلاف تبليغات پيل کړي وه. هر چا د ښوونځی زده کوونکي ته په سپک نامه سره ورږغ کول زده کوونکي يې مکتبيان بلل. د مکتبي کلمه د دوی لخوا دونه سپکه سول چي د (لوچک او بد اخلاق د کلمې معادل ګرځیدلې وه) د غو ملايانو د خانانو سره يو ځای ويل چي په ښوونځی کي هلکانو ته جغرافيه ورښيي. په هغه کلونو کي لا و ښوونځیو ته د انجونو خبره مطرح نه وه.

 

 عام خلک نه پوهیدل پدې چي جغرافيهڅه شی ده؟ خان او ملا به  خلګو ته ويل چي دا د کفر خبري دي. په "جغرافیه" کي یې نویشته کړي دي چي دا  مځکه ګردی ده اوآسمانونه نسته. توبه، توبه  زر ځل  مي دي توبه وي، ناعوذوبالله پر دی خبره مي  دی خدای نه ګناه کارکوي اوس یې نو راسه ګز پر کښیږده. کفر خو لکۍ نه لري، همدغه کفر دئ.

  لږ وخت وروسته د ښوونځی په مخالف کي داسي  له دښمنی څخه ډکي پروپاګنډی شروع سوې چي خوارو اوغریبو خلګو به هم پیسی پوره ولی رشوتونه به یې ملک، خان اوسرښونکوته  ورکول اوخپل زامن به یې د ښوونځیو څخه خلاصول رشتیا همداوه چي د خانانو اوملایانو زامنو ښونځی نه لوستل.

زما د خپلو سترګو ليد لي او اوریدلي خبري دي چي څو ځله زه  د د غو پروپاګند چانو سره مخامخ سوی يم او د دوی  زو رونکي خبری مي اورید لی دي. د نمونې په توګه:  يوه ورځ موږ درې  څلور هلکان د ښوونځی څخه د کور پر خوا روان وو چي د محمد زو د مسجد يوه طالب موږ راوګرځولو زموږ څخه پوښتنه وکړل.

- هلکو! له کمه ځايه راغلاست؟

-د غه مو څه شي په شا دي؟

موږ  ور نژدې سوو په خورا اد ب سره  مو  ورته وويل:  له ښوونځیه راغلو کوروته ځو، او دغه مو د ښوونځی کتابونه په شا دي. موږ د نهو “۹” يا لسو “۱۰” کلو په عمر او طالب ممکن د پنځويشتو کلو په عمر لوی سړی و.

 په داسي حال کي چي مسواک يې پلاس کي او کله کله به يې خولې ته يووړی. په ډېر سپک ډول يې موږ ته وويل په ښوونځی کښې څه درته وايي او څه درښي؟ موږ بيا زړه نازړه ورته وويل چي سبق راته وايي.

 طالب  پسخند ډوله وخندل او راته وې ويل چي داسي درته وايي: "موردي غوا پلار دي غویی سرمعلم صاحب ښه سړی" زما  او راسره همزولو د غه لومړی ځل و چي د یوه ملا صاحب له خولې څخه مو  داسي  بی اد به خبري واورېدې او دا سي د تر ټني په ډول یې راته وويل چي" ولي په مسجد کي سبق نه واياست؟ "

 

يوه هفته وروسته دا بدله (سندره) په ولس کي دونه عامه او پراخه  خپره سول چي دهر چا په خوله کي  لوید لی وه هر کس اوناکس به د ښوونځی د شاکردانو په لیدو سره زم زمه کول  "مور دي غوا پلار دي غویی سرمعلم صاحب ښه سړی".

هو دا خبري هغو ملايانو کولې چي یا نه پوهیدل یا ګمارل سوي او اجنټ وه. موږ په کليو کي داسي ملايان هم درلودل چي ډېرو خلکو ته يې سر بیره پر اسلامي او ديني درسونو کوچنيانو ته ليک او لوست هم ور ښودی.   

له يوې خوا د حکومت نه توجو د ښوونځیو کمښت، د ښوونکو کمښت د بل لوری  په کليو کي د پاکستان د نفرو چي ډیری د دوی د ملا په جامه کي او  زده کړي نه لرونکو خانانو مخالفت او د ښمنی  د ښوونځیو سره،  د ولس اقتصادي کمزورتيا، د علم اوزده کړو نه نشتون دا ټولي هغه ناخوالي وې چي ځوانانو مو ښوونځی و نه لوستلې. بیکاري چي د ډېرو بلاوو مور وه نو ځکه زموږ په وطن کي ځوانانو د سپو روزلو، کرک ساتلو، نصوار اچولو، چلم څکولو،  چرسو او قمار  ته مخه وکړل.

هر ځوان زموږ د کليو په يوه اويا څو د غو پورته مسلکو کي داسي ورسیدئ چي په هر مجلس کي به دهغوی د مهارتونو صفتونه کید ل. مثلاً:

د فلاني سپی داسي جنګي دئ، فلاني ته چي هر سپی پلاس ورکړې هغه زمری ځني جوړ کړي، د فلاني زوی داسي چرس څکوي چي په يوه سرخانه چرسو يوازي هم نه نشه کیږي يو چلم يوازي پوچ کړي او يا داسي قمار کوي چي هيڅ بد نه راولي. او داسي نور. . .

د مجلسو د خبرو اجنډاوي همد غه وې. د غه بانډارونه د شپې په کوټو کي ترسره کیدل. ما د غه خبري او نکلونه کلونه کلونه اورېد ل. عجيب خوند مي پر اخيستۍ. په د غسي مجلسونو او بانډارو کي رقابتو، سيالۍ، قوم پالنه، وطنداري او نور داسي هر څه موجود وه.

 د وخت په تیرېد و به د ځوانانو تر منځ تاوتريخوالی را پيدا سو. چي د جګړو سبب به و ګرځیدل، زخمي کیدل، په چړو او چاقوګانو به يې سره وهل حتا پر هيڅ به يو مړ او بل قاتل سو. دا بد بختي زموږ په ټولنه کي وه.

نتیجه دا سول چي د محمد ظاهر شاه د ښې پاچهی په دوران کي د یوې پراخي او د زیات نفوس لرونکي ولسوالی(پنجوائې) څخه په کال کي  یوازي لس(۱۰) نفره ځوانان پر دې بریالي کیدل چي تر نهم(۹)  ټولګې پوري ښوونځی ته ولاړ سي. او موږ د دغه منځی ښوونځی دوهمه دوره وو. حال داچي که دهغو د ولسوالې په کلیو کي دابتدایي ښوونځیو شمیر (۵) پنځوو، که یې ټول شاګر دان و شمیرل سي تر (۲۰۰) دوو سوو زیاتیږي، په درسته ولسوالي کي خو وښوونځی ته د برابر عمر لرونکو هلکانو شمیر تر (۱۰۰۰) زرو تنو هم زیات وو. د انجونو خبره خو هیڅ نه وه. په واقیعت کي په سلو کي تر یوه٪ کمو هلکانو ښوونځی تر (نهم) ټولګی پوري رسول.   که دهغوی د زده کړو سطحه درته و لیکم، باور ولری چي په لسو نفرو یوه هم نسوای کولای،چي لا اقل یوه عریضه درست ولیکي.

 

زما اول ځل بندي کیدل:

 

  دا هغه وخت وو چي زه د منځنۍ ښوونځی شاګرد وم په کلي کي  ووم د خپلي کورنۍ سره اوسید م د سهار لخوا به ښونځی ته تلم او د ماپښين له طرفه مي د خپلي کورنۍ سره د مځکو پکار کي مرسته کول.

 ”منی” وو، د ماپښین تر لمانځه وروسته ما او تر ما مشر ورور عبدالرشيد په مځکه کي دغواوو او غويو لپاره شپيشتي رېبلې. زموږ څخه لیری مو پلار د بزګرو سره پر ډاګ باندي د باد په مرسته غنم او پروړ سره جلا کوي. چي دی عمل ته د کندهار خلک “بادي”کول وايي په بادي کولولګیا ؤ.

یوځل زه او ورور متوجه سوو چي پلار مو د د وو ځوانانو سره په جنګ اخته دئ. ځوانان هم د د غه کلي وه. بیله  دی چي موږ په خبره پوهه سوو چي جنګ پر څه دئ؟ احساس داسی ؤ چي  ما او ورور مي هم خپل کار پرېښو د، د سترګو په رپ کي مو ځانونه ور ورسول د خپل پلار ملا تړي سوو.

ما او مشر ورورمی په دواړو یو له دغو دوځوانانو څخه ونیوی  پلارمي سره له  دې چي سپین ږیری ؤ خو پر هغه بل ځوان غښتلی ؤ. څو د کلي څخه خلک د خلاصید و لپاره رارسیدل موږ د غو ځوانانو ته ښه وهل ورکړل او زما مشر ورورد غه یوځوان چي ډیر بد ښنکنځل یې ترخوله را ایستل  د “لاره” په شا پر سر ووهی سر يې مات سو ډېري وينې يې پر مخ او کالو را وبهیدې.

  د کلي خلک را ورسیدل موږ یې سره خلاص کړو. هغه چي سر يې مات سوی وولي محمد د عبدالغفور کاکا زوی وو. هغه د حکومت پر خوا ولاړ او حکومت ته عارض سوو.

حکومت خبر سو د وخت حکومتو عارض يا شکايت کوونکي ته  توجه کول هر چا چي به ژر حکومت خبر کړی دهغه برخه درنه وه. په دوه د لیله  یو دا چي حکومت ته راغلی  دئ حکومت یې خبر کړېد ی. يعني  حکومت د خلکو د وست او غمخور او حکومت  دئ چي تاسي ژوندي ياست که حکومت نه وي خلک به تاسي وخوري. دوهم داچي حکومتي سړوته به تیاره غوا لنګه سول .

 په هر صورت زموږ په جنګ او جګړه حکومت خبر سو زموږ کور د ولسوالۍ څخه ليري نه وو. دا  دی ډېر ژر پلټنی “پوليس” کلي ته راغی  د جلب پاڼه ورسره وه پرپاڼه باندي زما د پلار نوم، زما د مشرورور نوم او زما نوم ليکل سوي وه.

 موږ درې  سره پلټني ته حاضر سوو پلټني د حکومت پر لوري بوتلو. کله چي د ولسوالۍ بازار ته رسید و نو پلټني زما د پلار څخه غوښتنه وکړه چي زما “ماسلانه” راکړه.

نه پوهیږم چي د غه د “ماسلانې” اصطلاح له کومه او څنګه راغلې ده. خو مفهوم يې دا وو چي پيسې يې غوښتې. “پلټني” او يا “چوربکي” چي به د حکومت له لوري د چا په راجلبولو او يا راوستلو پسي و لیږل سو او هغه جلب سوی کس به يې ولسوالۍ ته راوستی درا جلب سوي سړي او يا دهغه د کورنۍ څخه پلټني “پوليس” او يا چوربکي ته بايد څه مقدار پيسې ورکول سوي وای.

زما پلار بیله ځنډه پلټني ته شل افغانۍ ور پیش کړی خو پلټني  د شلوافغانو داخیستلو ډډه کول د ېرش افغانۍ غوښتې په هر صورت پر شلو يې قناعت وکړ. تر شلو افغانو اخیستلو وروسته یې موږ “کوټه اوالدار” ته ورپیش کړو.

 کوټه اوالدارهدايت ورکړ چي دوی درې  سره نن شپه په جیل خانه(جهل خانه) کي وساتی اوس حاکم صاحب کور ته تللی  دی سهار به  که خیر ؤ خبري کوو.

 موږ يې جیل خانې “محبس” ته بوتلو. تر لومړۍ دروازې چی یې تیر کړو هلته يې سم تلاښي کړو بيا يې بلي دروازې ته ود رولو چي اصلاً د جیل خانې(جهل خانه) “محبس” دروازه هغه وه. هغه دروازه يې خلاصه کړه او موږ يې ورننه ا يستو.

په جیل خانه(جهل خانه)  کي درې  کوټې وې  هلته اووه يا اته نفره نور بند يان  زموږ څخه مخکی هم وه. کله چي يې موږ ور وستو يو سړی د دغو بندیانو څخه راغلی زما د پلار سره يې روغبړ وکی موږ يې خپلي کوټې ته د ځان سره بوتلو.

 هلته دوی دوه نفره اوسیدل کوټه ښه غټه وه. موږ لاسم کښینستلي نه وو چي يو پلټنی راغی. زړو بندیانو چي د دوی په اصطلاح د “اوالدار” په نوم سره يادوی د محبس د “پلټنيانو” مشر سرګروپ  یا د لګۍ مشروو.

 زړو بندیانو ورته وويل چي ښه  دی يو ساعت وروسته. زه پوه نه سوم چي څه وايي مګر پلار مي په دې رواجو پوهید ی. زړو بندیانو ته يې وويل چي اوالداري څو ده. هغو وويل چي دنفر پر سر پنځوس افغانی غواړي.

 پلار مي عسکر يا پلټني ته سل افغانۍ ورکړې او ورته وې ويل چي د غه يوزوی مي کوچنی دئ. هد ف يې زه وم پلټني څه ټينګار وکړ خو پلار مي نوري پيسې ور نه کړې او پلټني يا اوالدار وويل دا خو يوازي زما نه دي.

 زه کوټه اوالدار صاحب ته څه ورکړم. موږ لا په همدې خبرو اخته وو، چي بل پلټني ږغ وکی، د غه نوي بند یان را وباسئ. موږ په کوټه کي دراسره ناستو بندیانو څخه رخصت واخيستي او د بنديخانې څخه يې را و ايستو. هلته د باندي کوټه احوالدار سره  زما د اکا او نور د وستان ولاړوه.

کوټه اوالدار صاحب وويل چي سهار به نو وختي راسئ. کله چي د بنديخانې څخه راليري سوو اکا عبدالکريم چي په همدغه بازار کي يې د بزازۍ د وکان لاره هغه وويل چي د قوماندان څخه مي ستاسي د خلاصید و امر واخيست او ضمانت مي ورکړی چي سهار به  دوی حاضر سي.

 قوماندان صاحب دوه کارتنه سګرېټ  شرینی وغوښتل ورمي کړل. اکا مي د قوماندان سره پیژندل ځکه کله نا کله قوماندان زما د اکا د وکان ته راتلی. موږ کور ته راغلو شپه تیره سوه سهار کوټه اوالدار صاحب ته حاضر سوو.

د بندي خانې ، جیل خانې “محبس” مخ ته ناست يو. چي د غرمې وخت ته نژد ې پلټنی راغلی او موږ يې د ولسوال مقام او هغه ځای ته چي ولسوال او څه نور ناست وه ور وستو.

 حاکم زما د پلار سره خبري کولې خو په ډېر قهر، وروسته حاکم امر وکړ چي لاسونه يې ور وتړئ. زما د پلارد واړه لاسونه يې د مخ لوري ته يو ځای په  پټو سره وتړل او د وو “پلټنيو” يوې خوا ته او بل بلي خوا ته پټو محکمه کش کړي. بل “پلټني” ته يې لښتي پلاس ورکړې او زما پلار يې د لاسونو پر مخ په لښتو وهی.

 زه کوچنی وم پلار مي سپين ږيری وو. د پلار وهل مي نه سوای لیدلای او  زغملای ژړل مي او ښکنځل مي “پلټنيانو” ته کول زه يو “پلټني” ټينګ نيولی وم.

 ما نارې وهلې پلار مي منت په داسي حال کي را باندي کاوه چي د ده لاسونه تړلي او په لښتو وهل کې دی او ما ته به يې ويل چپ سه. د پلار تروهلو وروسته مي د مشر ورور روڼ ورسیدی مشر ورور مي چي پنځلس کلن به ؤ وڅو لښتو وهلوته یې ځان ټینګ کي خو نور يې حوصله تنګه سول په ژړا يې شروع وکړه.

 ما هم ورسره ژړل او په دې وخت کي یوه  سړي وپلټنی ته وويل چي د غه هلک  ښه ووهئ “زما مشر ورور” ځکه دغه هلک د سړي سرمات کړی  دی ما چي د غه خبره وا ورېدل  بیله وقفی مي هغه سړی ته هم  ښکنځل وکړه.

 پلار مي ډېر را باندي په قهر سو او ما ته يې بدي بدي خبري وکړې. راته ویی ویل هغه حکم صاحب  دی  زه څه پوهیدم چي حاکم څه شي دئ او څه زور لري؟  

ما  خو د پلار او ورور پر وهلو ژړل او پر دوی مي زړه خوږې دی او ښکنځل مي کول. دا  دی ما ته وار را ورسیدی زما لاسونه يې و نه تړل يو پوليس مي شا ته و درېدی او زما لاسونه يې په خپلو لاسونو، وهلو ته ټينګ کړل او بل “پلټني” پر لاسو په لښتو وهلم.

 زه  چي زیات خفه او بیرېدلی ووم، د وهلو پر وخت يو دم چپ سوم فکر کوم تر لسو لښتو به يې زيات نه يم وهلی. زما څخه وهلو هر څه هیر کړل. نور می هيڅ هم نه ویل فکر کوم زه به يې وهلی هم نه وای مګر دا چي ما ژړل اوښکنځل مي کول دا ددې باعث سول چي ما هم ووهي. ځکه چي زه د یرلس(۱۳) کلن هم نه وم.

کله چي يې زه وهلم د بیري له امله آرام او ژړا مي تښتیدلې وه. همداسي چي کوچنی ژاړي مور او يا پلار يې ووهي ، ویې بیروي په دې چي نور چپ سي زه هم داسي سوم. وهل ختم سول دناستو خلکو له منځه  څخه يو سړی راغلی او زه يې پر سر مچ کړم او له جیب څخه يې يو د سلو افغانيو سور نوټ راکړی.

خیر د وهل سوي سړي سر دومره زیات  نه وو مات سوی، بل په د غه وخت کي وو چي حاجي سيد بهاؤالدين آغا را ورسیدی. نوموړی زما د پلار آشنای و. سيد بهاؤالدين اغا ته حاکم او ټول ولاړ سول. سيد بهاؤالدين آغا زما پلار ته ور ږغ کړل چي عبدالحليمه! څه خبره ده؟

 زما پلار لنډي خبري ور ته وکړې. سيد بهاؤالدين آغا حاکم ته وويل چي ښه کار دي نه  دی کړی  چي عبدالحلیم اوزامون دی وهلي د ي. دوی او هغه بل زه پیژنم بس موږ ته يې وويل چي ځی کور ته ولاړ سئ.

څه وخت چي د کور پر خوا د پلار او ورور سره پر لاره روان وم، سره د دې چي خپلو لاسو مي درد کوی، خو د پلار لاسو ته چي به مي کتل، دواړه لاسونه یې پړسید لي او شنه سوي وه. ورور مي لاسونه په خپلو تخرګو کي نيولي وه. د غه د پلار لاسونه او د ده وهل اوس هم هر وخت راياد ېږي.

تر د غه وهلو وروسته ما ته ډېر سوالونه پيدا کیدل او هره ورځ په دې فکر کي وم چي “حاکم”، “قومندان”، “کوټه اوالدار”(کوټ احوالدار) او “پلټنی” دا څوک دي؟

 په هغه زمانه کي خلکو  حکومت ته حکومت نه وايه هر چا حکومت د سرکار په نوم ياد وی او کارکوونکي  يې د سرکار، سرکاري سړی بلل. زموږ په کليو کي د محمد زو د قوم ټولی مځکي او باغونه سرکاري مځکي او باغونه بلل کید ل.

په دې نه پوهید م چي د دې خلکو دا زور په څه کي دی؟ چي خلک وهلای سي خلک بندي کولای سي، د خلکو څخه پيسې اخيستلای سي. هيڅ کوم څوک نه وو چي زه سوالونه ځني وکړم او دوی جواب راکړي.

 يوازي مي په خپل پلار زور رسیدی هغه بې چاره هم قناعت نه سوای را کولای نو راته و به يې ويل چي په دې خبرو پسې مه ګرځه په حکومت “سرکار” کي څوک خبري نه کوي او يا به يې راته ويل چي زويه دا د خدای کارونه دي.

زما هم سر نه په خلاصیږي نو يوه ورځ کوم وخت چي زه ښه لوی سوی وم د ښوونځی په اتم صنف کي به وم چي خدای بخښلی خان عبدالغفار خان د پیښور مبارز زموږ ښوونځی ته راغی.

 هلته يې ډېري خبري وکړې. ما ته ټولي خبري ډېري په زړه پوري وې که څه هم په ډېرو خبرو يې نه پوهیدم. یو زه کشر ووم بل د خدای بخښلي خان عبدالغفار خان لهجه زموږ د کلیو د خلګو پشان نه وه. د عبدالغفار خان تر سفر وروسته به چا يوه نيمه خبره وکړل او په هغه کي به د حکومت نوم یاد سوو.

 تر هغه د مخه چاچی به د سرکار یا حکومت نوم پرخوله راوړی، خلکو به ويل چي د فلاني د زوی سر د غورمې بوی کوي. يعني څه: مانا يې دا وه چي په حکومت کي خبري کول ښه کار نه دئ.

 چا چي په حکومتو کي خبري کړي دي دهغو سرونه حکومت  د تنی جلا کړي دي. که څوک خبري پکښې وکړي سر يې پرې کیږي نو خلکو او عام ولس به ويل چي "د حکومت نوم مه په ښو ياد وئ او مه په بد و".

 دا شلم قرن وو دا په شلم قرن کي زموږ د بیچاره ولس ژوند وو، هغوی چي خپله سرکار وه او ولسونه د دوی په ګرو کی ژوند کاوه دهغوی پاته شوني يا يې اولادونه اوس هم وايې چي پخوا (محمدظاهرشاه) څه ښه حکومت وه،  خدای به يو هم و نه بخښي.

وخت  تیرې دی ښوونځی ته تلم په نهم صنف کي يم د محمد ظاهرخان پاچهی وه او د وخت صد ر اعظم ډاکتر ظاهر خان ؤ. په هغه کال په افغانستان کي بارانونه و نه اورېد ل. غنم او اوړه نه پيدا کیدل خاصتاً د افغانستان په غور او باد غيس ولايتو اونوروبرخوکی. هغه ؤ چي دهیواد ډېرشمیر وګړي د لوږي مړه سول.  اکا د مسن محمد ابراهیم "عطایی" په خپل اثر"دافغانستان پر معاصر ناریخ یوه لنډه کتنه په ۲۷۳ صفحه کي لیکي په هغه کال  نیم میلیون انسانان د لوږی مړه سول. دا خبر صباح الدین کشککي  په " دهه قانون اساسي" او نبی اعظمی  اردو وسیاست در سه دهه اخیر افغانستان" کي هم  تائید کړیده.

 ژوندې پاته يې نورو ولايتو ته و کوچید ل چي هلته هم د خوړ څه نه وه، ښه مي ياد ېږي زموږ په ولسوالۍ کي د دغو ولايتو څو واړه هلکان او نجوني وه، چي پلرو يې نورو خلکو ته په دې خاطر ور پریښول چي له لوږي مړه نه سي، هغه هلکان او نجوني  هلته لوی سول.

 هلکانو او نجوني  و دونه وکړل مګر خپل مور او پلار يې بيا و نه ليد ل. د دې مانا دا وه چي هغه بیچاره ګان به حتمي د لوږي چیري مړه سوي وي، که ژوندي پاته وای حتمي خبره وه چي د خپلو اولاد و ليد و ته  يو ځل راتلل.

دهمدغه کال په د وبي کي د ډېري ګرمی پر وخت يو مرض هم پيدا سو چي زموږ د کليو خلکو ورته د “وبا ” مرض  وايه، دې “وبا” داسي خلک او په خاص ډول کوچنيان ووژل چي تر حساب تیر وه .  درست کورونه  له انسانانو یې خالي کړل. زما په ياد دي داسي کورنۍ ډېري وې چي د څو نفرو څخه به جوړي وې مګر د “وبا” په مرض يې د کورنۍ ټول غړي مړه سول. په ځينو کورنيو کي به يو او يا دوه نفره ژوندي پاته سول.

د مثال په ډول:  د حاجي رحيم الدين او “مګولی” چي ممکن نوم به يې محمد ګل وو او محمد شفيع چي دوی درې  وروڼه وه. د دوی يو د وست چي نوم يې زما اوس هیر سوی دئ. د کورنۍ ټول غړي په يو هفته کي مړه سول. يوازي يوه د اوو کالو لور يې پاته سوه. چي د حاجي رحيم الدين خپل کور ته راوستل او دا لته لويه سوه. داسي مثالونه نو ډېر دي. حکومت او مسئوليت يې څه وو؟ هیڅ د دوی یې په څه د حکومتي یا سرکاري سړو او لادونه خو ماړه آرام بیده وه.

  

د کندهار په دارالمعلمين کي شموليت

او په سياست کي برخه:

 

وخت تیرې دی د نهم صنف څخه فارغ سوم په کښته نمره د کندهار ښارپه دارالمعلمين کي شامل سوم. د دارالمعلمين شاګردان د کندهار، هلمند ، روزګان، زابل، فراه، نيمروز، لغمان، پکتيا، خوست او غزني ولايتو ځوانان وه.

 دهلمند د ولايت خصوصاً هغه شاګردان چي د لښکرګاه او هزارجفت د لیسو  څخه دارالمعلمين ته راغلي وه نسبت د ټولو نورو ولايتو شاګردانو ته تکړه  وه. په هر صنف کي  به دوی اول نمره ګان  وه.

خو خبره زما ده زه له داسي شاګردانو سره په صنف کي کښینستم چي ټول ډېر ښه په درسو پوهید ل. همد غه شاګردان په ليليه کي هم راسره وه. دارالمعلمين ښه لايق اوپوه ښوونکی “هد ف مي هغه وخت د ئ” درلود ل.

 لکه ښاغلی پلارجان محمد خان "پکتیانی"، صاحب جان صحرايي، عبدالاحد اولسي، مدير صاحب عبدالمنان خان، حاجي محمد خان حاجي بابا، ښوونکی صاحب رحمت الله خان، ښوونکی صاحب ظريف خان اوښوونکی صاحب محمد عمر خيري او نور. . .

په د غو کلو کي په دارالمعلمين کي د سياست ميدان هم خورا ګرم دی. په دارالمعلمين کي ډېر استادان او پوره اکثريت که ووايم د واقعيت څخه به ليري خبره نه وي چي ټول هم د خلق د ديموکراتيک جريان غړي سوي وه.

په درسو کي لايقو شاګردانو د استادانو په هدايت دارالمعلمين ته د نوو شامل سوو شاګردانو وحزب د جذب وظيفه هم اجرا کوله. بل طرف ته په مکتبو کي کنفرانسونه، ډرامونه او کنسرتونه اجرا کیدل. چي دا ټول سياسي فعاليتونه وه.

ما ته هر څه نوي او د علاقې وړ خبري وې. د د غو ځوانانو خبري او کړه وړه مي خوښیدل په ډېره علاقه مي دهغوی خبری اورېد ل.

ځکه دوی په جامعه کي د ټولومنفي پد ید و پر ضد فعاليت کوی او خپله يې هم منفي افعال نه درلودل اویا یې ترک کړی وه. لکه، سګرېټ، نسوار، کرک، سپی، چرس، چلم، هلک بازي او نور په درسو کي هم لايق شاګردان وه.

په خبرو کي هم تر هغو شاګردانو چي په يوه د دغه جرياناتو سره نه وو، دوی ښه پوهیدل. د خان، ملک، حاکم او حکومت کړه وړه او ظامونه يې داسي بیانول څنګه چي ما ليد لي وه.

کله چي به ما د دوی کنفرانسونه، ډرامونه ليد ل او واورېدل. ما ته به د خپل کلي خانان، دهغو ساتلي غله، دهغو چرس، دهغو هلک بازۍ، د خان ظلم پرغريبانو، د سرکار او حاکم نارواوي، د قوماندان او پلټنيانو کړه وړه، رشوتونه ټول را په زړه کیدل. داسي به يې تر تاثیر لاندي راتلم چي مه  یې کوی خبري.

خو په لسم صنف کي ما په خپلو درسونو کي  ډیر مشکلات لرل له يوې خوا د کوره راورک وم. د کورنۍ سره مي کار نه کوی. له بله پلوه پلار را ته څه جيب خرڅ هم راکوی. د لته د شاګردانو او همزولو شرمید م د دغه جريان له اړوندو شاګردانو خبري مي اورېدې.

 چي دوی سر بیره پر هغه چي د ښوونځی درسونه وايي څه نور سياسي درسونه، نوټونه، اخبارونه، مجلې او کتابونه هم ګوري او مطالعه کوي. ما نه سوای کولای چي په لسم صنف کي په یوه وخت کي د غه دوه کاره وکړم.

يوازي مي خپل درسونه ويل خو د دې جريان د غړو سره مي نژدې او د وستانه اړيکي نه پریکولې. څو په هغه کال مي په  ډېر مشکل سره وکولای سوای يوولسم صنف ته ځان کامياب کړم.

 کله چي يوولسم صنف ته کامياب سوم په همد غه درې مياشتنۍ رخصتي کي مي د خلق د د موکراتيک جريان سره سمي اړيکي ټينګي کړې او ورسره ملګری سوم او په خپل د غه عمل او تصمیم وياړم. چي څونه معقله لاره مي په هغه ماشومتوب کي ځانته انتخاب کړل، د ساري په توګه، اخواني یا اخوان المسلمن ته ورغلي واي؟ یا شعله جاوېد او یا هم افغان ملت ګوند ته. کوم یو تر دهغه چي ما انتیخاب کړي وو،بهتر بولی؟  زمان ثابته کړل، باور لرم زما انتیخاب درست وو.

بل رښتیا خبره  دا هم وه، په “۱۳۴٦هـ ش” کال کي چي کله زه د خلق د د موکراتيک جريان سره يوځای سوم هغه وخت د کندهار په ولايت کي د دې جريان مخالف څوک نه وه. که چيري اوس څوک دا اد عا کوي او وايي چي زه يا موږ يې مخالف وو، او هلته په کندهار کي مو شتون لاره، دا ادعا وي پر واقيعت ولاړي نه دي.

 ځکه زه په کندهار کي وم، څوک مي نه دي ليدلي او نه يم ورسره مخامخ سوی. يوازي هغه وخت چي د خلق د د مکراتیک نهضت څخه د ببرک کارمل په مشری یو شمیر سړی جلا سول  په کندهارکی دوه نفره د پرچم د جريان سره وه هغوی کوم مثبت رول  په ټولنه او ځوانانو کي نه درلود.

 

زما مناسبات او روابط دهمصنفيانو، خلقيانو علاوه هغه د کليو د ځوانانو سره چي د کندهار د خلکو په اصطلاح هغه چي مناجات او خرابات يې درلو دی هم وه. تاسي ته دي معلومه وي چي ما نه سوای کولای د کليوالو ځوانانو سره روابط قطعه کړم.

د لته مجبورېږم او د ياد ولو وړ خبره ده باید خپلو د وستانو ته يې وليکم چي: د خلق د موکراتيک نهضت پر خپل وخت د افغانستان خصوصاً د کندهار او شاوخوا پرتو ولايتو کي د مکتبي ځوانانو په تربيه کي داسي مثبت کردار ادا کړی دئ چي  تاريخ يې بل مثال نلري او نه به بيا  په افغانستان کي څوک د دوی په شان کاروکړي.

  ټولو ځوانانو ته يې درشوت، خيانت، جاسوسې،د رواغو، غلا، فساد ، چرسو، قمار، نسوارو او سګرېټو په خلاف  او ځان ترې ساتلو روحیه ورکړل. د مکتب، پوهي، مطالعې، کتاب لوستلو، اخبارکتلو، خبر اورېد لو، سياست او په سياست کي د برخي اخيستلو په روحيه یې سمبال کړل.

 

 د غه زما د عمر لرونکي حتا څه مشران هم لږ يا ډېر وخت په د غه جريان کي تربیه سوی دی او د دې جريان برکت  دی چي اوس هغه ټول ليکوالان، شاعران او پوهان سوېدي.

 زه چي يې پیژنم په کندهار، روزګان، هلمند ، زابل، فراه  کي  به داسي ليکوال او يا شاعر پیدا نه کړی چي په د غه جريان کي دي روزل سوی نه سوي.

حالات داسي پیچلی راغلل چي لږ  خلګ خپل شمولیت په د غه نهضت کي مني ، زیات  سړي خپلي سترګی پټوي  چي زه یې یوه اخلاقي کمزوري ګڼم.

دا داسي خبري دي چي په شرايطو اړه لري په دې شرايطو کي ډېري خبري داسي راغلی چي بد ښه بلل کیږي او ښو ته بد ويل کیږي  ځکه د توپک د خولې قضاوت دئ.

همد غه جريان وو چي ځوانان يې سالمي او خپل تر منځ رقابتي سياليو ته هڅول خبره زما ده. زه د د ولسم صنف څخه فارغ سوم نه په لوړه او ښه نمره او نه په وروستۍ او آخره نمره.

 دهغه وخت حکومت و دارالمعلمينو ته يوه جلا او ځانګرې لايحه درلوده. په دې ډول چي:
د دارالمعلمين څخه فارغو شاګردانو هر یوه شاګرد نسوای کولای په خپل زړه سره د دولسمو ټولګنیو  په هغه ازموینه کي ګډون و کړي، چي د پیروزی لاسته را وړلو په صورت کي دی و کولای سي لوړي زده کړو(پوهنتون) ته لاره پیداکړي، د لیسو د شاګردانو په ډول..

 د دارالمعلمين شاګردانوته ليليه اوډوډۍ ورکولو تاوان ورسوی. ځکه يوازي د دارالمعلمین د شاګردانو څخه  په سلو نفرو کي درو(۳) تنو شاګردانو د پوهنتون  لپاره په کانکور ازموینه کي برخه اخيستلای سوای او په سلو کي پنځلسو تنو شاګردان یې و عالي دارالمعلمين ته منل کیدای سوای او پاته (۸۲) د و اتيا فيصده بايد جبراً معلمان سوي وای. زه په هغه پنځلسوفیصد و شاګردانو کي وم چي  عالي دارالمعلمين ته ومنل سوم.

 

په عالي دارالمعلمين کي شموليت:

 

په د يارلسم ټولګۍ کي يوې خوا ته د ښوونځی درسونه ډېروه او بل طرف ته زه د خلق د د موکراتيک جريان فعال غړی وم. سر بیر پر خپل ځان چي حزبي جلسو ته ورځم د ډېرو نورو حزبي جلسو مشري مي هم کول.

 نوي محصلين، خلک او ځوانان، مي دې جريان ته رابلل. پر دې کار اضافه هغه پخواني روابط او مناسبات هم چي د کلي له وخته راسره پاته وه ساتل. د کندهار د خلکو په اصطلاح کندهاريتوب هم کاوه.

په عالي دارالمعلمين کي داستادانو او ادارې سره ښه دوست يم ډېر وختونه د ادارې سره د محصلينو په نمايند ګي جلسې او خبري کوم. کله چي له د يارلسم صنف څخه فارغ سوم تر درې مياشتينو رخصتيو وروسته  و څورلسم صنف ته راغلم. په دې کال کي دهلمند د ولايت د ګرشک د ولسوالۍ څخه څو نفره نوي محصلين ديارلسم صنف ته راغلي وه، نوموړی شاګردان په هلمند کي د اخوان المسلمين سازمان غړی سوی وه.

په څوارلسم صنف کي يم چي د کندهار د وړيو د اوبد لو د فابرېکې کارګرانو د خپلي کمپنۍ له مشرتابه څخه د کار د وخت د لږوالي اومعاش د لوړ والي غوښتنه وکړه. داپیښه د کندهار ولایت په تاریخ کي ډیره د پام وړده، ځکه په اول ځل د یوي فابریکې  کاریګران سره متشکل کیږي او د خپلو حقوق د ښه والي په لاره کي په پوهه سره مبارزه( اعتصاب او مظاهره) کوي.

   د فابريکې مسئولينو، د کاریګروغوښتني په نظر کي و نه نيولې. په اصل کي د فابریکې مشراتابه ته هم دا سي یوه غوښتنه او بیا په ډلیزه ټوګه  یوه نوې خبره وه. فکر یې هم نه کاوه چي د یوی فابریکی کارګر  دی تول په یوه خوله دا جرأت وکی، د خپلو بادارانو یا د کمپنۍ د مالیکانو څخه د کار د وخت کمی اود معاش د زیاتی غوښتنه وکړه.

په رښتیا پر کاریګرو ظلم کی دی دهفتی شپږ ورځي کار هره ورځ لس ساعته کار”په یوهفته کي شپیته ساعته کار”د میاشتی په یونیم دوه زره افغانۍ.

د ولت او د فابریکی شریکومالیکانو هیڅ فکرنه کاوه اونه یې وه لیدی چي کاریګر څنګه سره یو مټۍ کیداسی. د کاریګرو په منځ څو تنه کاریګر د خلق د د مکراتیک ګوند غړی وه ، هغوی کاریګرو ته روحیه ورکول او د غه اعتصاب رهبری کاوه. د فابریکی  مشرتابه کله  هم داسی څه نه پیژندل نو په قهر سول څو نفره کارګران يې  د کاره وشړل. درياست د غه تیزه او بې وخته پریکړي کارګران نور هم سره متحد کړل.

 

  دی خبري زور واخيستی، کاریګران درياست په مخ کي راټول سول، ماشينونه يې ود رول د فابريکې دروازه يې وتړل. د خپلو تیرو غوښتنو سره يې له کاره د ليري سوو کارګرانو بيرته په کار ګمارل  هم پر اضافه کړل.

 رياست او حکومت مقاومت وکړی د دوی غوښتني يې ژر و نه منلې. د مياشتي وروستۍ ورځي راغلې کارګرو ته يې معاشونه هم ورنه کړل. کارګران چي پخوا سهار فابريکې ته راتلل په دننه د فابريکې کي به ناست وه کار يې نه کوی،هغه وخت يې د غسي عمل ته اعتصاب وايه.

د معاش په نه ورکولو سره کارګران سهار فابريکې ته راتلل او بياچي ټول  به سره يو ځای سول د مظاهرې په ډول به ښار او بازار ته را ووتل. شعارونه به يې ورکول خپلي غوښتني به يې بيانولې، د فابریکې مشر تابه  او حکومت چي د دوی حقوق یې نه ورکول، کاریګروبه په خپلو خبرو او شعارونو کي  پر هغوی بد ويل او بيا به يې د خپلو هغو ملګرو پیژندنه او پیژند ګلوي خلکو ته بيانول چي ادارې له کاره ګوښه کړي وه.

د فابريکې د کارګرو د اعتصاب او مظاهرو په ملاتړ د کندهار دارالمعلمين او عالي دارالمعلمين شاګردانو او محصلينو هم په مظاهرو لاس پوري کړ خپلو درسو ته نه تلل. سهار ښار او بازار ته وتل مټينګونه يې کول او د کندهار په ښار کي د کارګرو سره يو ځای کیدل تر يوې بجې پوري مظاهرو د وام کوی بيا خپلو خپلو ځايو ته تلل.

 د وې درې  ورځي وروسته د کندهار د ښار د لېسو شاګردان هم د دوی په ملاتړ بازارو ته را ووتل لکه د احمد شاه بابا لیسه، میخانیکي لیسه. د ميرويس نيکه لیسه، مشرقي لیسه او د زرغونې انا لیسه. څو ورځي وروسته د فابريکې اداره او حکومتي اداره  مجبورسول د کارګرو غوښتني مني، ټول کارګر خوشحاله سول او ډیر د دوی د خلق د د موکراتيک جريان غړي هم سول.

زه په هغو کلو کي يو دهغو څخه وم چي د غه مظاهرې مي تنظيمولې بيا خصوصاً په دارالمعلمين او عالي دارالمعلمين کي د شاګردانو په هغه کمیټه کي وم چي د شاګردانو مشري یې کوله.

 د مبارزې وروستۍ ورځ وه، موږ ټول خوشحال وو، چي د کاریګرو غوښتني و منل سوې. زموږ په دې بریا مخالیفین  خفه وه. ځکه زه چي کله  د دارالمعلمين و دروازې ته را ورسید م هغه هلکان چي د اخوانيانو په نوم وه، دوی د لاري پر سر ولاړ دي زه ترې تیر سوم دوی زما تر تیرېد ووروسته څه بدي خبري کړي وې. زه خبر سوم د شپې چي ډوډۍ وخوړل سوه.

 ما وغوښتل چي د دوی ليليې ته ورسم او خبري ورسره وکړم. کله چي د دوی د ليليې خوا ته راغلم دوی بیا  تر ليليې د باندي سره راټول وه داچی څه به یې کول نه پوهیږم. ما سلام ور واچوی او ورسره ودرېدم.

 لاکن دوی  چندان علاقه  و نه ښول خو بيا هم خبري شروع سوې دوی هغه خپلي له اد به ليري خبري کولې چي تاسي کافران ياست او موږ مسلمانان او ډېر تیز ، تیز  را باندي په خبرو کي راتلل.

 زه و پوهیدم چي خبره خرا بیږي که ځني ځم سبا او بله ورځ ژوند را ته ګرانیږي او زما خبري اور نه يوازي خپلي خبري کوي بلکي د جاسوس په نوم مي ياد وي او د تهديدهڅه مي کوي.

 نو مي له ځانه سره فيصله وکړه چي بايد دا غم لنډ کړم. هغه چي د دوی مشري يې کول د امين الله په نوم ياد ېدئ هغه مي  را چپه کی. امين الله نارې کړې او نورو وځغستل د ليليې معلمان يې خبر کړل.


تر څو معلمان او نور شاګردان را رسیدل ما امين الله ته سبق ورکړی وو. غوښتل مي چي نور شاګردان او معلمان مي و نه ويني کله چي ځني تلم امين الله زما د پټو يوه څنډه په خپله خوله کي په غاښو ټينګه کړل. ما پټو کش کړی د پټو ټوټه د ده په خوله کي پاته سوه زه ولاړم خپلي ليليې ته. بیله دوی څخه بل چا و نه ليد لم. زه هغه وخت ځوان وم خدای ښه زور هم راکړی وو.

 

د ليليې معلمان، امين الله او څو ملګري يې د ښوونځی ادارې ته ورغلل د ليليې مدير او دوی خبري سره کړي وې، مدير د دوی شکايت او زما د پټو ټوټه  دخپل میز پرسر ايښې وه. چي و ما ته يې میر افغان چپراسي را واستا وه.

 زه د مدير صاحب د فتر ته ورغلم ګورم  چي هلکان په اداره کي کتار ولاړ دي امين الله ناست دئ. پزه او مخ يې په وينو دي. مدير صاحب عبدالودود خان “کرزی” و. زما څخه يې تر نورو پوښتنو اول زما پټو وکوت زما د پټو رنګ او هغه ټوټه چي دوی د سند په ډول درلودل فرق درلودی.  

 بيا مدير صاحب ما ته وويل چي ته چيري وې. ما ورته وويل  صاحبه په خپله ليليه کي. ده را ته وويل چي د غه امين الله تا وهلی دی. ما ځان بې خبره وښوو او ور ته و مي ويل چي  نه خدای دي نه کوي.

 هلته ولاړو د امین الله ملګرو نورو نارې کړې چي ده ووهی. ما ور ته وويل چي مدیر صاحب ته خو پوهیږي  د غه يو ګروپ  هلکان  دی درواغ وايي. که دوی دا ټوله موجود وه نو ما څنګه امين الله وهی او دوی مي سيل کوی؟ خدای خبر څه خبره ده د غه يې يوه د سيسه جوړه کړې ده.

 

 مدير صاحب واقعاً ما ته څه و نه ويل، زه ليليې ته ولاړم. کله چي سهار سو د غه ګروپ د ښوونځی مدير ښاغلي عبدالمنان خان ته عارض سوي وه. مدير عبدالمنان خان ښه جواب ورکړی وو. لومړی مدير صاحب عبدالمنان خان پوښتنه ځني کړې وه چي ټول يې لت کړي ياست او که يو نفر دوی ور ته جواب ورکړی وو، چي دا يو نفر، نو مدير صاحب ور ته ويلي وه چي دا نور څنګه راغلي ياست.

 

 يوه ور ته جواب ورکړی وو، چي موږ د امين الله وطنداران يو مدير صاحب بيا پوښتنه ځني کړې وه. نو د لته ادارې ته څه کوی چي راغلي ياست. که غواړئ قيوم ووهئ ورسئ او که عرض کوی عرض ته يو سړی کفايت کوي او که د وطندارۍ خبره وي هغه به هم وطنداران ولري.

 

 په هرصورت د غه خبره همداسي پاته سوه. مګر د دوی زور و نه ختی.

ډېر وخت تیر نه وو چي يوه ورځ د خپل يوه ملګري سره د مازيګر پر وخت د کندهار دارالمعلمين جنوب ته مځکو ته تللي يو او ګرځو ملګری مي د د وولسم صنف څخه فارغ سوی وو. په د غه وخت کي په يوه کليوالي ښوونځی کي ښوونکی د نده لرل هغه ښوونکی صاحب دين محمد خان د شيرمحمد خان زوی د پنجوايي د ولسوالی د سپیروان د کلي اوسیدونکې وو. زما ليد و ته راغلی وو. موږتر ګرځید ووروسته د ښوونځی پر خوا راځو چي څلور نفره په لاره کي راته و دریدل.

 

 نوموړو آماد ګي نيولې وه چي ما ته وهل راکړي. بیله مقد مې يې حمله راباندي وکړه ټول غټ، غټ او قوي هلکان وه. د يوه نفر څخه “پنجه بوکس لرونکی چاقو” او د بل څخه “خرد وم” و. هغو نورو د وو نفرو زما ملګری ښوونکی ټينګ ونيوی او د غه دوه نفره ما په پنجه بوکس او خرد م وهي.

 رښتیا چي  خردم وارونو حالت يې را خراب کړي. دوه ځايه يې په چاقو هم زخمي کړم. وروسته نو ما ته هم چاره پاته نه سول. ما هم په جیب کي چاړه او تر ملا توپنګچه لرل. فکر مي وکړی چي د څه شي څخه کار واخلم. اول مي له ځان سره تصميم ونيوی چي توپنګچه را وباسم. خو بیرېد م ځکه حتمي د مرګ سبب کیږي نو چاړه مي له جیبه را و ايستل دغه رانژدې چي په چاقو لرونکي پنجه بوکس مي وهي د غه مي په يوه لاس ونيوی او د چړې واری مي پر وکړ.

 په اول واري سړی پر مځکه را ولوېدی. د لته دا خبره بايد وليکم چي وايي: “خدای دي په هغه چا څوک نه وهي چي په ژوند يې څوک نه وي وهلی”هغه زه وم. خوږ سوی وم، بیرېد م سړی مي غلط ځای په ولي کي سخت په خپل ټول قوت ووهی.

 

 خدای فضل وکړی چي سړی پيسه لرونکی وو تداوي يې وسوه. که غريب وای حتمي مړ کیدی.کله چي دا يو ولوې دئ هغه بل ته مي لاس نه رسیدي ځکه خردم اوږد وو، نو توپنګچه مي را و ايستل  هغه نور چي ولیدم ښوونکی صاحب یې خوشي کی او وتښتیدل. ما هم له خدايه غوښتل چي دوی مي خوشي کړي. ځکه دوځایه په چاقو وهل سوی زخمي وم، پر مخ، سر او شا په پنجه بوکس او خرد وم ډېر وهل سوی  اوسخت ستړی وم.

دا  دی نور خلک را ورسیدل نوموړی يې ډېر ژر شفاخانې ته ورسوی او زه هم شفاخانې ته ورسید م. زه تر پانسمان وروسته  په دې چي زخمونه مي ډېر ژور نه وه خارج او پوليسو قوماندانۍ ته بوتلم.

 

په ليليه کي مي راسره ملګري او نور ټول خپه سول. ټول پوښتني ته راتلل او زما هغه څه نوټونه، کتابچې او کتابونه چي مي په لیلیه کي لرل هغه  زما يوه نژد ې ملګري محمد طاهر د لغمان د ولايت چي اوس يې تخلص “ختيځ” دی واخیستل،محمد طاهر د وخت ښه او تکړه حزبي ملګری مي وو. ميراث مي و “ختيځ” ته ورسیدی.

 

 

د ظاهرشاه په پاچهۍ کي  دوهم ځل زندانی سوم:

 

کسیه داسی وه :په “۱۳۴۹هـ “ کال کي هغه وخت  چي  جنګ راباندي تحمل سوو په جنګ کي زه او مقابل د واړه زخمیان سوو، رښتیا خبره داوه چي  زه ډیر وهل سوی وم، خو مقابل مي خدای(ج) دې اوس ژوندی لري یو ځای زخمي اما زخم یې ژور او خطر ناک وو،په نتيجه کي زه بندي سوم.

زه  ځکه بندی سوم چي په قومی او اقتصا دی د واړو خواو کي ډیر کمزوری وم. د شفاخانې څخه تر راوتلو وروسته پوليسو د ولايت قوماندانۍ ته يووړم. هغه وخت د پوليسو قومانداني او د پوليسو سرماموريت د عيد ګاه جادې و شمالي خوا ته د مخابراتو د تعمير او کیفتان مد د چوک تر منځ د تعمير په دوهم پوړ کي وه.

 په دوهم پوړ کي يې يوې کوټې ته ور وستم چي د دروازې پر سر یې ليکلي وه. د قتل او جرحي آمريت. په نوموړې کوټه کي دوې چوکی او دوه غټ د کار میزونه، مخته  يې يوه د لرګيو اوږده چوکۍ اېښوول سوې وه. د کوټې مځکه فرش نه وه.

 کله چي يې زه وروستم د مازيګر پنځه بجې وې مامورين رخصت سوي وه. نوکريوال راغلی زما نوم او شهرت يې واخیستی.

 

عسکر يا پوليس ته يې وويل چي  دی دي  د شپې همد لته وي. پوليس يوه جوړه ولچکونه راوړل  د ولچکونو يوه خوا يې زما لاس ته راواچول او بله خوا يې د لوی میز په لرګي(پښه) کي واچاوه.

 يعني زه يې په میز پوري وتړلم. يو بل تر ما مشر د ښو غټو برېتو خاوند په هغه بل میز پوري په د غه ډول تړلی دی. د نوموړي بريتور ځوان نوم محمد سليم د ښکاپر بازار اوسیدونکی وو. هوا ډېره سړه وه د کوټې مځکه سمينټ (کانګریټ) وه. بستره نه وه، په یوه کمیس او پرتوګ کي وم. محمد سليم د قتل په اتهام راوستل سوې وو.

 چای، ډوډۍ او اوبه هم نه وې. دا ښه وو، ځکه چي ور سره  تشناب هم نه و. د ماښام تر لمانځه وروسته بيا دروازه نه خلاصیدل کوټه قلف کیدل او کيلي نوکريوال وړل. خوب هم نه کیدی ما او هغه ځوان چي ښه غټ برېتونه يې درلودل او د کندهار خلکو په بريتور سليم سره پیژندئ. لږ خبري سره کولې.

  د یوې خوا مي  د خردم او پنجه بوکس له وهلو څخه بدن ټوله درد کاوه ،بل مي زخمونه تازه وه. سلیم کاکو هم چي څو ورځي مخکي نیول سوی وو، ډیر وهل خوړلي وه، بې خوبه وو، ډیر خبري یې نسوای کولای، تر دې زیات لا دا چي اعتماد مو هم تر منځ نه وو را پیداسوی.

پدې شان مو څو شپې سره تیري کړې ډېر ښه غښتلی او د قد ر وړ سړی وو.

  کله چي سره بلد سوو، په رښتیا سليم  غښتلی ډېر د قوي مورال څښتن وو. ما ته يې هم روحيه راکول چي ګوره څو ورځو وهلو ته ځان  ټينګ کړه چي د عمر له غمه خلاص سې. ژړل او نارې وهل مهم نه دي خو چي اعتراف و نه کړې.

 د سليم خبرو او درس ما ته ډېره ګټه ورسول او ډېر څه مي له سلیمه څخه زده کړل. نور مو هره شپه په خبرو روڼه ول څو سهار به سو.

د لمانځه او اوداسه پروګرام نه وو. کله چي لمر راوختی دروازه خلاصه سوه تشناب ته د تلو اجازه يې راکړه. بيرته چي کوټې يا د فتر ته يې راوستو د غه کوټې لمر لرونکې برنډه درلودل موږ يې برنډې ته بې ولو.

 پوليس ته به مو پيسې ورکړې چي وچه ډوډۍ او چای د لاندي سماوار څخه موږ ته راوړي پوليس وويل چي سماوارد مامورينود راتلوپروخت خلاصیږي، يعني ناوخته.

موږ چي به  لمر ولیدی او لمر به  ووهلو وضعه مو  نوره خرابه سوه ځکه ټوله شپه  به مو خوب نه وو کړی او وږی به هم وو. څو عسکر د وې چاينکي چای د د وو ډوډيو سره راوړې زه  او سلیم به و د غه لمر ته خوب يووړو اوبیده به سوو.

 زما څخه هم تحقیق شروع سوو،یوه ورځ یې تحقيق ته وغوښتم ولچکونه يې راخلاص کړل. يوه د پوليسو افسر درې  استعلام پاڼي راکړې چي سوالونه پرليکل سوي وه. قلم يې راکړی را ته وې ويل چي د دې سوالو جوابونه وليکه.

 افسر سوالونه په فارسي ژبه ليکلي وه. زه ښه د فارسي ژبي سره بلدنه وم. افسر ته مي وويل چي صاحبه د غه سوالونه که په پښتو ژبه را ته وليکئ  نوښه به وي.

 

 که څه هم زما خبره قانوني وه. خو د پوليسو افسر ته يې خوند ور نه کړ. افسر هم مشکل درلو دی ځکه دی په پښتو نه پوهیدئ. څو يو بل مامور چي ملکي دريشي يې په ځان کي وه راوستی او فکر کوم د لغمان اوسیدونکی به وو.

 ما ته يې د پوليسو د افسر ليکل سوي سوالونه په پښتو ترجمه کړل. کله چي ما په پښتو جوابونه وليکل بيا مامور صاحب د پوليسو افسر ته توضيح کړل. دا کار مشکل سو په د وهمه ورځ يې بل افسر مؤظف کړی وو چي په پښتو پوهیدی.

د غرمې د ډوډۍ لپاره  به مو بيا عسکر “پوليس” ته پيسې ورکړې چاينکي، مستې او ډوډۍ مو راوغوښتل په دې چي د شپې بايد څه و نه خورو ځکه تشناب نسته. شپه  به سول سليم  به ما ته په تکرار سره ویل چي اعتراف و نه کړې.

 په د وهمه ځل چي د پوليسو افسر د تحقيق لپاره وغوښتلم هغه تیري تحقيق پاڼي يې لوستي وې ډېر راته  په قهر وو، را ته وې ويل دا څنګه کیدای سي چي تا ليکلي دي ما محمد نبي په چاړه نه  دئ وهلی.

 ته زخمي يې جنګ دي کړی  دئ او  دی تا نه  دی وهلی. دا درباندي وايم چي تا محمد نبي وهلی د ئ. په سمه پوه سه واخله د غه نور سوالونه او د لته کښینه سم جوابونه وليکه.

 رښتيا ووايه زه په د وسيه کي درسره مرسته کوم. ما ته سليم ویلي او پخوا مي هم د خلکو او ځوانانو څخه اورېد لي وه چي حکومت ته به يوه خبره کوې. سوالونه مي واخيستل اوس بیرېږم هم چي وهي خو دي مګر هغه پخوانۍ خبري او د سليم خبري مي هم په غوږ کي دي.

 له ځانه سره مي پرېکړه وکړه چي توکل پر خدای. بيا مي هغه ډول د سوالو جوابونه وليکل په يوه تفاوت، چي ومي ليکل:

 زه يو نفر وم دوی څلور نفره وه. زه يې وهلم زما څخه هيڅ ډول وسله نه وو. هرڅه د دوی سره وه امکان لري د دوی کوم ملګري چي زه يې وهلم وار غلط کړی وي او  دی زخمي سوی وي.

 کله چي مي جوابونه وليکل ور و مي سپارل. د پوليسو افسر سوالونه واخيستل او له کوټې ووتی يو ساعت وروسته په ډېر قهر راغلی او ما ته يې وويل چي ماښام راځم زه او ته به يې سره معلومه کړو او ولاړی.

رښتيا هم د شپې ناوخته يې وغوښتم يوې بلې کوټې ته يې بوتلم چي ورباندي ليکلي وه “نوکريوال” کله چي کوټې ته يې ور د ننه سوم ګورم چي هغه د تحقیق افسر ناست دئ.

د زړه مي شرک سوو نوموړی تهديد کړم او پوليس ته يې وويل چي لښتي راوړه. پوليس په د غه کوټه کي لښتي تیاری درلود ې. داسي معلومېده چي د غه يوازي دنوکريوال د فتر نه وو بلکي د وهلو ځای هم وو.

 پښې يې راوتړلې او څو لښتي يې ووهلم يو بل افسر مي شفاعت وکړی او وې ويل چي  دی خو محصل  دئ په هر څه پوهیږي زه يې ضمانت کوم چي واقعيت وايي او واقعيت به وليکي مګر تاسي به هم په د وسيه کي ښه نظر ورکوئ.

 زه یې خوشي کړم او را ته وې ويل چي تر سهاره ښه فکر وکړه. بيا به سهار خبري کوو. بيرته يې د قتل او جرحي د فتر يا کوټې ته راوستم.

سليم اکا چي د لشتو شره کی اوریدلی ؤ او زما نارې او ژړا یې نه ؤ اوریدلې خورا  را څخه خوښ وو. بيا یې خبري را ته وکړې چي وهل څو ورځي وي که دي اعتراف وکړی کلونه به په محبس کي تیروې.

 ما ته وګوره دغه  دی درې مياشتي مي په د غه حالت کي تیري کړي دي. دا څو شپې يې نه يم وهلی که نه نور خو یې هره شپه وهلم، بې خوبه کولم، رښتيا د شاه لمن يې پورته کړل ټول بدن يې شين او زخمي وو.

 لاکن کله چي به يې خبري کولې سړي به فکر کوی چي روغ رمټ سړی دئ. ستا د دوعا له برکته د خدای په فضل پوهیږم نور مي حکومت تښتولۍ دئ. شپه تیره سوه سبا سهار وختي مي اکا ډاکترعبدالحميد خان “تره کی” ليد و ته راغلی، څه پيسې يې راکړې، څه د خورک شيان يې را ته راوړي وه.

روحيه يې راکړه داسي خبري يې را ته وکړې زه يې دې ته جبراً و درولم چي بايد اعتراف و نه کړم او را ته وې ويل چي زويه مقاومت وکړه. زه هر څه جوړوم.

 تر اوسه د خدای(ج) په زور هر څه سم روان  دي. د قتل او جرحي د شعبې آمر مي د يوه د وست پر لاس خوشحاله کړی  دئ “يعني رشوت مي ورکړی دئ”. يوه ورځ وروسته بيا راځم، پر ځوان هر حالت راځي او تیرېږي.

پنځلس ورځي په د غه کوټه کي پاته سوم. زما انکار او د دوی ټينګار د وام درلود. د شپې سړه هوا، په میز پوري تړل او  نه خوب وو. مګر وهل او تهديد ورک سول، څو تحقيق خلاص سو، توقيف يا نظارت خانې ته يې واستولم.

 

توقيف  (نظارت خانه):

 

توقيف خانه د کندهار د والي د د فتر په شمال شرق او د مرستون رياست د تعمير په جنوب کي موقعيت درلود. هلته دوه سرايونه وه چي د شمال خوا ته سرای د نارينوو توقيف وو او جنوب لوري ته يې د ښځو محبس وو.

  د قوماندانی په یوه استعلام کي زما پیژند ګلوي لیکلې دوه پوليسه یې را سره کړل چي څو ما   نظارت خانې (توقيف) ته  ورتسلیم کي، ولچونه مي پلاسو کي وه پر پښو تر نظارت خانې پوري ولاړو، هلته یې زه د نظارت خانې  پوليسو ته تسليم کړم.

  د توقيف  پوليسو توقيف خانې ته دننه کړم د دروازې شا ته يې تلاښي کړم. بيا يوه پوليس غوښتل چي د سرای جنوبي خوا کوټوته مي بوزي.

دا دی يو بندي مخ ته راغی سلام يې راسره وکړی او پوليس ته يې وويل چي قيوم خان به موږ خپلي کوټې ته بوزو.

پوليس هم ورسره و منل په سرای کي راسته طرف ته یوې خوني ته ورسره ولاړم. که ګورم زما د ښوونځی  د وختونو دوه ځوانان(سلطان محمد او علي محمد) په د غه کوټه کي اوسي. سلام او روغبړونه مو سره وکړل، د دوی په بندي توب خو زه خبر وم چي دوی پر څه بند یان سول.

 د دوی د کوټې پر څنګ کوټه کي یې يو بل د دوی د د وسيې ملګری عبدالله اوسیدی.

د وی درې  سره د خپل يو همصنفي عبدالرزاق پر قتل بند یان وه. هغه ځوان چي د دوی په جنګ او جګړه کي مړ سو. تر دوی ښه او خوشحاله ځوان وو. عبدالرزاق د ارغنداب د ولسوالۍ د تابين د کلي اوسیدونکی وو. خدای پاک دې و بخښي.

ما  لا د کوټې د ملګرو سره سمي خبري او پوښتني نه وې خلاصي کړي. چای مو خوړلې چي د توقف “احوالدار” راغۍ. زه خو په دې خبرو پوهیدم چي “احوالدار” د څه لپاره راغی؟ ستمد ستي د کوټې ملګرو مي پنځوس افغانۍ ورکړې.

 “احوالدار” ولاړی د ماښام تر لمانځه وروسته بيا “احوالدار” په داسي حال کي کوټې ته راغی چي زولنې يا بیړۍ يې پلاس کي را اخيستي دي.

زما د کوټې ملګرو ته وايي چي د توقف قوماندان(آمر صاحب) امر کړی  دئ چي د قيوم پښوته   زولنې  واچوئ. ما احوالدار ته وويل چي قوماندان امر کړی  دئ او ته بیا له دوی سره مشوره ولي کوې؟

 بیړۍ يې پښو ته راواچولې خو آهنګر نسته چي بیړۍ میخ کي. بيرته يې بیړۍ يووړې. د لاسو لپاره و لچکونه يې راوړل او لاسوته يې ولچکونه را واچول احوالدار بيا ولاړی.

موږ د شپې ډوډۍ وخوړل چي بيا يو بل پوليس راغلی زموږ د کوټې يو نفر يې وغوښتی. څو د قيقې وروسته د کوټې ملګری راغلی ويل يې چي احوالدار هلته د باندي ولاړ وو او ما ته يې وويل چي زما څخه قوماندان پيسې غواړي ته و قيوم ته ووايه چي سل افغانۍ راکړي.

 د کوټې ملګرو مي وماته وويل چي دا سپي دي څه به ورکړو ځان بې غمه کړه. ما ور ته وويل چي بله ورځ به بيا ولاړ وي چي پيسې راکړه. يوه د کوټې ملګري وويل چي زه به ور ږغ کړم خبري به ورسره وکړو.

دا  دی احوالدار چي د کوټې د باندي منتظر ولاړ وو يوه ملګري ور ږغ کړل احوالدار راغی کښینستی خبري مي ورسره وکړې چي ګوره د غه سل افغانۍ درکوم مګر تر څو زه د لته يم بيا د پيسو را ته و نه وايې احوالدار ډېر خوشحاله سو و سل افغانی یې جیب ته کړې و لچکونه يې خلاص کړل او ولاړی.

په توقيف کي د توقيف آمر د حوالدار پر لاس د بیړيو او زولنو په تهديد دهر نوي بندي څخه پيسې اخيستې. په هغه کلونو کي د توقف آمر تر پنځوسو افغانيو کمي او تر سلو افغانيو زياتي نه غوښتی چي پنځوس افغانۍ هم ډېري پيسې وې.

 مګرهغو بیچاره خلګو چي د پيسو ورکولو توانایی نه لرل تر څو چي به په توقيف کي وو زولنې به يې په پښو کي وړلې. د پوښتني  او عرض څوک نه وو.

د توقيف سرای شپږ کوټې درلودې چي درې  يې راسته يعني لمر لرونکي او درې  يې چپه چي لمر نه ورته رسیدی. د لمر طرف ته خوني يوه هم دغه کوټه وه چي زه سلطان محمد او علي محمد پکښي اوسیدو په بله کوټه کي عبدالله او يو بل نفر اوسیدل په وروستۍ کوټه کي څو تنه پوليس بيد ېد ل. د لمر خوا ته چي اوسیدل بیله ما څخه پر ټولو قیدون را وتلي وه(د محکمې لخوا محکوم ګڼل سوي وه).


 د دې بندیانو د کورنيوغړو د وخت حکومتو ته رشوتونه ورکړي وه چي دوی په د غه توقيف کي وساتي. له نور متهمينو سره په توقيف کي ډېره بده رويه کیده. د متهمینوغټو کوټو دروازوې نه درلود ې. په ژمي سړې او په د وبي د مچانو او غوماشو څخه ژوند پکښي مشکل وو. د شپې تر ډوډۍ خوړلو او ماخستن تر لمانځه وروسته دهري کوټې متهمين ټول يه يوه “وند ر” چي هغه وخت يې ور ته “غوراب” ويل يو ځای سره قلفول (تړل).

ټولو متهمينو به کوښښ کوی چي د شپې څه ونه خوري. د شپې چي به د کوم يوه تشناب ته ضرورت پيدا سو چا ور سره مرسته نه سوای کولای.ځکه د وندر کلي ګاني حوالدار له ځانه سره ساتلی.

 ډېرو متهمينو به سره له دې چي تشناب ته به يې ضرورت درلود مجبورځانونه تر سهاره ټينګ کړي. که به کوم يوه له ډېري وچي مجبورۍ تشناب ته هم تلی بايد شپږ او يا کله هم لس نفره ټول ورسره  تړلي تللي وای. چي دا بل مشکل او زموږ په ټولنه کي شرم لا هم وو. ځکه ټول به هلته ورته ولاړ وای د “وند ر” د حلقو فاصله هم ډېره سره ليري نه وه.

  عجیب یوه حالت وي د خبرو او لیکنو څخه هغه حالت سم نه نسي درک کیدلای، او نه په ليکلو کي سم تشريح کیدای سي. لږ فکر او انساني عاطفه پکار ده، له يوې خوا چي سړی افغان وي(مانا داچي د افغاني دود او کلتور) تابع وي، بل خواته ځوان وي( د ځوانی غرور) ولري،هغه څنګه د پنځو، لسو سیالانو په مخ کي د کوچنی يا لوی اودس ماتی به کوي؟ په داسي یوه ټولنه کي را لوی انسان ته چي د باد ختا کیدل د بدن (شرم ) لڅول ورته  ترمرګ بهتره  وی.

بيا  په څه شان تشناب کي  چي نه دروازه وه او نه پرده. هغو چي توقيف ليد لی وي هغوی پوهیږي. او په تو قیف سرای کي راسته خوا خونو کي  چي بند یان اوسیدل، هغوی پایواز لاره، څه ډوډۍ يې درلودل. بل د حکومت واک لرونکو ته يې رشوتونه ورکړي وه. هغوی له  دې مشکل څخه خلاص وه. که څه هم  چي  د خونو دروازې یې دښپې  تړل کیدې مګر د ضرورت پیدا کیدو پر وخت يې ور ته خلاصولې.

دا چي ولي په توقيف کي د غه درې يا څلور نفره خوشحاله وه. په دې چي توقيف د ښار په منځ کي وو. کورنيو په اساني  او هره ورځ کولای سوای د خپل بندي ليدو ته ورغلي وای. مګرلوی محبس د ښار څخه وتلی وو. او په هفته کي یوه ټاکلی ورځ وه چي پاوازانو خپل بندیانو لیدلای سوای. په توقيف کي د چرسو استعمال بند وو د قمار لپاره زمينه نه وه برابره. د جنګونو احتمال پکښي کم ؤ او د غه درې  سره ځوانان د ښوونځی شاګردان وه چي بند یان سوي وه. څه وخت چي زه بندي کیږم دوی څلور کلونه په محبس کي تیر کړي وه لوی لوی سړي سوي وه.

لاکن متهمين په توقيف کي په ډېرو مشکلاتو اخته وه. له يوې خوا د شپې په يوه ځنځير تړل، د تشناب، سمو اوبو نه شتون او تر ټولو بده يې لا دا چي د خوراک لپاره هم څه نه وه. متهمین په دې ډېر خوشحاله کیدل چي لوی محبس ته يې بوزي.

 په لوی محبس کي د توقیف خانی په نسبت څه ازادي وه او حکومت و هر بندي ته چي پايواز به يې نه درلو دی په يوه  شپه اورځ  (۲۴) ساتو کي يوه وچه ډوډۍ د خيراتي ډوډۍ په نامه ورکول.

 

څنګه چي مخکي ذکر سول په دغه زاړه د خټو څخه جوړ سوي سرای کي چي مربع شکل يې درلو دی ټول لویي او کوچنۍ اته خوني وې د سايې خوا ته يا د سرای جنوبي لوري ته خوني د ژوند کولو نه وې د ېوالونه يې لانده او شوړېد لي وه.

 لمرلرونکي خوني چي بند يان پکښي اوسیدل نسبتاً وچي وې. البته په جنوبي او سايه لرونکو خونو کي متهمين ساتل کیدل. خوني پوښلي يا ګونبتي وې.  د خونو دیوالو نم کش کړی او لانده  او شوړیدلي وه.

 درفعي حاجت لپاره يې يو ځای درلو دئ چي دروازه يې نه وه او سر يې هم لڅ وو. د سرای په شمالي شرقي ساحه کي د اوبو څا په محلي ډول او د څا بغل ته يې څه پخې خښتي سره ايښي وې چي هلته متهمينو او بندیانو د د غه څاه په اوبو ځانونه مينځل، کالي منځل، غوړ لوښي او ټول څه منځل اود سونه يې په  تازه کول.

 د غه د ځان مينځلو ځای هم درفعي حاجت د ځای په شکل سر يې لڅ دروازه يې نه وه. هر څوک چي به هلته د ځان مينځلو لپاره تلی پر د ورازه يې خپل پټو ځړوی.

 هر څومره ګر دی سړی چي به هم و بيا يې هم سر تر اوږو معلومیدی يعني د ېوال يې ډېر ټيټ وو. د اوبو پر څا سولاغه نه وه هر چا خپل سطل او يا لوښی وړی د ډېر کوچني تناب په مرسته به يې د څا څخه اوبه را ايستلې د اوبو سطحه ښه را پورته وه.

 د ځان مينځلو، کالو مينځلو، لوښو مينځلو اود س  تازه کولو ځايونه ټول سره يو ځای د اوبو د څا پر غاړه وه چي ډېري اوبه بيرته د غه څا ته ورتويې دې.  حتا متهمينو او بندیانو به له د غه اوبو څخه د چښلواستفاده  هم کول.

 حکومت(سرکار) د يوه ژور څاه د کښلو(کیندلو) مرسته له دغو بیوزلو، غریبو انسانانو سره نه کول، چي  لا اقل پاکي د څښلو اوبه ولري. دا کار یې هم نه کوی. ټول متهمين بیچاره ګان به د کُلمو په  درد اخته وه.

 

 

 د توقيف مسئولين:

 

د کندهار په توقيف کي وظیفه لرونکی پوليس پښتانه نه وه. هغه وخت په توقيف کي د عسکري د ورې تیرول خورا لويه خبره وه. دهر پوليس د عسکري دورې وخت چي به پوره کیدی.دهغه د ځای نيولو لپاره شپږ مياشتي مخکي به نورو پوليسو د حکومتي چارواکو سره تماسونه نيول چي هلته په توقيف کي ور ته وظيفه پيدا سي.

 رشوتونه واسطې به ډېري وې. د توقيف آمريت يا قومانداني خو ډېر لوړ مقام وو. هر چاته نه رسیدی. خير هر څوک چي به هلته افسر او يا پوليس سو،هغو به د دغو غریبو متهمينو څخه سوء استفادې یا ناروا ګټه داسي کولې.

لومړی:-  بند يواني يا توقيفانه: هر نوي بندي مجبور کیدی چي دهغه وخت پنځوس افغانۍ بند يواني د خپل ورتګ په لومړۍ ورځ تسليم کړې. په دې خبر نه يم چي کومه قانوني خبره وه که څنګه؟ خو لڅ او په جرأت دا پنځوس افغانۍ اخيستل کیدې. غالباً غیري قانوني کار وو.

د وهم:- احوالداري يا د حوالدار حق، احوالدار هغه پوليس وو چي په توقيف کي دنورو پوليسو مشري يې کول. يعني د لګۍ مشر به وو. حوالدارۍ اندازه نه درلوده تر چسپید و پوري وه. خو تر پنځوسو افغانيو لږ يې نه غوښتې.

د رېيم:-  د بیړيو او ولچکونو په اچولو او خلاصولو او ورسره تهد يد د دې امراضو څخه د خلاصون  لاره هم پيسې وې.

څلورم:-  پرته له ټاکلي ورځي د پايوازۍ لکه د جمعې ورځ په بله هره ورځ چي به د بندی یا متهم پايواز راغلی نو هله يې خپل د وست ژرليد لای سوای چي احوالدار او پوليس يې خوشحاله کړي وای. څه پيسې يې لاسته ورتلې.

پنځم:-  په توقيف کي بندیانو او يا متهمينو ته د بازار څخه د سودا راوړل بله عايداتي منبع وه. دا چي څه په څو یې راوړل او څو پیسې ورته پاته کیدې.

شپږم:-  هر متهم او بندي ته چي به د وستانو څه میوه، يا خواړه راوړل  دی خبری هم تقريباً رسمي شکل پيدا کړی وو چي د پيره دارانو حق به  ځینی ورکول کیدی.دا نو دهري ورځي خبري وې.

 

د کندهار په توقيف کي د بندیانو خواړه:

 

د ظاهرشاه د پاچهۍ په د وران کي حکومت ځان په دې نه خبروی او نه يې مسئوليت منی چي بند یان څه په زندان کي څه خوري. د خوراک لپاره څه لري او که نه. حکومت يوازي خلک بندي کول د خوراک مسئوليت يې خدای(ج) ته ور پرې اېښی وو.   

په توقيف کي متهمین د ډېر وخت لپاره نه پاته کیدل.هغه متهم چي کورنۍ او د وستان به يې نژدې وه. اتهام به يې دروندنه وو. د وستانو به ورته يوه بستره څه نغدي پيسې راوړې.

 او هغه چي کورنۍ او دوستان به يې په ليري پرتو سيمو کي وه او يا به يې د د وسيې د دروند والي په خاطر نه غوښتل چي د تحقيق په وخت کي ځان وښيي دهغه متهم ژوند به  په توقیف کي سخت تیرېد ی. يو شمیر نور بند یان بيا د ډېرو غريبو کورنيو څخه وه و هغو ته هم چا څه  د کوره نه راوړل. متهمينو به  دځان لپاره د ېګ او کاسه نه کول. ځکه د ېګ او کاسه خو ايشټوپ، سکرو، لرګو، تیلو، غوړو او نورو شيانوغوښتل چي دا هم  دوی نه لرل.

دا ټول سامان د يوې هفتې يا د وو هفتو لپاره راوړل او اماده کول په دوه علته نه کیدل يو دا چي د غه ټول سامان بيا څوک تر محبسه پوري وړلای سي. بل دا چي ډېر خلک په دې اميد وي چي که خدای وکړل خلاص سي. نو ښه لاره يې دا وه چي پوليس ته پيسې ورکړي پوليسو به د بازار څخه ورته مستې او ډوډۍ، چپلي کباب، چای او ډوډۍ راوړل او دوی به خوړل.

 غريبو متهمينو به د توقيف آمر ته هره ورځ زارۍ کولې چي عمومي محبس ته مو واستوئ بندیانو خپلو ځانو ته د ېګ کاوه. زه هم د دوی سره په کوټه کي اوسیدم دهفتې پيسې مو يوځای سره اچولې د پوليسو او يا هم د خپلو پايوازانو پر لاس مو هرڅه له بازاره راغوښتل عمده ضرورتونه لکه چای، بوره، تیل، سکاره، غوړي، پټاټې، پياز، نخود وه.

 وخت ناوخته څه غوښه مو هم راغوښتل، دا دهري ورځي ضروري مواد لکه مستې، ترکاري او وچه ډوډۍ دا مو په پوليسو راغوښتل.هغه مهال په محبس کي د يوه نفر د میاشتنی خرڅ لپاره څلور سوو(۴۰۰) افغانیو مناسبه ګزاره کیدله. زما په د غه توقيف کي چي مياشت پوره سوه. يوه ورځ مي محترم کاکا عبدالحميد خان تره کی پايوازۍ ته راغی.

 

 دا ځل دنورو ورځو خلاف دی خوښ معلومیدی. ما ځیني وپوښتل چي خدای دي  یې خير کړي نن خوشحاله معلومیږې. اکا مي را ته وويل هو زويه ما تا ته نه ويل هغه هلک دا يو مياشت د مرګ سره مخامخ و او زه ډېر خپه وم په دې چي که مړ سو نو خبره (دوسیه)غټیږي.

 خو اوس په دې خوشحاله يم چي هلک د مرګ څخه وساتل سو. ستا تحقيق نور خلاص  دئ خبري سمي رواني دي او سبا دي لوی محبس ته بيايي بله جمعه زه هلته پایوازی ته درځم.

کله چي شپه تیره سوه سهار سو د شنبې ورځ ده د نهو بجو په شاوخوا کي احوالدار چي ډېر مي آشنای سوی وو. نوم يې شيرين او د بغلان د ولايت اوسیدونکی وو کوټې ته راغی او راته وې ويل چي کالي او بستره دي ټوله کړه چي نن دي لوی محبس ته وړي مکتوب راغلی دئ.

زه هم له خپلي کوټې را ووتم د ټولو هغو بندیانو څخه مي رخصت واخيستی چي په توقيف کي وه د کوټې ملګرو مي را ته زما سامان راټول کړي. د دوی څخه مي هم رخصت واخيستۍ د توقيف څخه يې د باندي را و ايستم د توقيف افسران او پوليس مي ټول ياران سوي وه. د ټولو څخه مي رخصت واخيستۍ.

 

د پوليسو افسر را ته وويل چي شرمیږم هم او بیرېږم هم څنګه وکړم؟ ما وپوښتل خبره څه ده. افسر وويل چي قانون دا دی هر متهم چي لوی محبس ته استول کیږي بايد ولاسونوته یې ولچکون او پښوته یې بیړۍ(زولنې) ور واچول سي، بيا د د وو محافظينو په ملګرتيا لوی محبس ته واستول سي.

 

 ما ور ته وويل چي مهرباني وکړئ را وايې چوئ. افسر پښو ته بیړۍ راواچلوې مګر لاسو ته يې ولچکونه را وا نه چول د وو پوليسو ته يې وظيفه ورکړل چي ما و لوی محبس ته ورسوي او هلته مي تسليم کړي.

 لوی محبس يا عمومي محبس د کندهار ښار په غرب کي د ښار څخه د باندي سرپوزه کي وو. د توقيف څخه تر محبس پوري  نژدې اته یا لس کيلومتره لاره وه.

نور نو تر لوی محبس پوري تلل د بندي او محافظينو کار وو چي څنګه ځي په څه شي کي ځي. ما يوه پوليس ته وويل چي يوه دآس بګۍ ګاډۍ چي هغه وخت په ښار کي د ننه  ګاډيو، د ټکسي او رکشې کار کوی را وګرځوه چي محبس ته پکښي ولاړ سو.

پوليس هم خوشحاله سو په دې چي دا اوږده لاره او د بندي بستره او د سامان غوټه به څنګه سره وړي. د ښاري سرويس لاره هم زموږ څخه چپه وه. په هر صورت په ګاډۍ کي سپاره سوو او لوی محبس ته ورسید و.

 

 

د کندهار لوی محبس او زما پکښي شپې:

 

 نوموړی لوی محبس نو ما ډېر واري له د باندي څخه ليد لي وو. د ډبرو جګ او پلن د ېوالونه، پر هر کونج يې د پيره دارانو لپاره د پيرې برجونه، لويه غټه دروازه د دروازوې و مخته عسکر د سلاح سره په لين ناست.

 محبس ته نژدې زما د د وستانو کور وو وخت ناوخته چي به  زه د شپې  د دوی د کور پر خوا تر محبس تیرېدم. پیره دارو عسکرو به د شپې له خوا نارې وهلي يوه به ږغ وکړ "پيره دار بله به جواب ور بیدار" چي  ما نا ویښ یم، دا نارې به نو ټوله شپه او همیشه وې.

دا دی هغه وخت او ورځ را ورسیده چي زه دغټي ژړي دروازې مخته بیړۍ په پښو کي د د وو ساتونکو په ملګرتيا د آس له ګاډۍ(بګی) څخه راکښته سوم. د خوب بستره مي په شا وه. ما چي د دې لویو لویو د ېوالو نو په هکله پخوا څه فکرونه کول چي شا ته به يې څه او څوک وي اوس به يې له نژد ې وګورم.

د توقيف پوليسو د لوی محبس د پوليسو د قوماندان د فتر ته چي د لوی دروازې څخه دباندي د شرق خوا ته  په لوی دیوال پوري وصل واقع وو، وروستم او مکتوب يې د پوليسو مشر يا قوماندان ته ورکړی.

 د پوليسو قوماندان مکتوب وکتی او خپل د د فتر مامور ته يې ورکړی، مانا داچي زه نور د لوی محبس پولیسو ته وسپارل سوم،د توقيف پوليسو رخصت را څخه واخیستۍ او ولاړل. وروسته د لوی محبس قوماندان ښه سلام، روغبړ او پوښتنه راسره وکړه او راته ويې ويل چي ښوونکی صاحب  فکر مه خرابه وه زه تا پیژنم .

د کندهار د لوی محبس د پوليسو قوماندان نور محمد خان نوميدی د فراه د ولايت اوسیدونکی وو. ډېر شريف سړی او د ټولو بندیانو سره يې ښه ګُزاره کول، رشوت خور نه وو. نه دا چي زما سره يې ښه ګُزاره کول بلکي پرټولو بندیانو ګران وو.

نور محمد خان د محبس حوالدار را وغوښت او امر يې ور ته وکړی چي د ښوونکی زولنې بیړۍ ماتي کړئ او په کوره خانه کي د سمو خلکو سره په کوټه کي ځای ور ته پيدا کړه.

 نور نو زه احوالدار ته تسليم سوم. حوالدار مخته او زه شا ته ورپسې روان سوم. دا دی د محبس په لويه دروازه چي په ژړه سره يې شهرت درلو دئ ننوتلو. د دروازې شا ته پيره دار ولاړ وو.

 هلته مي بستره کښیښوول حوالدار پيره دار ته وويل چي اول  دی تلاښي کړه. وروسته به بستره او سامان تلاښي کړې. زما تلاښي خو ساده وه. تر تلاښي وروسته حوالدار څو متره د شرق خوا ته بوتلم چي هلته يوه خونه وه او دوی ورته آهنګري ويل يو ځوان ناست وو هغه ته يې وويل چي بیړۍ ځني ماتي  کړه هغه د چکش، میخ، سندان او يوه غټ پیچ په واسطه د بیړيو څخه هغه اوسپنه ليري کړل چي بیړۍ په بندي سوي وې.

 

 د د غه آهنګرۍ او لوی د ېوال تر منځ فاصلې ته يې شله ويل. تقريباً د لوی د ېوال او آهنګرۍ د ېوال ترمنځ فاصله څلور متره وه. د بیړيو تر ماتید ووروسته مي خپله بستره په شا کړل حوالدار مخته او زه ورپسې د شمال پر خوا مو حرکت وکړ په د غه سرای کي چي غرب خوا ته يې يو تعمير وو د شفاخانې په نوم سره او شرق لوري ته يې بل  سرای وو چي د صنعتي په نوم ياد ېد ی.

 د شفاخانې او صنعتي په منځ کي  پراخ غولی او د اوبو حوض وو، پرغولي د غره څخه را وړل سوي نه ډیري غټی او نه وړې ډبري پرتې چي لس د وولسو بندیانو د چکش او میخ په مرسته دغه  ډبري په منظم شکل  تراشلې او په تعميراتو کي یې د کارولو لپاره آماده کولې، بس هلته ټوله ورځ ټک او ټوک وو. زه او حوالدار يو بل لوی ډبرين د ېوال ته ورسید و.

 يو لوی ډبرين سوپ ته پورته سوو چي د سوپ پر سر يا د پاسه د عسکرو د اوسیدو خوني وې. دا ډبرين سوپ چي بر تقربیاً څلور متره او اوږد والی يې تقريباً اته متره وو.

ډېر سوړ او درې  لوی د اوسپنيزي درنې دروازې پکښي راخلاصي وې. شرق خوا ته دروازه يې د کوره خانې سرای ته، شمال او غرب ته دروازې يې لوی سرای ته خلاصیدې زه يې د کوره خانې شرقي دروازې خوا ته ور د ننه  کړم. پاته دي نه وي چي په د غو دروازو کي پيره داران ناست وه. دروازې په غټو قلفونو سره قلف وې او عسکري کمپلي ور باندي را ځوړند وي.

 

د کندهار لوی محبس چي د کندهار د ښار په غرب کي د کندهار او هرات پر لويي لاري د سرپوزې په ساحه کي موقعيت لري. د ظاهر شاه د حکومت ولس ته  د کارنامو څخه  دی د جوړېدو کال يې را ته معلوم نه دئ.

 د مربع يا څلور ضلع په شکل د ډبرو او سمينټو څخه جوړ سوی دئ. د د ېوالو لوړوالی يې د اتو مترو او بر يې تر دوه مترو اضافه  دی البته نوموړی محبس د داؤد خان په جمهوريت کي نور هم پراخ سو او يو بل د ېوال يې هم پرراتاو کړۍ.

د محبس اوله او غټه دروازه چي د لرګو له پنډو،پنډو تختو او د اوسپني له په ټلیو څخه جوړ وه بندیانو او حکومتي واک لرونکو د ژړي په نوم سره ياد ول. د ژړي څخه د باندي دروازې شرقي لوري ته د لوی د ېوال سره موښتي څو کوټې او يوه برنډه وه چي د پوليسو د قوماندانۍ د فترونه پکښې وه. غربي لوري ته په همد غه ډول کوټې او برنډه وه چي د ژاندارم  د قوماندان د فتر پکښي ځای پر ځای وو.

 کله چي به د ژړي دروازې څخه محبس ته دننه سوې. د شرق خوا ته د لوی د ېوال څخه د څلورو مترو پر فاصله يو بل سرای وو چي د صنعتي په نامه ياد ې دی د غه د د ېوالو ترمنځ فاصلې ته يې شله ويل چي هلته د وې کوټې وې، يوه د آهنګرۍ په نامه چي بند يانو ته به زولنې پکښي لوېد ې او ماتیدې.

اویوه بله کوټه د آهنګری د کوټي سره نژدي وه  دهغو بند يانو لپاره چي حکومت به وژل.  کله چي زه هلته وم درې  تنه مي ولیدل  يو ځوان یې را و ایستۍ حکومت حلال کی و یې وژی، بل ځل يې دوه نغره هر خيرو او ملا غفار ځیني را و استل او په دار را وځړول او ویې وژی. او په وروسته کي خبر سوم نورمحمد یې هم هلته په دار وځړوی او ویې واژه.

د صنعتي په نامه ځای کي ټولو پنځلسو نفرو بند يانو کار کوی. هغه هم نيمه ورځ. دې بند يانو سطرنجۍ اوبد لې. توليد يې ډېر کم، اما کيفيت يې ډېرښه او لوړ وو، په خفګان چي د ولت نه غوښتل بند یان کاروکړی.

غربي لوري ته د لوی د ېوال سره جفت برنډه او څو کوټې وې چي د محبس د مدير او مامورينو د فترونه پکښې وه.

 د محبس مدير د تور حسن په نوم د کندهار يو سړی وو. دغرب  لوري ته د لوی د ېوال څخه ښه ليري يو بل تعمير وو چي د شفاخانې په نامه سره ياد ېدی. دې تعمير چي لس غټي او کوچنۍ کوټې درلودې. زيات هغه هلکان  پکښی ساتل کیدل چي عمرونه يې تراتلسو کلونو کم وه او د کوره خاني  د سرایه څخه یې دلته را استلي وه.

 د تعمير په وروستۍ خوا کي د وې کوټې وې چي په يوه کوټه کي ډاکتر صالح محمد زيری د کلچه اباد لعل جان اوبل زه اوسیدو. به د وهمه لویه کوټه کي ډاکترصالح محمد "زيري"له حکومت اجازه اخیستې وه چي  دی به په دغه کوټه کي و بندیانو ته بیله امتیازه ليک او لوست ور زده کوي کوم چي د زده کړي سره مینه ولري. مانا چي ټولګی(صنف) وو.

 بند يانو د ليک او لوست سره علاقه درلودل يو ګروپ سهار بل ماپښين صنف ته را تلل. زما له ورتګ مخکي  ډاکترصالح محمد زيری  د ليک، لوست چاري  په یوازي  سر پر مخ وړلې.  کله چي زه په کوټه کي د "زیری" دوی سره یوځای  سوم، نو بندیانو ته د لیک لوست ښوولوزیات کار یې زما پرغاړه را واچاوه.

د شفاخانې د تعمير شا ته په جنوبي کونج کي د خښتو جوړه يوه وړه شانته کوټه وه چي ماما کابلی او دوه وروڼه اخترمحمد او د بل نوم مي هیر دی دوی هلته د نورو بندیانو څخه جلأ اوسید ل.

 او د د غه تعمير او سرای په شمال غرب کونج کي څلور درفعي حاجت ځايونه  په محلي شکل او هر وخت به ډېر بد بوی ځني پورته کې دی د غه درفعي حاجت ځايو ته د محبس په اصطلاح غاوې ويل کیدې.

 د دغه دهلیز په  وروستیو کي زموږ د کوټې په شان بله کوټه وه چي بهاؤالدين خان اکا او د شاه بازار محمود پکښي  اوسیدل.

دا  دی بل هغسي لوی د ېوال، د ډبرو او سمينټو جوړ لوړ، پلن د ېوال، د لته پر اصلي منځ يو لوی دهليز چي دهغه پر سر کوټې د پوليسو د خوب او استراحت لپاره وې، په د غه غټ تور سوپ کي يو لاره چي د جنوب له خوا څخه د شفاخانې او سنګتراشۍ خوا ته، درې  غټې اوسپنيزي درنې دروازې نوري هم سته چي هره يوه يې و يوه بل غټ، خيرن وحشتناکه دهلیز   يا سوپ ته خلاصه وه.

 په اول وار ليد و يې وهر انسان  ته ډار او نفرت پيدا کیږي. پر د غه وحشتناکو دروازو عسکري خړ رنګ زړې او خيرني کمپلي هم ځرېد لې او و مخته يې دوه پوليسه ناست وي.

د شمال خوا ته دروازه يې کله چي زه هلته وم تړلې وه او چا استفاده نه ځني کول د غرب دروازه چي د لوی سرای خوا دهلیز   ته خلاصیده. د غه دهلیز   يا سوپ مخ پر غرب تلی چي وروسته د شمال پر لوري او بيا د شرق پر لوري په آخر کي د جنوب پر خوا تر لوی دروازې پوري راګرځید .

 

 يعني شمال، جنوب، شرق او غرب څلورو خواوو ته يې کوټې درلودې په شمالي غرب کونج کي يې درفعي حاجت لپاره په ډېر ابتدايي او بد شکل سره ځای درلودی.  دروازې يې نه درلود ې. هربندي خپل پټو د پرد ې پر ځای استعمالوی چي د پټو او کالو به وروسته تر رفعي حاجت تر ډېره وخته بوی تلی.

 

 ډېرکثيف او بد بوی به همیشه وو. د د غو کوټو څخه یوه کوټه د حمام وه یوه بند ني د حکومت څخه په اجاره اخيستی وه او څه اوبه به يې ګرمولې بند یان د ضرورت په وخت کي پیسه لرونکي بند یان  ورتلل او لمبید ل.

 اوبه يې د څاه څخه وې ټولي چټلي وې ځکه هلته په مځکه کي د اوبو سطحه لوړه ده یو نیم مترچی مځکه وکینی اوبه کوی، د څاه سر لڅ ؤ. خو د بند يانو مجبوريت وو.

هر بندي حمام ته نه سوای ورتلای ځکه هر چا پيسې نه درلودې هغه وخت ديوه نفر څخه پنځه افغانۍ غوښتې چي ډېري پيسې وې.

 

بل طرف يا شرقي لوري ته کوره خانه( یو سرای  وو چي بند یان پکښي ساتل کیدل تر هغه بل غټ سرای دا سرای څه کوچنی وو) مخکي مي څه خبري پر کړي دي. د محبس د ننه امنيت پوليسو ساتی مګر د باندي امنيت او د برجونو امنيت یې  د ژاندارمي د عسکرو په واسطه ساتل کیدی.

 

 

کوره خانه:

 

په د غه سرای کي زما د ورتګ څخه څو کاله مخکي هغه بند يان ساتل کیدل چي عمرونه به يې تر شلو کلو کښته وه. دهغو هلکانو به خپل د بند وخت او کلونه په د غه سرای کي تر هغه وخت  تیرول تر څو چي به لوی سړي کیدل. تر شلنی عمر پوره کیدو وروسته به د محبس لوی سرای ته د نور بندیانو سره   یو ځای کول. د غه  کوچنی سرای چي کشران پکښي ساتل کیدل د کوره خانې نوم ګټلی وو.

 

 زما تر بندي کیدو څوکاله مخکي کله چي کابل ته د لوی بندیانو د استولو مخه بنده سول، دلته د لوی بندیانو شمیر په محبس کي زیات سوی وو، د کابل دهمزنګ محبس  ځکه د نور د لیري پر تو ولایتو بند یان نه منل، چي هلته هم هغوی ورته ځای نه لاره.

 د محبس اداره مجبوره وه چي دغه وړ سرای"کره خانه" د لویو بندیانو د ځای پر ځاکولو لپاره د کشرو بندیانو څخه خالي کړي. کله چي زه بندي سوم او د غه سرای ته يې ور وستم هلته کشران نه وه، هغوی یې د شفاخانی په نوم سرای ته بیولی وه. کوره خانی ته یې د محبس ټول غټ مشهور بند يان  را وستي وه.

 هره کوټه يا خونه د يو لوی او مشهور بندي په نامه وه. نوموړی سرای د جنوب، شرق او شمال خوا ته لوی د ډبرو او سمينټو څخه جوړ سوي سوپونه”دهلیزونه” درلود ل. او په د غه سوپ دهليز کي د لوی لوی خونو دروازې راخلاصید ې.

 چي د يوې او بلي خوا ټولي خوني يې اتلس وې. د د غه سرای نهو کوټو يا خونو د سرای خوا ته د وې د وې کړکۍ هم درلودې چي د غټو او غښتلو سيخانو په واسطه سره محکمه سوي وې.

 هغه نورو خونو چي د سرای لوري ته نه وې  هغوی هم د وې کړکۍ درلودې کوچنۍ او ډېري لوړي. د غه لوی او غټي خوني ټولي د بندیانو په واسطه کوم چي پکښي اوسیدل، پر د وو برخو وېشل سوي وې.

 د خونو دروازې د خونو پر منځ را خلاصیدې. بندیانو د زړو پټوانو، زړو روجايي ګانو او يا نور زړو ټوکرانو په واسطه خونه پرد وو حصو تقسيم کړې وه. د خوني په هره نيمايي کي يعني په هره خونه کي به دوه غټ بند يان اوسیدل چي خپل طرف ته به يې دوه درې نور ملګري او انډيوالان او د کاسې ملګري درلودل.

 هر څوک دهر چا کوټې ته د غټ بندي له موافقي  پرته ور تلای نه سوای، هلته اوسیدای نسوای حتا حکومت هم تر مخه تر دې چي نوی بندي د چا کوټې ته ور ولي بايد دهغي کوټې د بندیانو خوښي يې په نظر کي نيولې وي.

ما ته ډېر مشکلات ځکه نه وه چي زموږ د کلي ا وولسوالۍ  ډیرخلک هلته بندیان وه او هر يوه را ته په ښه نيت ځای راکوی. خو ماته مي اکا وختي ويلي وه چي په محبس کي د سنځري د سيف الدين ماما پوښتنه وکړه او دهغه کوټې ته ورسه هغه زما آشنای دئ.

کله چي کوره خانې ته دننه سوم احوالدار ته مي وويل چي غواړم د سيف الدين ماما کوټې ته ولاړ سم احوالدار هم خوښ سو او راته وې ويل چي ورسره پیژنې ما وويل هو. دا  دی په د غه وخت کي يو بل ځوان مخته راغلی او ډېرتود روغبړ يې راسره وکی.

 احوالدار ته يې وويل چي معلم صاحب به د معلم صاحب عبدالقاهر دوی کوټې ته زما سره ولاړسي او احوالدار ته يې  دا هم وويل چي ته نور خلاص يې. ما نوموړی ځوان نه پیژندی او احوالدار هغه سړی ته وويل ښه  دی خان آکا.

نوموړي ځوان ځان را ته  خپله پیژندګلوي و کړه چي زما نوم لعل جان دئ. ما لعل جان نه پیژندی ورته و مي ويل چي ستا دي کور آباد وي خو زه ځای لرم.  دی هم په خبره و پوهیدی نور يې څه و نه ويل او ولاړی.

ماته احوالدار د سيف الدين ماما کوټه راوښودل ورغلو سيف الدين ماما ډېر ښه روغبړ وکړی. ما ور ته وويل چي زه قيوم نومیږم د ډاکتر عبدالحميد خان تره کي وراره. نوموړي واقعاً زما قد ر وکړ په خپله کوټه کي يې ځای راکړی.

 

 په د غه کوټه کي چي پرد وو برخو وېشل سوې وه يوې خوا ته سيف الدين ماما او محمد رحيم او بل طرف ته يې د ګوشخانې شا محمد يا فراري شا محمد یو بل ځوان  اوسیدل.

 دوی چای پخې کړې سره کښینستو چي دا دی هغه ځوان لعل جان بيا راغلی سيف الدين ماما او شاه محمد فراري و لعل جان ته ولاړ سول خان آکا خان آکا ورته وايي او ډېر عزت يې کوي.

 او حتا ور ته وايي چي خدای دي تا راولي ته خو پر موږ پوښتنه نه کوې او داسي نوري خبري.

کله چي چای وخوړل سوې لعل جان مه را واړاوه، ما ته يې وويل چي زه زيري صاحب را واستولم چي تا هغه بلي کوټې ته بوزم ځکه چي د لته خو سيف الدين ماما او شاماد اکا د واړه د چرسو چلم څکوي. په هغه کوټه کي څوک چرس نه څکوي معلم عبدالقاهر خان هم هلته  دی وخت به دي ښه تیرېږي.

 زه پوهه سوم  خبره مي ورسره و منل. بيا يې سيف الدين ماما ته وويل چي قيوم خان معلم صاحب خو زموږ ملګری  دئ که ستا خوښه وي د معلم صاحب قاهر خان کوټې ته به يې بوزم. سيف الدين ماما چي کوچنی سړی وو لنګوټه يې ډېره غټه  تړل پر د وو ګوتو ناست وو د چايو پياله يې کښیښودل وې ويل:

 خان اکا!  معلم صاحب به بيا ستا سره هلته هغه کوټې ته ولاړ سي خو اوس د ډوډۍ وخت رانژد ې  دی قسم يې واخيستي چي ډوډۍ و نه خوري تلای نه سي. زه خو د داسي خلکو غلام يم.  ډاکترصاحب عبدالحمید خان خو زما سره ډیره  مرسته کړیده. او ما ته يې وويل چي خان آکا هوښيار سړی او ډاکتر خو جوړې(زیری) نه لري د دوی په خبره کي که زه څه ووایم.

 

 ته که په هغه کوټه کي يې او که د لته زموږ يار يې  بس ماته امر کوه. په هر صورت ډوډۍ مو وخوړل زه هغه بلي کوټې ته چي د د غي کوټې په څنګ کي وه د لعل جان سره ورغلم.

په دا بله کوټه کي چي د کوټې مشر يې د بالاکرز عبدالقيوم چي په سر زوره قيوم جان سره يې شهرت درلو دی اوسیدی. په دې کوټه کي هم د وې انډيوالۍ وې و هغې خوا ته چي زه هم ورسره د کاسې انډيوال سوم.

 سرزور قيوم جان، د کرز د کلاچې محمد عيسْی، معلم صاحب قاهر خان وه. بل طرف ته يې د ښکاپر بازار سيد محمد ،عبدالنبي او علي محمد اوسید ل. د کوټې انډيوالان مي ډېر ښه او درانه خلک وه.

 زما يې هم ډېر احترام کوی. درې  شپې او ورځي د دوی میلمه وم. په څلورمه ورځ چي د جمعې ورځ وه د پايوازۍ ورځ وه پلار مي پايوازۍ ته راغلی وو. کالي، پيسې او څه میوه يې را ته راوړې وه. په د غه ورځ نو زه هم د کوټې په انډيوالي شريک سوم.

 او د خرڅ لپاره مي د دوی سره پيسې واچولې. دهفتې سل، سل افغانۍ مو سره په يوه قطعۍ کي اچولې. يوه هفته مناسبه ګُزاره په کیدل. د چا چي به پايواز نه راغلی او د کوټې انډيوال به وو دهغه څخه تر هغو چي يې پايواز یې  راتلی  د انډیوالی پیسې (انداز) نه اخيستل کیدی.

زما د کوټې انډيوالانو هر يوه ښه او ځانګړي خاصيتونه درلودل. په ملګرتوب او شناخت کي صاد ق خلک وه. سرزور قيوم سګرېټ کله کله څکول. معلم قاهر هم سګرېټ څکول. محمد عيسْی هيڅ عمل نه درلودې.  

 چرس، قمار، نسوار، چا نه کول. د کوټې نظافت يې ښه ساتی. د کوټې کار که څه هم يوه لغړي کوی خو بيا هم ټولو يې په پاکولو کي ځان نه سپموی. پر لمانځه ټينګ وه. سواد يا پوهه يې د وطن دنورو ځوانانو په شان نه لرل. میلمستياوي دنورو ځوانانو رابلل خپلي کوټې ته يې ډېر خوښ وه.

 زما هم وخت ورسره ښه تیرېد ی. ورقي يا قطعه بازۍ مو سره کولې. ما چي به کوم کتاب لوستی بيا ټولو را ته ويل چي يوه يوه کيسه يې موږ ته هم کوه. نو ما او معلم  قاهر به وخت ناوخته څه ور ته ويل ښه غوږ يې نيوی خصوصاً پر حکومت نیوکو او د حکومتونو د ظلمو د بیان خبرو ښه خوند ورکوی.

 

 زما د وهمه هفته وه چي د کوټې انډيوالانو د خپلو پايوازانو پر لاس خبر تر لاسه کړی وو چي کږخولی نور محمد بندي سوی  دی او محبس ته يې راولي. ما تر د غه ورځي مخکي د کږخولي نور محمد نوم نه وو اورېد لی. مګر زما د کوټې انډيوالانو په تیره بيا سر زوره قيوم او محمد عيسْی دهغه سره پیژند ل.  د نور محمد په بندي کید و يې خپه وه مګردا چي بندي سوی  دی او محبس ته راځي په ملګرتوب او انډيوالي يې بيا خوشحاله وه .

دا  دی درې  ورځي وروسته په سرای کي لمر ته ناست يو چای خورو چي نور محمد د عسکرو سره سرای ته را د ننه سو. قيوم جان او محمد عيسْی مخته ورغله ښه روغبړ يې ور سره وکړی او زموږ دناستي ځای ته يې راوستی ماهم سلام او روغبړور سره وکی.

 ټول کوټې ته راغلو، چای تياري سوې،د ماځيګر او ماښام لمونځونه وسول ډوډۍ وخوړل سول. تر مخه تر دې چي د کوټو دروازې وتړل سي د ټولو کوټو مشران یو ځل د نور محمد کږخولي سلام ته راغلل.

 لکه :د زمينداور د وستم اکا، د سپیروان محمد ګل خان، د سنځري سيف الدين ماما، د ګوشخانې فراري شامحمد ، ملارحمت الله، فتح خان اکا، د صالحان راز محمد ، د کرز يارمحمد خان، د ښکا پر بازار شکور جان، او نور.

 که څه چي د عمر په لحاظ کږخولی نور محمد تر ټولو کشر وو مګر ټولو غټو بند يانو يې احترام درلودی.  او د غه ذکر سوي بند یان ټول تر(۱۶) شپاړسو او(۲۰) شلو کلونو کم قيدهم نه وه او د پاخه عمر لرونکي وه. هر يوه د دوی ځانته پر خپل نامه کوټه درلود ل. مګر د کږخولي“  سړیتوب، غښتلتوب او نامي توب ټولو تائيداوه په هر صورت نورمحمد کږخولی زموږ د کوټې او کاسي انډيوال سو.

 

 په ډېر لږ وخت کي موږیو  له بله ښه سره وپیژند ل. دهري ورځي په تیرېد و سره مو انډيوالي نوره هم غښتلې کیده. نور محمد سم سواد درلو دی پښتو کتابونه او اخبار يې بیله کوم مشکله لوستلای سوای.

 دا چي ټوله ورځ په کوټه کي سره ناست وو او ما څه کتابونه هم درلودل نور محمدهم راسره د کتاب په ويلو او لوستلو مصروف وو. او علاقه يې درلودل چي مطالعه وکړي.

 د ماځيګر پر وخت چي به په سرای کي ګرځید و خبري به مو سره کولې. د وخت د حکومت سخت ضد او مخالف وو. تفريح مو قطعه بازی وه. اکثره وخت په قطعه بازي کي به زه او نور محمد سره ملګري وو.

 زموږ د کوټې ملګري هم د نورو بندیانو په شان هر يو د ځانګړو صفتو خاوندان وه. پايلوچي “ښه سړي توب” يې خوښ او خپله هم ښه خلک وه. دهيچا بې احترامي يې نه غوښتل او نه يې کول.

 د ځان په بې عزتۍ او بې احترامي هم سخت خپه کیدل او حتا که چيري يې چا بې احترامي کړې وای د مرګ تر سرحده يې هم ورسره رسول. دهر ډول وهلو ا و سختيو په مقابل کي يې د ځانه مقاومت ښووی. خدای يې هميشه په ياد وو. زه څلور مياشتي په کوره خانه کي په همدغه کوټه کي د پورته ذکر سوو انډيوالانو سره پر کاسه ملګری وم، سره له دې چي بندي وم، د د نيا د ټولو آزاديو څخه بې برخي وم. خو د د غو انډيوالانو سره شپې او ورځي، د دوی انسانيت د دوی د وستي او ملګرتيا، د دوی احترام چي زما يې کاوه او معلم صاحب معلم  صاحب يې بللم.

 زما خبرو ته يې غوږ نيوی. زه په ژوند کي د ډېرو خلکو سره مخامخ سوم مګر هغسي صداقت او ملګرتيا مي په نورو کي و نه ليد ل. ما ته د پوليسو قوماندان چي د ډاکتر صالح محمد  زيري او لعل جان سره يې هم ښه مناسبات درلودل ويلي وه،چي د ورځي تا ته اجازه سته راځه د زيري سر کښینه څه وخت وروسته به زمينه برابره سي بيا به خپله بستره هم راوړې او د زيري سره به په يوه کوټه کي اوسې.

 زه داسي فکر کوم: په لومړۍ ورځ چي زه لوی محبس ته ور ورسید م قوماندان د پوليسو کولای سوای چي ما ته د زيري سره په يوه کوټه کي ځای راکړي.

 محبس ته زما په ورتګ زيری وختي خبر وو. اما د پوليسوقوماندان د "زيري" ډېر احترام درلودئ.  

 ”زيری او لعل جان به هم په دې فکر کي وه چي وګوري او معلومات وکړي چي زه څنګه يم د ګُزارې سړی يم که نه که د ګُزارې سړی وم. نو د دوی سره يو ځای کیدل خو دوی ته اسانه وه او که نه وم. نو هر څه چي ليري يم هغومره به ښه وي.

 يعني د غه څو مياشتي چي زه په کوره خانه کي و اوسیدم. د خلکو سره زما اړيکي د زيري سره زما علاقه او احترام، د کتاب سره مينه، په چرسو، سګرېټو، نسوارو او قمار نه لړل کیده څو دوی به د محبس د پوليسو قوماندان ته ويلي وي چي قيوم نو اوس را وباسه او زموږ سره دي په کوټه کي ژوند وکړي.

 څو قوماندان ما ته د بسترې درا ايستولو اجازه راکړل سول. د کوره خانې څخه زما په راوتلو او کوچید لو زما د کوټې ملګري خپه سول چي سره ليري سوو. که څه هم ما ورسره وعده وکړه چي نه سره ليري کیږو حتمي به راځم او ستاسي احوال به اخلم. په هر صورت دوی بستره د کوره خانې تر ورستۍ دروازې پوري راسره راوړل چي نور نو دوی ته د تګ اجازه نه وه او د خدای په اماني موسره وکړل.

 

له ډاکتر صالح محمد زيري او د کلچاباد د لعل جان سره په يوه کوټه کي ژوند :

 

ډاکترصالح محمد زيری او لعل جان په کوټه کي ګډ  اوسیدل او د کاسې انډيوالان وه زه يې درېم د کاسې او کوټې انډيوال سوم. لعل جان د غټو بندیانو څخه وو. پر غلاوو او قتل بندي سوی وو. سواد يې بدنه وو په محبس کي د زيري اشنای او بیا هلته حزبي سوی وو.

د لعل جان د کتاب ويلو سره يې مينه وه. په هغه ټولنه کي چي څه نور فساد ونه وه. دهغو څخه خلاص يو سړی وو. د غلا او قتل مسئله يې هم زموږ د شاته پاته جامعې زېږنده او د مسلطو حکومتو د خيانتو ثمره وه.

زيری ما ته هغه وخت یعني محبس کي تيار يو غم سوو. زه يې بیکاره نه پرېښود لم کتاب به يې راکړی او را ته و به يې ويل چي د غه نن وګوره او ماځيګر چي چکر وهو بيا به يې تشريح کوې چي څه دي نن ويلي دي. رښتيا هم کله چي به ماځيګر سو په سرای کي به ګرځید و نو به يې وويل چي ښه راځه وايه کتاب دي تر کومه ځايه ولوستی. زه به مجبور وم هغه چي مي لوستي وه څه پياد کړم ما به خپلي څه پياد جملې تکرارکړی.

"زیري" به زما تیر خبرو وروسته دهغه په باب څه معلومات راته راکړل. دا نو يوه ورځ نه وه. يوازي د جمعې په ورځ به آرام وم نور نو هره ورځ د ده سره په مشکلاتو کي راګيروم.

بله خبره دا وه چي ما د فارسي د کتاب څخه سمه استفاده نه سوای کولای. نو هره شپه به یې  مجبوره ولم  چي د ايران راډ يو د تودې د حزب راډ يوواورم. او فارسي کتابونه يې په مالوستل.

سره د د غومشکلاتو مي په هفته کي دوه ځله دهغو انډيوالانو سره مجلس او بانډار کوی چي په کوره خانه کي زما د کوتې انډيوالان وه.

 میلمستياوي موسره کولې موږ د دوی سرای ته په میلمستيا ورتلو او دوی زموږ سرای ته، د جمعې په شپه مو قطعه بازي هم سره کوله. کله چي زه د محبس څخه خلاص هم سوم او د زيري پايوازۍ ته به ورغلم حتمي به مي دهغو نورو يارانو پايوازي هم کول.

 اوس به نو راسو دې خبري ته چي د کندهار لوی محبس څه ډول ځای وو؟څو نفره پکښي بندیان ساتل کیدل ؟ د بندیانو ژوند، خواړه، مصروفيتونه، د بندیانو تر منځ رقابتونه جنګونه، سيالۍ، د ښمنۍ، د حکومتي چارواکو نه پاملرنه به د يوه شاهد په توګه درته وليکم.

 

 

د  محمد ظاهرشاه په پاچهي کي له متهم څخه د تحقيق ډول؟:

 

ښاغلو لوستونکو د محمد ظاهرشاه حکومت او پاچهي هم د ولس د خوښي حکومت نه وو، مطلقه شاهی نظامونه، میراثی نظامونه چي پاچهان یې ځانونه خدای یا د خدای لخوا رالیږل سوی اویا د خدای سیوري ګڼل د بشري او اسلامي قوانینو هغه (مردود) ناروا حکومتونه بللي دي.

په داسی شاهي نظامونو کی  دی پاک خدای(ج) انسان نه متهم کوي. د فاسد و حکومتو خاصه ده چي د متهم سره تل د بشر او اسلام د قوانینو  په خلاف بده رويه کوي.

 د محمد ظاهر شاه په حکومت کي هم د تحقيق پروسه د پوليسو په واسطه پرمخ وړل کیدی.هغه وخت چي زه بندي وم ما بیله پوليس څخه بل څوک نه  دی ليد لي چي تحقيق دي یې را څخه کړی وي.ما ته او حتا هيچا ته د پوښتني ځای نه پاته کې دی چي څوک د تحقيق لپاره مؤظف دئ. هر متهم به د ځان په وير اخته وو. د سرکاري سړو، بيا د پوليسو څخه ټول خلک بیرېد ل. د مخه تر دې چي د سوال او جواب يا پښتنو او ګرویږنو تر ځایه او مستنطیق پوري متهم ورسیږي. دهغه ترمخه یو متهم د پولیسو او سر کاري سړو پواسط  ډېر تهديد، توهئین او سپک سپاند او وهل کیږي. څو متهم خپل عادي حالت له لاسه ورکړي.

وروسته به د تحقيق پروسه شروع سول. زموږ د وطن ټول خلک او بيا هغه خلک چي په جرم به متهم کیدل، د پوهي او سواد څخه ليري ساتل سوي خلک به وه پوليس چي د تحقيق پروسه به يې مخته وړل.

  د پوره  اکثریت (متهمینو) د تحیقیق  په پروسه کي پوښتنه ليکل او هغه ته جواب لیکل د واړه به په خپله هغه پوليس ليکل. بيا به يې د متهم د لاس ګوته پر ولګول.

 په ډېرو د وسيو کي خو د متهم ګوته هم نه لګول. زما د سترګو ليد لي خبري دي چي د تحقيق کوونکي څخه به دوه قلمونه وه. په يوه قلم به يې پوښتنه ليکل او په بل قلم به يې د پوښتني جواب ليکی.

 زموږ په هيواد او بيا خصوصاً په کندهار کي ما څوک نه  دی ليد لی چي مسلکي مجرمين دي وي. د کلي عادي، بیچاره خلک به وه، تحقيق کوونکي هم پوه او مسلکي خلګ نه وه.  د متهم څخه د معلوماتو د ترلاسه کولو، یا د جرم  د کشف  لپاره بیله وهلو، شکیجه کولو او په زور له اعتراف اخیستلو  څخه د تحقیق او کشف په نورو لارو  چارو نه پوهیدل.

 بله اساسي خبره دا وه چي دهري د وسيې په هکله به د حکومت لوړ پوړو او کښتو چارواکو دا هيله وه چي څنګه د وسيه غټه کړي، څنګه د نور خلکو پښه پکښي را شامیله کړي؟ څو دوی ته درشوت زمينه برابره سي.

 د  محمد ظاهرخان په پاچهي کي رشوت او فساد یو عادي او نارمل کار وو،سره لدې چي په اسلام کي پر رشوت اخیستونکي ، رشوت ور کونکي دواړو باندي لعنت د خدای(ج) له جانبه ویل سوی هم دئ.  د کرزيد حکومت په شان د دوی د حکومتو د ملاتير همدغه (رشوت) وو، او دا یې پلرنی ميراث وو. مګر رښتیا داده چي کرزی افغانستان په جهان کي په فساد کي اوله درجه کی.

 د محمد ظاهرشاه د حکومت پروخت نه ميډيا وه او نه د بشر د حقوقو ساتونکي. مجرم به يو وو او جرم به هم يوه نفر کړی وو خو لس کسان به يې د معاونينو په نوم ورسره تر تحقيق لاندي وه.

 جهان د افغانستان بیچاره ولس ته د بشر په سترګه نه کتل. ځکه هيڅ وخت چا و نه ويل چي: ولي د افغانستان خلک د جهان د حيواناتو په شان لا ژوندنه لري، هیڅ ملي او بین المللي  بشري نهاد یا ټولني د محمد ظاهر شاه د سلطنت پر وخت  د افغانانو پر ژوند او په افغانستان کي د محبسونو او بندیانو پر ژوند کوم راپور ندی خپور کړی. د بندیانو له حاله دوی ولسونه او جهان نه خبرا وه. دهغو چي د لوږي، وهلو  او شکنجولاندي چي به معيوب او مړه کیدل چا  یې پوښتنه نه کول.  

 

د محمد ظاهر شاه د پاچهۍ خبري دي. هغه وخت د یوه متهم د تهد يد ولو، ازاره ولو او وهلو ورکولو لپاره تر ډېره حده د لندو لښتو څخه کار اخيستل کیدی.د متهم پښې به په پټو يا لنګوټه چي هغه به هم خپله د متهم وه تړل کیدې د وو عسکرو به د پټو يا لنګوټې يوه خوا او بله خوا نيول بيا به نو يا خپله تحقيق کوونکي پوليس او يا کوم بل پوليس متهم پر پښو او وناټو داسي ووهی چي د خبرو او حرکته به ولوېدی.

 وروسته به يې سړې اوبه پروا چولې. هغو متهمينو چي د وهلو، اوبو اچولو په مقابل کي به يې حوصله له لاسه ورکړل. که به يې په کي لاس وو خو ښه،  مګر ډېري داسي واقعې وې چي په جرم کي به هيڅ شريک او خبر هم نه وو. اما د دې لپاره چي د وهلو څخه یې ځان خلاص کړی وي نو هر څه چي به د تحقيق کوونکي زړه غوښتل هغسي به يې ليکل د غه بیچاره متهم به پر ليکل سوي کاغذ خپله ګوته ورته ولګول. بل شکل د عذاب د متهم خوب ته نه پرېښودل وه. چي پروهلو سربیره به يې متهم څو شپې او څو ورځي خوب ته نه پرېښول کیدل.  ترڅو چي پرجرم يې اعتراف نه وای کړي.  

په کیبل باندي وهل:

کیبل، د کیبل څخه د تحیقیق په پروسه  د متهم د وهلو  لپاره د وسلې په توګه  د محمد ظاهر شاه  د حکومت او پاچهي په وروستیو کلونو کار اخیستل کیدئ. کیبل د برق هغه ډبل او محکمه سيم وو چي نه ماتیدی او نه زړیدی. کله چي د کیبل په واسطه وهل شروع سول د حکومت او تحقيق د د فتر يو غټ مشکل حل سو.


د کيبل استعما لیدل د ډېرو لښتو راوړلو، دهغو د ماتولو، بلي ورځي ته دهغو د ساتلو مشکلات او حتا د دې لپاره چي لښتي وچي نه سي او ژر ماتي نه سي هغه به يې په اوبو کي اچولې څو د غسي لندي پاته سي چي بله ورځ کار ځني واخلي. مګر بيا هم ماتید لې چي د دې مشکل د حل لپاره کیبل ښه چاره وه.

 بل دا چي کیبل تر لښتو دروند او هغه څوک چي په وهل کیږي هغه سخت ځوږوي. لس کیبله وهل د پنځوسو لښتو سره مساوي وه. هر ځای هر وخت او هره ورځ، دهر متهم د وهلو او لته ولو دپاره  دلښتو پیدا کیدل  یوه ستوز وه، د کیبل پیدا کول، خوندي توب آسانه او د اکثرو پوليسو سره به په د فتر کي موجود وو. د لښتو په واسطه د وهل سوي سړي پښې، کوناټي او ملا زخمي کیدل. مګر د کیبل په واسطه د وهل سوي سړي زخمونه به ډېر ژور او حتا تر ډېره وخته به هغه ټوله ساحه شنه وه.  یو کیبل د درست عمر لپاره استعمال کیدای سي.

ما څوک نه  دی ليد لی چي بندي سوی دي وي او وهل سوی، زورول سوی او تهدید سوی  دي نه وي لږ يا ډېر وهل حتمي خبره وه.

 

اتهام نامه (صورت د عوه) د ظاهر په پاچهي کي.

 

 محمد ظاهر شاه په پاچهي کي ما د څارنوال په نوم څوک  ونه ليدی. دا خبره زه ځکه لیکم چي زما څخه تحقیق سوی دئ، زه محکمې ته ور بلل سوی یم، او د وخت د قاضي له لوري په قید محکوم سوی یم، قید مي په زندان کي د سلګونو بندیانو سره  یو ځای تیر کړیدئ. نو چي زما څخه څارنوال پوښتنه نه ده کړې، ما ته د څارنوال لخوا اتهام نامه نه ده را کړل سوې، د کندهار په لوی محبس کي ډیر تر اوو سوو نفرو بند یان وه. ما د پوره اکثريت سره بندیانو سره نژدې اړیکي لرلې. تر لسو نفرو پوري داسي خلک هم وه په محبس کي بندي وه چي ليک او لوست يې کولای سوای.  ما نه خپله څارنوال ليد لی  دی او نه مي  نورو بندیانو څخه د څارنوال نوم اورېد لی دئ.

 په دې ډول نه ما ته چا صورت د عوه راکړېده او نه مي د بل متهم  په لاس کي صورت د عوه ليد لې ده. شايد وه به په دې ډول چي هر څه د متهم په غياب کي دهغو په خوښه چي تحقيق يې کوي، سوالونه يې کول، جوابونه يې هم ور ته برابرول او ليکل، له امکانه لري نه ده چي  صورت د عوې(اتهام نامي) به هم دوی جوړولې او د فاعيې به يې هم دوی خپله ليکلې. زما خبره دا ده چي متهمین نو ته اتعهام نامي نه ورکول کیدې.

 کله چي  اتهام نامه (صورت دعوه) څوک نه پیژني او نه وي نو د وکیل ( مدافع وکیل) خبره اصلاً  بې ځایه ده په خپله د وسيه څوک خبر هم نه وه حتا زه هم. موږ په هندي فلمو کي څه ليد لي وه خو داسي فکر مو کوی چي دا د غټو خلکو کارونه دي هغه هم په هند کي. د افغانستان بیچاره خلک خو تر غلامانو هم خوار ساتل سوي وه. فکر وکړئ چي په اوو سوو بندیانو کي يو هم په دې نه پوهیدی چي څارنوال څه شي او څه وظيفه لري. اتهام نامه څه شی ده، د فاعيه څه شی ده وکيل مدافع يې څه بلا ده. هو کورنيو خپلوان به د پولیسو په د فترونو او د محکمو قاضیانو ته  پیسې (رشوتونه) ورکول، څو که یې و کولای سوای  چي خپل متهم دوست،خلاص یا یې په قید کي لږوالی را ولي. دا وه پاچهي، دا وو انسانيت، دا وه مسلماني او دا وه هغه  شاه چي ولس يې پر نامه خطبه ويل.

 

 

محکمه د ظاهر په پاچهی کي:

 

په کندهار کي د وې محکمې موجودي وې چي يوې ته اوله( ابتدائيه) محکمه ويل کیدل او بلي ته  دوهمه محکمه(مرافعه) ويل کیدل. زه د محکمې تعريف او تشريح نه کوم. ځکه د افغانستان پوره اکثريت اوس د محکمې او قضا دنامه سره پوره بلد دي. نوزه د محکمي په باب داسي فکر کوم" محکمه د دغسي  صفاتو لکه( نه تعصب،ښه پوهه،تقوأ، پاک لاس، صداقت، خاوری او ولس ته وفادارو) شخصیتونه څخه جوړه  یوه اداره ده چي د ښو او بدو تر منځ قضاوت او پریکړه کوي"

 

 زه يوازي د لته هغه څه ليکم چي ما ليدلي او زه خپله ورسره مخامخ سوی يم او پر ما تیري سوي دي. په “۱۳۴۹ش” کال کي چي زما تحقيق خلاص سو او د کندهار لوی محبس ته يو وړل سوم. د وې مياشتي مي په محبس کي هم تیري سوې.

 

 وروسته يوه ورځ د محبس حوالدار راغلی او را ته وې ويل چي مکتوب راغلی  دی سبا ته محکمې ته ځې. کله چي شپه تیره سوه په سهار کي پوليس راغلی او زه يې د محبس د لوی دروازې پر خوا را وستم او هغه ځای ته يې وروستم چي محبس د ورتګ په اوله ورځ یې د پښو زولني را ماتي کړې. هغه د آهنګری په نوم کوټه وه، هلته يې بیا پښو ته زولنې يا بیړۍ راواچولې.

 تر ژړي دروازې راووتو دوه پوليس يې د محافظينو په نامه راسره کړل او د محکمې پر لوري مو حرکت وکړ. هغه وخت بندي د محافظينو په ملګرتيا په هر ډول چي دوی ځان رسولای سي بايد محکمې ته ولاړ سي يعني حکومت نقليه وسيله نه ورکول. زه د خپلو محافظينو سره ښاري سرويس موټر ته وختم او د محکمې پر تمځای د سرویسه راکښته سوو.

 بيا په پښو تر محکمې پوري چي څه لاره وه ولاړو. د محکمې تعمير چي په کندهار کي هغه وخت د جشن د منطقی په آخر کي وو هلته ورسیدو. د محکمې په تعمير کي په يوه دهلیز کي زه او يو پوليس پاته سوو او بل پوليس محکمې ته مکتوب ور وړی.

 يو ساعت وروسته يې وغوښتلم. دا  دی يوې کوټې ته چي د دروازی پر سر يې ليکلي وه ابتدائيه محکمه ور ننوتم.

 

هلته د وه میزونه پراته وه چي د يوه میز شا ته يو د پاخه عمر څښتن چي قره قولي يې پر سر وه او کوچنۍ ږيره يې هم درلوده ناست  دی چي د غه قاضي وو. او بل میز ته يو زوړ سړی چي محرر صاحب يې ور ته ويل ناست وو.

 

 پياده يا چپراسي هم په چای جوشه کي چای لري او دوی ته يې وراچوي. زه د د وو پوليسو په منځ کي ولاړ يم. محرر صاحب زما نوم او شهرت ووايه او زما څخه يې پوښتنه وکړه چي د غه ستا شهرت وو. ما دهو جواب ورکړ. محرر راولاړ سو هغه څو ورقي کاغذونه چي زما د وسيه به وه و قاضي ته پرمیز کښیښوول او څه خبري يې کرارور ته وکړې.

 قاضي د د وسيې ورقي يا کاغذونه ګوري موږ ولاړ يو زما و يوې خوا ته او د محررصاحب و اړخو ته څو غټي د لرګو المارۍ ولاړي چي دروازې هم نه لري د وسيې او کاغذونه بې ډوله او بې ترتيبه پکښي پراته وه. وروسته قاضي صاحب پر خبرو راغلی زما څخه يې وپوښتل چي ولي دي جنګ کړی  دی ما خپل د لايل وويل، بيا يې وويل چي د غه هلک تا وهلی دی، ما وويل چي نه ما نه  دی وهلی. وروسته يې پولیسو ته امر وکړی چي  د باندي ولاړ سی.

 

 زه پولیسو د باندي را وایستم  بيا منتظريو زه په دې فکر کي يم چي امکان لري مقابل طرف به نه وي راغلی او يا به بل څوک هم راځي. بيا به مو غواړي خو هغسې نه وه يو ساعت وروسته يې يو پوليس ور وغوښتی او هغه ډېر ژر بيرته راغلی. را ته وې ويل چي کار خلاص سوو بيرته محبس ته ځو. ما پولیس و پوښتۍ چي څه فيصله وسول پوليس وويل دا نو موږ ته نه معلومیږي. بيا محبس ته مکتوب را استوي.

 

 په هغه ډول چي تللي وو په هغه شان دا  دی بيرته محبس ته راغلو بیا په هغه آهنګري کي یې د پښو څخه زولني را ماتي کړې. خپلي کوټې ته یې را وستم. نورو بندیانو به په خبرو کي دا پوښتنه کول چي محکمې ته ولاړې؟ هو! ما به ور ته ويل چي د غسي جريان وو فکر کوم فيصله به يې نه وي کړې. مقابل (مدعي)مي نه وو. زما او قاضي تر منځ ډېري خبري نه دي سوي. يوازي په دې د وو خبرو به فيصله نه کوي دوی به هر يوه خپله کيسه راته وکړل چي ستا سره يې اوس هم ډېري خبري کړي دي. حتا ځينو به لا دا هم وويل چي موږ قاضي ليد لی هم نه  دی دا  دی لس کاله يې قيد کړی يم.

 يوازي دهغو سره په محکمه کي قاضي  خبري کوي چي وا سطې او پيسې ولري.  د دوسیې د واړي خواوي په زور او پيسو کي سره برابري وي. داسي د وسيې دوی څه کوي چي پيسې پکښي نه وي.  دا ذهنیت د بندیانو په منځ کي عام وو.

 

 رښتيا څلور ورځي وروسته د پوليسو قوماندان خپلي قوماندانی ته وغوښتلم، هلته راته وویل سول چي د محکمې څخه دي فیصله راغلې ده، لس مياشتي قيد سوی يې دا د ابتدائيې محکمه وه.

د ابتدائيې محکمې د حکم سره سم ما لس مياشتي په زندان کي تیري کړې. او د زندانه ترراووتلم  وروسته مي بيرته  خپل تحصيل شروع کړي. په څوارلسم صنف کي د کيميا او بيالوژۍ په شعبه کي درس وايم چي يوه ورځ د عالي دارالمعلمين مدير وغوښتلم او يو مکتوب يې راکړی چي سبا سهار به مرافعې محکمې ته ورسې.

 

سبا زه او هغه چي زما مقابل (مدعي) د واړه يو ځای د ښوونځی څخه سره را ووتو په ښاري سرويس کي سره يو ځای د محکمې پر خوا ځو خبري سره کوو. نوموړی پر لاره ډېري سمي خبري کولې داسي  یې را ته ښول لکه چي زه او  دی بيرته سره د وستان يو. جنګ يوه خبره وه چي تیره سوه. دا  دی  په خبرو کي کرار کرا محکمې ته ورسیدو. د محکمې په دروازه کي د واړه يو ځای منتظر ناست يو. څوقاضی وروغوښتو. دا ځل په دوهم منزل کي دوه قاضيان او يو محرر صاحب ناست دئ. يوه قاضي زما د مقابل څخه پوښتنه وکړه چي پر قضيه څه د ويلو لپاره لرې؟

 

مقابل مي ور و لاړ سوو هغه د لاري پر سر د خبرو خلاف. په محکمه کي شکايت شروع کړ. اتهامات لګوي او د محکمې څخه غوښتنه کوي چي ما ته درنه جزا راکړي. وروسته يې ما ته وخت راکړ چي خبري وکړم. ما د نوموړي اتهامات رد کړل نور محکمه خلاصه سوه.

 

 کله چي بيرته زه او مقابل د محکمې څخه را ووتو. نور  دی بيا زما سره پر لاره نه تلی او څه وخت وروسته مکتوب راغلی چي مرافعی پر ما يو کال قيد را استلۍ دئ. دا وو دهغه وخت د محکمو ترتيب. څارنوال، وکيل د د فاع او يا قضائيې درې  کسيز هيأت، صورت د عوه چي په ليکلي ډول دي متهم ته ورکول سي د فعه د عوه چي په ليکلي شکل دي وي هیڅ شی نه وه .

 

 د کندهار په د غه لوی محبس کي  صورت د عوه ، د فاعیه زما په شمول چا نه پیژندل او نه چا ته ورکول سوې وه. د حکم د ابلاغ پارچه هيڅ نه وه. په لنډه توګه بايد ووايم چي هر څه په سرکار پوري اړه درلود ل. د حکومت  یا  سرکار لاسونه خلاص وه.

 

اوس به د محبس د ننه د زندانیانو پر ژوند څوخبری وکړو.

 

 ۱- بندیانو څه خوړل او خواړه يې څنګه پلاس راوړل، حکومت خواړه ورکول؟

 ۲- پايواز او پايوازي څه شي اوڅنګه وه؟

۳- د محبس د ننه د بندیانو ترمنځ جنګونه څنګه وه؟

۴- د جنګ وسايل څه شي اوڅنګه بندیانوپیداکول؟

بنديان څو ډوله وه:

  اول: لوی یا درانه بند یان :یعنی هغه بند یان چي د قید موده یې  (۱۰  ) لس،(۱۵) پنځلس(۲۰) شل  کاله  تر  (۳۵) کالو پوري لا هم و.

 د وهم: سپک بند یان : هغه بند یان بلل کیدل  چي د قید موده یې تر(۵)پنځه کاله جګه تر(۱۰) کالو پوري به  وه.

د ریم: میلمانه بند یان: هغه بندیانو ته ویل کیدل چي د بنده موده به یې پنځه کاله اویا تر(۵) پنځو کلونو کمه وه هغوی  ته  نورو بندیانو د څو ورځ میلمانو په سترګه کتل.

 په زندانونو او محبسونوکی د بندیانو تر منځ درقابت اوسیالی خبری تر د ازاد ژوند په نسبت ډیري دي. هلته د سختیو، وهلو، زولونو وړلو، کوټه قلفی تیرولو، حوصله لرل دهرچا توانائې خپله معلومي. او  پدې توګه کله ناکله جنګونو پیښیږي، په جنګونو کي حتمي خبروه چي زخمي کیدل را تلل او تر جنګ وروسته د حکومتي ادارې یا قوماندانی له خوا جنګ کونکو ته سربیره پر دې چي نوې دوسیه جوړیدل، بلکي په عام محضر( د بندیانو په مخکي) وهل ور کول کیدل، نو بیا هلته  معلومیدل چي په ځان ټینګ څوک دئ.داچی کوم سړی د غه هرڅه په صبر اوحوصله زغملای او تیرولای سی ، د لته نوبند یان پر د و برځو تقسیم کیږی، ټینګ، کلک،بی حوصله او با حوصله.

حوصله لرونکی غښتلی، ټینګ “پايلوچ” وی.

 

محمد ظاهرشاه خپلو بند يانوته د خوړو څه ورکول؟

بايد د دې خبري ذکر وکړم چي د ظاهر شاه پاچهۍ دهغه د ځیره خورو په وینا" څه ښه وختونه او څه ښه پاچهۍ وه"  د محمد ظاهر شاه  د پاچهی په د وران کي په محبسونو کي وبند يانوته د غذا(ډوډۍ) رسولو او د بندیانو مړولو لپاره هيڅ ډول پلان نه لاره. حکومت و بند يانو ته غذا، کالي، بستره او دوا هيڅ نه ورکول.  حال داچی په نوره نړۍ کي حکومتونه بندیانو ته خواړه، کالي، دوا او د بسترې غم خوري.

هر بندي به  په محبس کي د الله پاک  دربار ته سترګي جګي نیولي وي، د خپلي کورنۍ د اوږو بار  به وو. هغه شمیر بند يانوته چي  به د کورنيو غړو په ترتیب او يا بې ترتیبه  یو څه خواړه، کالي، بستره  او نقدي پيسې رارسولای سوای. نو دهغوبند یانو ژوند  تر هغو بندیانو چي د کورنیو سره به یې دا توانائې نه وه چي خپل بندی زوی،پلار، ورور او دوست ته څه پیوسته را ورسوي بهتر وو. دا شان بندیانو ته چي دوستانو یې د ورتلو وسه نه وه، د خپل بندي زوی، پلار او دوست  لیدو ته نه راتلل نو د دوی بندي دوستان  په محبسونو کي د "بې پایوازو" بندیانو په نوم یادیدل.

 

هر پایواز لرونکي بندي به د خپل توان په اندازه  په محبس کي خرڅ کوی اوهغه  څه پيسې چي د کورنيو د غړو له خوا ور ته رارسید ې داسي به یې خرڅولې چي تر بلي پايوازۍ پوري ور ته  بسنه  وکړي.

 

پايواز لرونکي بندیانو څو نفرو يو ځای ژوند سره کوی. د ېګ او کاسه به يې مشترکه وه. د دوی د کوټې کار به يوه بې پايوازه ځوان(لغړي) کوی.

 

 وهغو بی پايوازو ځوانانو ته په زندان کي لغړیان“   هم ویل. څوتنود د غو لغړیانو څخه به د یوشمیر پایواز لرونکو بندیانو د اشپزۍ، جارو، لوښو مينځلو او د کوټې ټول کار کوی.

 

 و د غه لغړيانو ته اُجوره يا مزد وري نه ورکول کیدل. يوازي به ډوډۍ ورکول کیده چي ويې خوري او کوم وخت به يوه جوړه زاړه کالي چا ورکړل. دا کار هم هر چا ته نه پيدا کې دی ځکه لغړيان زيات وه کوټې لږ وې.

 

هر بندي خپله بستره، ډوډۍ او نور ضروري شيان خپله تهيه کول.

د چايو پخولو، د ېګ پخولو اوبو ګرمولو لپاره هم بندیانو په خپل ابتکار او مصرف د خټو څخه منقلونه جوړول او د لرګيو سکاره به يې د ښار څخه راغوښتل او استفاده به يې ځني کول.

 

ښه خواړه او چي زيات کارېدل هغه پټاټې کچالو وه. غوښي لږو بندیانو هغه هم په هفته کي يو ځلي پخولې. يو دا چي غوښي ګراني وې بل دا چي پخید و يې هم ډېر سکاره غوښتل. هر چا يې توان نه درلودی.  پورته ذکر سوي بند یان چي په محبس کي يې تعداد و سم نيمايي ته رسیدئ په د غه ډول خپل ژوند پر مخ وړی.

بله ډله بند یان چي پايواز يي نه درلودی.  د محبس په ژبه يې لغړيان بلل چي د ټولو بندیانو نيما برخه يي جوړ ول. د د غو لغړيانو لپاره د محبس په هر سرای کي څو کوټې معيني سوي وې. د لغړیانو په کوټو کي د مشر او کشر خبره نه وه. په لسو نفرو غریبانو کي  که به يوه نفر يو زوړ تلتک درلودی هغه لغړی به ډیر خوښ و، تل به یې خپل تلتک، زړه کمپله چي لرل هغه د ځانه سره ګرځول.  

 

 د ېګ، کاسه او پیاله خو دوی نه لرل. د اغوستلو کالي به يې هغه وه چي په تن کي یې وه.اغوستي کالي به یې هم داسي  وه چي يوازي فرض به يې په پټ وه. نور بد ن به يې  په د وبی اوژمی لڅ وو.

بوټونه يا د پښو لپاره خو يوه هم څه نه درلود ل. پټو، لنګوټه، سد رۍ، خولۍ، هيڅ یوه نه درلود ل. په د غه ډبرينو سوپانو او سړو کوټو کي يې پر مځکه ژوند وو.

 

د خوراک لپاره هم ورسره هيڅ نه وه. شپږو او خيرو به لیوني ځیني جوړ کړي وه. په مختلفو ډولو د ناروغيو به اخته وه. په د وبي ور ته ګرمي د د وزخ هوا وه او په ژمي يخ ور ته زمرين وو. کله چي به  یوځوان اوله ورځ محبس ته راوستل سوو ښه ځوان به وو.  ښه خبري به يې کولې. په ځواني، رنګ او قامت به يې خيال کې دی لاکن د مياشتو په تیرېد و    به لوږي، سړې او ګرمي هوا، مفليسۍ لیونی ځيني جوړ کړی په مرضو به اخته سول. ډېر ځوانان به په محبس کي د لوږي مفلسيو، مرضو، نه تداوۍ څخه مړه سول.

 او هره هفته يو نفر خو له دغو لغړیانو بندیانو څخه حتمي مړ کیدی.مرګ يې هم داسي وو چي سهار به څوک په دهليز کي ګرځیدل وه به يې ليد ل، چي لغړی مړ  دی بيا به حکومت او پوليس راغله يو به يې وړی. د مرستون ادارې به تر خاورو لاندي کړي بس.  و ټولو بندیانو ته حکومت نه په ژمي کوټې ګرمولې او نه یې په دوبي ورته  سړولې.

بې پايوازه بندیانو ته  یوازي د مرستون درياست له طرفه په څلیروشتو”۲۴” ساعتو يعني يوه شبانه روز کي يوه وچه ډوډۍ د خيراتي په نوم  محبس ته  راول کید ل. د غه د مرستون وچه ډوډۍ چي  بندیانو ته  د خیراتۍ ډوډۍ ورکول کیدل، اومه، د خرابو اوړو او په وزن کمه به وه. ځکه د مرستي له دغه اوړو او ډوډۍ څخه هم سر کاري سړو خپله غلا کوله.

 

 خیراتی ډوډۍ؟:

 خیراتي ډوډۍ: له نومه یې سړی پوهیږي چي د بل مرسته ده. په کندهار کي  یوه اداره وه چي د( مرستون د ادارې) په نوم بلل کیدل، ملې تجارو د خپل ذکات، خیرات یوه بر خه  دغي  ادارې ته  ورکول،  مرستون بیا د محبس  ادارې ته  له هغو مرستو څخه هر ماښام څه وچه  ډوډۍ راوړل. د محبس چارواکو به هغه ډوډۍ پر بې پایوازو بندیانو ویشل.  د وېش طرز داسي وو:د ماځيګر تر لمانځه وروسته به يو روسی ډوله کاماز چي د شا حصه يې لڅه وه د محبس تر لوی دروازې(ژړي) د محبس خوا ته دننه راوستل کیدی.ډوډۍ به د خاورو او يا خښتو په ډول د موتر په شا کي پرته وه.

اول به د محبس حوالدار او یا دهغه په نه شتون کي دهغه نماینده به کاماز موټر ته پورته سو، دهر سراي عسکرو ته به يې په وار ور ږغ کول. دهر سرای مسئول حوالدار به ورته، ورتلی په پټوکي به يې څه سمي وچه ډوډۍ ورکولی. دا ډوډۍ د ځينو  هغوغټو بندیانو د پاره  وه چي  په خپل وچ زور يې  تر نورو اړمندو بې پایوازو لغړیانو زیات خیراتي ډوډۍ په خپله کوټه کي غوښتل، پوليسو د غه ډوډۍ هلته کوټو ته وروړل.

 ځينو  دغو  غټو بندیان ته دوې وچي ډوډۍ او حتا ځينو ته درې  وچي ډوډۍ په کوټه کي رسید ې. که چيري به کوم غټ بندي ته ډوډۍ، کمه ور وړل سول او يابه د پوليسو څخه کومه غلطي سوې وه، و غټ بندي ته به یې ډوډۍ نه وه ور وړې، بیا نوغټ بندی جنګ  کاوه، پوليس يې وهل، امنيت يې خرابوی، چاقو به یې را و ایستۍ د سرای په دروازه کي به ودرېدئ حکومتي څوک به يې سرای ته نه راپرښوول.

  کله ناکله به غټ جنګ ځیني جوړ سو پوليس به په چړو ووهل سول او خپله بندي خو هر څه پر ځان منلي وه. څو چي حکومت به خبر سو ژر به يې د بندي لپاره ډوډۍ برابره کړل او بخښنه به يې د بندي څخه وغوښتل چي غلطي سوې ده بيا به نه کیږي ستا ډوډۍ به نه کمیږي او پروخت به رسیږي.

پدی بندیانو کي یوشمیرداسی غټ بند یان هم وه چي نیم او نیم بنده  پايوازبه یې هم درلودی.  مګر په جنګ او زور يې د حکومت څخه ډوډۍ غوښتل چي د غه کار هر بندي نه سوای کولای.

 هغو ته چي د غه ډوډۍ حواله سوې وه حتمي يو ځل د وځله يې د ډوډۍ پر سر د پوليسو سره جنګونه کړي وو، وهل سوي وو. بیړۍ به یې په مياشتو او کلو د دوی پښو ته د ډوډۍ د پلا س راوړلو لپاره لوېد لي وې.

سره له دې چي ډېر وختونه به ټولو لغړيانو ته ډوډۍ  ونه رسیده. دهغو غریبو بندیانو  لپاره چي ډوډۍ به ور و نه رسیدل  حکومت هيڅ ډول بل پروګرام نه لاره. له یوې ورځي ډوډۍ پاته لغړيان به تر بلي ورځي ډوډۍ را وړلو پوري وږي ناست وه یعني “۴۸” ساعته به یې لوږه ګالل. بيا به وليکم چي  بندي د ډوډۍ نه ورکول د چا مسئوليت دئ؟

بيا په دغه ډول  څه ډوډۍ د موټر څخه د پوليسو او مامورينو لپاره جلا سول. درېيمه ډله چي ډوډۍ ورکول کیدل په محبس کي پنځلس نفره وه چي د سرپرستانو په نامه سره ياد ېد ل.

ترد غو ټولو وروسته غريبو، بې پايوازو، وږو او اصلي ضرورتمندانو ته روڼ رارسیدئ، د درو سره سرايو لغړيانو ته په يو وخت او يو ځل د سرای دروازې خلاصیدې اوږغ کې دئ چي خيراتي. دا ناره نو يوه حيد ری ناره وه.

چي د کلو وږي دهمد ې نارې په اورېد و په حرکت راتلل هر لغړي د خپل توان په اندازه کوښښ کوی چي ژر و موټر ته چي خيراتي ډوډۍ پکښي وېشل کیږي ځان ورسوي. او په کتار کي وروستی پاته نسي. په د غه حالت کي د مشر او کشر، لوی او کوچني، زاړه واړه، مريض او جوړ خبره نه وه. لوږي د انسانيت او اد ب ټول څه تر خپل سيوري لاندي راوستي وه هر چا دا کوښښ کوی څو په اول لين کي موټر ته نژد ې ود رېږي.

د پوليسو او سرپرستانو په لاسو کي به لرګي او ولاړ وه. ټول لغړیان به لين او په قطار ود رېدل بيا به همد غسي د موټر يوې خوا ته ورتلل. پوليس به يوه يوه وچه ډوډۍ ورکول او د موټر پر د غه بل اړخ به بيرته خپلو سرايو او دهلیز  و ته تلل.

 تر څو چي ډوډۍ به خلاصیدل. داسي ورځ مي نه ده  په یاد چي  ټولو لغړيانو ته دي ډوډۍ رسید لې وي. غریبان به لا لین ولاړوه په دې تمه چي ډوډۍ به را ورسیږي، ږغ به وسو چي ډوډۍ خلاصه سول.

دا په لین کي ولاړ له ډوډۍ څخه بې برخي  لغړیان(غریبان)به خالي لاس تش نس بیرته خپلو سرایو ته تلل.

د کندهار په لوی محبس کي هغه وخت چي زه هلته بندي وم دهغو لويو بندیانو په جمله کي يو هم د بالاکز اوسیدونکی عبدالقيوم جان وو چي په سر زور قيوم جان يې شهرت درلودی، ده هم په جنګ او زور په کوټه کي خیراتي ډوډۍ غوښتل او ورته را وړل کیدل.  

 

 يوه ورځ يې ورته خيراتي ډوډۍ کوټې ته را نه وړل. نوموړي څه و نه ويل کله چي د وهمه ورځ هم ډوډۍ را و نه رسید ل. له کوټې ووتی او د کوره خانې د لويې دروازې مخته ورغلی چيري چي د د وازې په مخ کي د باندي تر سرای د غټو سيخانو بل لوري ته پوليس ولاړ وي او پيره کوي.

 

 و دې خوا ته د دروازې چي دروازه پوليسو همیشه قلف ساتل قيوم جان ود رېدی او د جيب څخه يې چاقو چي ښه غټ هم وو را و ايستی. او پوليسوته يې داسي وويل. چي دهغه حکومت مولا مور د ټولو ټیک والو بیا تر ظاهره ،څوک به دې سرای ته راڅخه راسي.

 پوليس ژر قوماندانۍ ته خبر ورکړ. قوماندان راغلی کله چي خبره معلومه سول چي سرزوره قيوم جان ته ډوډۍ نه ده وروړل سوې. ژر يې ډوډۍ راوړل، باشان يا سرپرستان يې د حوالدار په ملګرتيا عذر ته راغلل او وعده يې ورسره وکړل چي هره ورځ به کوټې ته د وې د وې وچي ډوډۍ د خيراتي څخه پوليس دروړي. بيا نو سر زوره هم آرام سو او بيرته کوټې ته راغلی. د خيراتي ډوډۍ وزن يو پاو “څلور خورده” وو.

ګرانو لوستونکو زه به د ډېرو کيسو څخه چي د لوږي په هکله مي د کندهار په لوی محبس کي د ظاهرشاه د یو شمیر خلګو د بابا د حکمرانۍ په د وران کي يوه په سترګو ليد لې کيسه وکړم.

کيسه داسي وه: د کندهار لوی محبس او بيا کوره خانې ته زما د ورتګ اولنۍ شپې وې يوه ورځ د ماپښين تر لمانځه وروسته د کوټې د نورو انډيوالانو سره د سرای منځ ته راوتلی يم او پر هغه ځای ناست یو چي زموږ په کوټې  یې اړه لرل.

هلته چي د کوټې کارکوونکي لغړي  د نورو ورځو په شان ستطرنجي هواره کړې وه موږناست يو چای خورو. دهري کوټې بندیان لمر ته راوتلي دي او پر خپلو تنګاچو ناست دي. ځيني بند یان ګرځي. ما ته هرڅه لا بل ډول او نوي دي.

ځيني بندیان پر خپلو تنګاچو د چای خوړلو علاوه د چرسو لوی چلمان هم ايښي دي چي په خپل وار یو یو ور ولاړېږي چلم ته درېږي د چرسو بوی د اورلمبې، د چرسيانو ټوخی او يوه نيمه دا خبره په لوړ آواز سرکول" د وړه د وړه د مانی مزد وره  موږ يې نن بيا وهو. . . "

او د يو شمیر بندیانوبیا زولنې بیړۍ په پښو کي دي ګرځي چکر وهي او په د غه خپلو بیړيو کي داسي پر لاري مست او په غرور سره به تلل چي سړي هيڅ فکر نه کوی چي بیړۍ دي يې په پښو کي وي. او بیړۍ د تګ په وخت کي د يوې پښې او بلي پښې سره جنګوي نو صاحبه شرنګ او شرونګ يې جوړ کړی وو.

غريب او بې پايوازه بند یان په دهلیزو او کوټوکي پراته وي د ځانو سره خبري کوي د لیونتوب او مرګ په انتظار کي شپې او ورځي تیروي. لمرته د ناستی معلوم ځای نه لری.

په د غه ورځ چي د جمعې د ورځي ماپښين وو. و يوه لغړي ته چي تور نومیدی پسله ډېرو وختو مور پايوازۍ ته راغلې وه او مور يې هم په سترګو ړنده وه. اعصاب يې له لاسه ورکړي وه. هغی خپل زوی تورلغړی ته یې يو پاو اومه غوښه راوړې وه.

 حتمي به چا په خيرات کي ورکړې وه. تور لغړی چي په محبس کي د جونګي يعني د اوښ په زوی شهرت درلو دی او بل ملګری يې محمدنعيم چي ټولو بندیانو اوښ باله دا دوه ښه خواږه ياران وه.

 

 تور او نعیم چي وروسته له کلونو غوښه پيدا کړی وه ډېر خوشحاله وه. نو د غوښو د پخید و د پاره یې و فتح خان اکا ته خواست وکی چي د یک ورکی . فتح خان اکا د لوی بندیانو څخه وو او په د غه سرای کي يې د خپلي د کوټې څخه د وکان جوړکړی وو او د بندیانو د ضرورت وړ شيان به يې پکښي خرڅول.

فتح خان تور اونعیم ته د یک ورکړی ؤ دوی په سرای کي  و يوه د ېوال ته د ېګ باندي کړی وو اوښ او جونګي به کاغذونه او هر څه راټولول او د د ېګ اور يې تازه ساتی څو غوښه پخه کړي. د واړه خپل د ېګ او غوښوته خوشحاله وه.

 کله چي د ماځيګر لمونځونه وسول د خيراتي ډوډۍ وخت رانژد ې سو. په دې وخت کي يو بل لغړی چي عبدالله نومیدی او ټول محبس ورته د لغړۍ په نامه ويل يعني د مؤنث کلمه يې ورته استعمالول  دی هم سرای ته راغی.

 

هلته د تور  او نعیم له دیګه  د څو مترو په فاصله ليري په خاوروکی کښینستی. او ګوري چي اوښ او جونګی څه کوي. عبدالله خو خبر وو چي نن  تور ته  غوښه راوړل سوې ده. دا  دی د خيراتي ډوډۍ ناره وسول .

تور او نعيم د خيراتي ډوډۍ  اخیستلو پر لوري وځغستل. عبدالله چي وليدل دوی د واړه  د خیرتي  ډوډۍ پرلوري ځغلي. عبدالله د د ېګ پر خوا په داسي سرعت راغلی لکه  باز یا څرخک چي کوتره نيسي.

  کله چي یې د ېګ ته ځان ور وه رساوه ، غوټه یې  پر ووهل د غه تود او جوش د ېګ يې په خپله لنډه او خيرنه لمن کي را چپه کی. تودې غوښي يې ژوندۍ ژوندۍ تیرولې او  دی هم د خيراتي ډوډۍ پر لوري ولاړی.

 نعیم چي تر ډوډۍ را  اخیستلو وروسته په ځغاسته  د یګ ته ځان را ورساوه ګوری چي د یګ بی ځایه پورت  دی اوغوښه پکښی نسته. نعيم  په لوړ آواز تور داسي خبر کړ" توره زويه! راځه، راځه خبره خرابه سوېده کم د ناځوانه زوی غوښه وړې ده" تور او نعيم چي ټوله ورځ په خواري د ېګ پخ کړی وو د غوښو د خوړلو څخه بی برخي سول. تور او نعيم د واړه و خالي د ېګ ته ولاړ وه او ورته کتل يې څو په ډېره نا اميد ۍ يې خالي دېګ واخيستی او د خپلي کوټې پر لور ولاړل.

 

 

 په محبس کي د وا او ډاکټر:

 

د کندهار په لوی محبس کي يې يوه سرای ته د شفاخانې نوم ورکړی وو. ما هم په دې سرای کي څو مياشتي ژوند کړی دئ. ټولو کوټو ته ورتلم. نه د وا خانه هلته موجوده وه او نه ډاکټر. په ټولو کوټوکي د محبس دنورو سرايو په شان بندیانو یا د کم عمر لرونکو ژوند کوی.

 

بند يان هغسي چي پاک خدای پيدا کړي وه. بیله ډاکټره او د وا يې د خدای تعالْی و فضل او کرم ته ځانونه سپارلي وو. کله نا کله به چي يواري په محبس کي د بندیانو تر منځ جنګ وسو، یولوری  يا د واړه به په ډېر سخت زخمي سوي وه نو حکومت د محبس څخه د باندي و ملکي شفاخانې ته  دغه زخمیان وړل.

 

 د کندهارپه محبس کي څه وخت چي زه هلته وم د بندیانو سره د مرستي لپاره يوازي  سړی ډاکټر صالح محمد “زيری” ؤ چي خپله هم بندي وو. د اړو او محتاجو بندیانو سره د خپل توان برابره مرسته کول.

 

 هر بندی حتا پولیس چي به مريض وو “زيري” ته راتلۍ  هغه کتۍ ،بیله پيسو به یې نسخه ورته ليکل. هغو بندیانو چي پايواز به يې درلو دی خپلو پايوازو ته به يې د غه نسخه ورکړل کورنیوبه د ښار څخه ور ته د وا راوړل.

 بل په کندهار کي  د ډاکټر “زيري” يو شخصي ملګری چي نوم يې عبدالرزاق خان وو. د کندهار د ښار په کابل بازار کي د لوی شرکت په نوم يوه د واخانه لرل. د “زيري” د خواهش او غوښتني پر اساس هره مياشت څه ټابليټونه، مرهم، الکوهل، پنبه او بنداژونه “زيري” ته راوړل.

 بیله کوم قيمت څخه، “زيري” د د غو بې پايوازو بندیانو تداوي په کول. چي تداوي خو نه وه اما تر هيڅ ښه په دې وه چي د ولت خو هيڅ هم نه  ورسره کول.

زه چي هلته وم د پايوازو لرونکو او بې پايوازو بندیانو سره مي مرسته داسي کول. وټولوبند یانوته مي مفت پيچکارۍ او د زخمونو پانسمانونه مي یې کول. او د ټولو هغو چي ژوندي دي دا خبري ښه په ياد دي.

 

 چي يوه لنډه ياد ونه وکړم،  په پيچکاري لګولو کي د يو مشکل سره ډیر ځله  مخامخ وم. هغه دا چي ډېرو بندیانو نه غوښتل چي په ورانه “کوناټي”